Şogen Pshamaf ile Ürdün'de tanıştık. Bize "Müsteşar" statüsüyle Netanyahu Hükümeti'ne Çerkesler konusunda danışmanlık yaptığını söyledi. Kendisiyle görevi ve İsrail'deki Çerkesler hakkında söyleşmek istedik. Söyleşiye yer yer İsrail'deki diğer Çerkes köyü Reyhaniye Belediye Meclisi Üyesi olan olan Gış Memduh da katıldı. Biz Türkçe sorduk, onlar Adığece cevap verdiler, Sn. Sabahattin Diyner de ricamızı kırmayarak çevirmenliğimizi yaptı. Aşağıdaki söyleşide, onların ağzından İsrail'deki Çerkeslerle ilgili olarak merak ettiklerinizin bir kısmını bulacaksınız. +''+ Nart: Öncelikle bize kendinizi tanıtır mısınız? Şogen Pshamaf: Kfar Kamalıyım. 43 yaşında ve evliyim, üç çocuğum var. Tarih ve Siyaset Bilimi eğitimi gördüm. Aynı alanda Hayfa Üniversitesi'nde master yapıyorum. Master tez çalışmamın konusunu ilk zorunlu göçler sırasında önce Balkanlara yerleştirilen, sonra da yeniden göçetmek zorunda kalan Çerkesler'in tarihi oluşturacak. Şu anda Başbakanlığına bağlı bir birimde Müsteşarlık görevini yürütmekte olduğunuzu biliyoruz. Bize bu birim ve göreviniz hakkında bilgi verebilir misiniz? Bu birim, Hükümete İsrail'de yaşayan Çerkesler konusunda danışmanlık yapmak üzere oluşturuldu. Dolayısıyla benim Müsteşar olarak görevim İsrail toplumunun bir parçasını oluşturan Çerkes nüfusu konusunda danışmanlık hizmeti vermek. Böyle bir danışmanlık görevi İsrail'de 2 yıl öncesine kadar, sadece Araplar ve Dürziler için bulunmaktaydı. 1996 yılında Çerkesler için de böyle bir müsteşarlık oluşturuldu ve söz konusu göreve de ilk olarak ben atandım. Bize İsrail'de yaşayan Çerkesler konusunda kısaca bilgi verebilir misiniz? Ne zaman buralara gelmişler nerelere yerleşmişler? Biliyorsunuz İsrail'de iki Çerkes köyü bulunuyor. Kfar Kama ve Reyhaniye. Kfar Kama Şapsığ köyü ve nüfusu 3500. Belediye statüsünde. Reyhaniye ise Abzah Köyü ve nüfusu 850. Kfar Kama'da sadece 3 Arap aile bulunuyor, Reyhaniye'de ise daha çoklar (Reyhaniye'nin nüfusu Araplarla birlikte 1000 kişi). Reyhaniye, civarındaki 12 Arap yerleşimi niteliği taşıyan köylerle birlikte bir Belediye bölgesi oluşturuyor. Dolayısıyla bölge Belediye Meclisinde Reyhaniye bir üye ile temsil ediliyor. Benim köyüm Kfar Kama'ya yerleşimin öyküsünü 10 yıl kadar önce 105 yaşındayken kaybettiğimiz ninemden dinlediğim kadarıyla size anlatayım. Bilebildiğimiz kadarıyla 1864 yılında Balkanlara göçetmek zorunda kalan Çerkeslerden bir grup, buralardaki yerli halkla yaşanan sorunlar nedeniyle 1870 yılında ikinci defa göçe tabi tutulmuşlar ve deniz yoluyla bugün İsrail toprakları olarak bilinen bölgeye gönderilmişler*. Yerleşim önceleri kıyı bölgelerinde olmuş, ancak daha sonra sıtma salgınları nedeniyle kuzeye doğru yönelen 17 Şapsığ aile Kfar Kama'yı kurmuşlar. Aslında Kfar Kama'nın bir yerleşim yeri olarak tarihi 1200 yıl önceye kadar gidiyor. İlk sakinleri Mağriplilermiş. Ancak Çerkesler geldiklerinde Kfar Kama'yı terkedilmiş bir yerleşim olarak bulup, yeniden iskan etmişler. Kendilerine bölgede daha önce etraflarındaki Bedevi kabileler tarafından hiç kullanılmayan bir yapı malzemesiyle, kiremitten evler yapmışlar. Yerleştikleri bölgede ticari faaliyetleri başlatanlar da Çerkesler olmuş. Reyhaniye köyüne yerleşimin öyküsü ise biraz daha değişik. İsterseniz onu size burada benimle birlikte bulunan Reyhaniye Belediye Meclisi Üyesi Memduh Ğiş anlatsın. Böylece sözün burasında Gış Memduh araya giriyor ve Reyhaniye'ye yerleşimin öyküsünü bize anlatmaya başlıyor, kulağımıza mitolojik bir öykü gibi gelen kim bilir hangi büyük büyük nineler ve dedelerden aktarıla aktarıla bugüne ulaşmış bu sözlü tarihi size hiç değiştirmeden, onun anlattığı biçimle aktarıyoruz. Kfar Kama'dan sonra Reyhaniye'nin kuruluş öyküsü de şöyle; Gış Memduh: Reyhaniye'ye yerleşim 1878'deki göç dalgasıyla birlikte olmuş. Karadeniz üzerinden gelen kafilelerle birlikte önce Anadolu'ya, ardından Osmanlı Yönetiminin uygun bulduğu şekilde deniz yoluyla önce Akka limanına gönderilip, sonra da etraftaki değişik yerleşim birimlerine dağıtılmışlar. Ancak bu dağınıklıktan rahatsızlık duydukları için, Sultan'dan kendilerine bir köy tahsis etmesini istemişler. Sultan'dan olur çıkınca da aralarından 3 atlıyı yerleşime elverişli yeni bir yer bulmak üzere bölgeyi keşfe göndermişler. Üç hafta boyunca kendilerine yeni bir yer arayan üç atlı, nihayet toprağını, havasını, suyunu Kafkasya'dakine benzer gördükleri Şeyh Dağı'nın etrafında karar kılmışlar. Sonunda 1881 yılında Osmanlı'nın da yardımıyla burada Reyhaniye'yi inşa etmişler. Reyhaniye'nin etrafı hep Arap yerleşimiymiş ve "yabancı" ve kendilerine benzemez gördükleri Çerkesleri "Moskovalı" diye çağırırlarmış. Böylelikle güvenlik nedeniyle Reyhaniye bölgede emsali hiç görülmedik bir yerleşim planıyla inşa edilmiş. Hepsi bitişik nizam olmak üzere Batı'dan 20, Doğu'dan 20, Kuzey ve Güney'den ise 8'er evden oluşan geometrik bir plana göre kurmuşlar köyü. Evlerin ortak duvarlarına küçük pencereler açılarak, herhangi bir tehlike anında bütün köyün haberleşebileceği bir güvenlik sistemi oluşturulmuş, köyün etrafı da tek kapısı gece kapanacak şekilde duvarla çevrilmiş. Toplam 56 ev inşa edildiğine bakılırsa, 56 aileymiş Reyhaniye'ye yerleşenler. Sonradan 10 aile daha gelmiş. Ancak onlar bu mimari plan nedeniyle evlerini duvarın dışına kurabilmişler. Reyhaniye, Osmanlı yönetiminden sonra, 40 yıl İngiliz vesayetinde kalmış. 1948 yılında İsrail Devleti kurulurken ise ikiye bölünmüş. Golan Tepelerindeki diğer 12 Çerkes köyüyle birlikte Kuzeyi Suriye toprağı, Güneyi İsrail toprağı sayılmış. Böylece aileler bölünmüş, Çerkes köyleri birbirinden ayrı düşmüş. Bu arada yine 1967 yılında İsrail Golan Tepelerinin Suriye taraflarını ele geçirince, Çerkes köylerinin nüfusunun önemli bir kısmı Şam'a yerleşmek durumunda kalmış, sonra da bir kısmı ABD'ye göç etmiş. 1967 yılındaki bu değişiklikten sonra Reyhaniyelilerin bir kısmına da göçten pay düşmüş. Burada Gış Memduh'ın Reyhaniye'ye ilişkin olarak anlattıklarına sonra yeniden dönmek üzere ara verip, Şogen Pshamaf'la söyleşimize devam ediyoruz. Biraz da Kfar Kama'daki bugünkü toplumsal, ekonomik yaşamdan söz eder misiniz? Şogen Pshamaf: Kfar Kama belediye olarak İsrail yerleşimi olan diğer köylerle aynı statüye sahip ve merkezin sağladığı imkanlardan eşit olarak yararlanıyor. Yerleşim yerimiz bütünüyle Çerkes nüfustan oluştuğu için, İsrail'de herkes köyümüzün adı geçince bunun bir Çerkes köyü olduğunu biliyor, dolayısıyla belediyemiz de bu kimliği ile tanınıyor. Aynı şey Reyhaniye için de geçerli. Bu arada Kfar Kama'yı anlatırken bir parantez açıp, İsrail devletinin İsrail toplumunu oluşturan bütün etnik grupların farklı etnik kimliklerini tanımasının bir göstergesi olarak nüfus cüzdanlarımızda da Çerkes kimliğimizin tescil edildiğini eklemeliyim. Eklenmesi gereken bir şey daha var: İsrail yurttaşı olarak tam bir eşitlik ve özgürlüğe sahibiz, bu arada bazı konularda ayrıcalıklarımız da olabiliyor. Örneğin, İsrail'de askerlik kadın/erkek bütün yurttaşlara zorunlu olduğu halde, Çerkes kadınlarının, tıpkı Dürzi kadınlar gibi, askerlik zorunlulukları yok. Yeniden Kfar Kama'ya dönersek, her meslek grubundan insan var köyümüzde, ancak daha çok polis, memur ya da serbest meslek sahipleriyle karşılaşıyorsunuz. Eğitim düzeyi -üniversite eğitimi anlamında- giderek yükseliyor. Ayrıca Köyde tarım da yapılıyor. Bu bütünüyle ihracata yönelik modern usullerle yapılan bir tarım. Tarım Bakanlığı, belirli bir standart tutturarak ihracata yönelik tarım yapmak isteyenlere özel bir ruhsat veriyor, arkasından da her türlü teknolojik yardımı sağlıyor. Toplumsal yaşama gelince; geleneklerimizi sürdürmek için elimizden geleni yapıyoruz. Bunun en önemli parçasını gençlerin bunların yaşatılmasına gönüllü katılımı oluşturuyor. Spor kulübümüzde ya da Kültür merkezimizde gençler bir araya gelerek çeşitli faaliyetlerde bulunuyorlar. Köyde herkes ana dili olarak Çerkesceyi biliyor ve evlerde hep Çerkesce konuşuluyor. Kfar Kama hakkında bu söylediklerim Reyhaniye için de geçerli. Köylerde dışarıdan -yani Çerkes olmayanlarla- evlenmeler hiç yok. Önceleri evlenmeler hep köy içinden olurdu, son 20 yıldır ise evlenmeler Reyhaniye ile Kfar Kamalı gençler arasında oluyor. Herkes Çerkesceyi biliyor, evlerde hep Çerkesce konuşuluyor dediniz, İsrail'de Çerkeslerin kültürlerini yeniden üretebilmelerine imkan sağlayan koşullar var mı? Bu imkanlar varsa bile yazılı/görsel medyanın İbranice ya da Arapça rekabeti karşısında nasıl durulabiliyor? Bu iki şekilde mümkün oluyor. Birincisi az önce de belirttiğim gibi çocuklar Çerkesce konuşulan evlerde büyüyor, sokakta arkadaşlarıyla oynarken de bu dili kullanıyor. Yani okul çağına kadar öğrendiği ilk dil anadili. Bu arada İbranice ile de tanışıyor tabi, özellikle televizyon aracılığıyla. Ancak İbraniceyi sistematik olarak öğrenmeye daha sonra okul yıllarında başlıyor. Biliyorsunuz İsrail'de ilk/orta öğrenim ilk dokuz yılı zorunlu olmak üzere toplam 12 yıl. Zorunlu 9 yılı tamamladığınızda okuldan ayrılabilirsiniz ancak, 12 yılı tamamladığınızda bitirme sınavı gibi bir sınav vererek üniversite eğitimine hak kazanabiliyorsunuz. Bu eğitim sistemi içerisinde öğrenciler İbranice'nin yanısıra Arapça ve İngilizce de öğreniyorlar. Ayrıca 5.yıldan itibaren 3 yıl süreyle haftada en az 2 saat olmak üzere Çerkesce ders görüyorlar. Bu dersler ağırlıklı olarak alfabenin, bu arada da Çerkeslerin tarihinin öğrenilmesi biçiminde oluyor. Yani zorunlu 9 yıllık eğitim sırasında çocuklarımız, çoğu Kafkasya'dan gelen hocaların katkılarıyla Çerkescelerini ilerletme imkanı bulabiliyorlar. Dolayısıyla evlerde Çerkesce konuşulmaya devam edildiği ve temel eğitimde sırasında alfabe de öğrenilerek, bilinenin ilerletilmesi imkanı elde edildiği için anadil televizyona rağmen unutulmuyor, kullanılıyor ve böylece yaşatılıyor.** İsrail'deki eğitim sistemi böylelikle farklı etnik topluluklara, resmi dil olarak İbranicenin yanısıra, anadillerini, Arapçayı ve İngilizceyi, dolayısıyla 4 alfabeyi öğreterek oldukça zor bir işi başarmaya çalışıyor. Evlerde ve okulda konuşulabildiği için Çerkesce unutulmuyor, yaşıyor diyorsunuz. Peki eğitim açısından hiç sorununuz yok mu? Örneğin Kfar Kama'da görülen öğrenim Çerkes gençlerine yüksek öğrenimin yolunu açacak bir nitelik taşıyor mu? Eğitim açısından en önemli sorunumuz, Kfar Kama'da sadece temel öğretimin zorunlu 9 yıllık bölümünün bulunması. Bu nedenle çocuklarımız, üniversiteye gidebilmeleri için gerekli diploma ile bitirme sınavını alabilecekleri son 3 yıllık okul için başka başka köylere gitmek zorunda kalıyorlar. Bu da 12 yılı tamamlayarak, yüksek öğrenime devam etmede engel oluşturuyor. Çözüm olarak şimdilik, bütün öğrenciler için tek bir köy belirleyerek, oradaki okula toplu olarak gitmelerini sağlamaya çalışıyoruz. Bir başka çabamız da, üniversiteye girişe esas teşkil eden bitirme sınavında Çerkes gençleri için anadillerinin de sınava girilebilecekleri dillerden birisi olarak kabul ettirilmesini sağlamak yönünde. Bunlar gerçekleşirse, gençlerimiz arasında son yıllarda artış gösteren yüksek öğrenim görme oranının, daha da artacağını düşünüyoruz. Burada Reyhaniyeli Gış Memduh araya girerek, Reyhaniye'de kendilerinin de 9 yıllık zorunlu temel öğretim okulları bulunduğunu; öğrencilerin 5.ve 9.yıllar arasında haftada 4 saat olmak üzere Çerkesçe ders gördüklerini; Kfar Kama'dan farklı olarak, kendi okullarında temel eğitim dilinin İbranice yerine -Reyhaniye ve civarında Musevi yerleşimi bulunmadığından- Arapça olduğunu, ancak öğrencilerin İbranice'yi de Arapça kadar iyi öğrendiklerini" belirtiyor. Yüksek öğrenim konusunda ise, "daha çok kızların yüksek öğrenimi tercih ettiklerini, erkeklerin askerlik yapmayı tercih ettiklerini" ilave ediyor. Son olarak, İsrailli Çerkesler olarak anayurt Kafkasya ve diasporadaki diğer Çerkes topluluklarla aranızdaki ilişkiler nasıl anlatır mısınız? Ayrıca İsrail'den anayurda hiç "dönüş" yapan oldu mu? Bu ilişkiler özellikle son yıllarda çok artmaya başladı. Örneğin Türkiye'ye gidip gelen çok oldu. Hatta buraya gelip yerleşen, evlenenler de oldu. Ancak Suriye'deki akrabalarımızla, hemşehrilerimizle 1967 yılından beri hiç görüşemiyoruz. Ürdün'deki Çerkeslerle ilişkilerimiz ise yine son yıllarda belirgin bir artış gösterdi. Anayurtla ilişkilere gelince; sınırlar açıldıktan sonra, Kafkasya'ya çok rahatlıkla gidip gelebilmeye başladık. Öyle ki, gidip de oraları görmeyen kalmadı. Bu arada dil öğretmek için okulumuza öğretmen getirttik. Dönüşle ilgili sorunuza gelince; Kfar Kama'dan bir kişi yerleşmek üzere gitti, ancak 3 yıl sonra döndü. Sanıyorum bunun nedeni belki de, İsrail'de bizim bütün otantikliği ile Çerkeslere ait olan yerleşimlerde, Çerkes kimliğimizle, Çerkes gibi yaşayabiliyor oluşumuz. Ayrıca İsrail'de yaşam düzeyinin çok yüksek olması da kanımca önemli bir etken. Okuyucularımız adına bu güzel söyleşi için çok teşekkür ediyoruz. [Röportaj: Erol Taymaz} * Sevda Alankuş'un İsrail'e yaptığı bir gezi sırasında Kfar Kama'lı Adnan Gorkoj, Kfar Kama'ya yerleşim tarihini 1878 olarak belirtmişti (bkz.: Nart Dergisi, sayı 3). Burada verilen iki tarih arasındaki çelişkiyi vurgulayıp, Çerkeslerle ilgili daha ne kadar çok şeyin araştırılıp, yazılmayı beklediğine dikkatinizi çekmek istiyoruz. ** İsrailli Çerkesler Çerkescenin öğretilmesi konusunda çok iddialılar. Öyle ki, Ürdün gezimiz sırasında kendileriyle sohbet etme imkanı bulduğumuz İsrailli Çerkes grubunun üyeleri, her sene Türkiye ya da Ürdün'den -ki Ürdün'de de yönetimi Çerkes Dernek ve vakıflarına ait olan Çerkes okulları bulunuyor- belirli bir miktar ilkokul öğrencisi kendilerine dil öğrenmek üzere gönderildiği takdirde, Çerkesceyi en iyi biçimde öğretme garantisi veriyorlar. +''+Şogen Pshamaf ]

Nart: Sayın Widad Tayyar, kendinizi kısaca tanıtır mısınız? Suriye'de Halep'e yakın olan Hanasır Köyü'nde doğdum. Adığelerin Kabardey boyundan Vındıj ailesindenim. 1969'dan sonra evlilik nedeniyle Türkiye'ye yerleştim. +''+ Bize Suriye'deki Çerkes nüfusundan bahseder misiniz? Ne kadar köy var ve hangi boylardan? Suriye'de kesin olmasa da 30000 civarında Çerkes olduğu tahmin ediliyor. Halep'te iki, Hama'da üç, Humus'ta altı, Colan'da (Golan Tepeleri) onbir köy vardı. Yalnız 1967'de İsrail-Suriye savaşında Colan'daki köyler İsrail tarafından işgal edilmiştir. Köylerdeki Çerkesler ikinci bir göç dramı yaşayarak Şam'a yerleşmişlerdir. Halep'teki iki köyden biri Abzah, diğeri Khbardey'dir (Hanasir). Raka şehrinde, Rasulayn ve Kamışlı civarında Çeçenler de bulunmaktadır. Suriye'deki Adığelerin çoğu Abzah olmakla birlikte, Bjeduğ, Şapsığ, Hatıkuay da bulunmaktadır. Az miktarda olan Abhazlar dillerini unutmuş, Adığeleşmişlerdir. Bu köyler dışında da çok eskilerde göç etmiş ve asimile olmuş, Çerkes olduklarını bilen fakat tamamen Araplaşmış birkaç köy de vardır. Sizin köyünüzün kuruluşundan ve tarihinden bahseder misiniz? Hanasir Köyü, Kafkasya'dan 1902 yılında göç eden Çerkesler tarafından kurulmuştur. Köyün kurulduğu bölgede Aneze denilen bir Bedevi Aşireti yaşamaktaydı. Osmanlı Devleti'ni tanımayan bu aşirete karşı karakol olarak yerleştirilen Çerkesler sık sık savaşmak durumunda kalmıştı. O dönemlerde yapılan demiryolu (Hicaz) hattını korumak için Halep Valiliği'nce Hanasir'lilerden bir Çerkes birliği kurulmuştu. Daha sonra I. Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla köyden 20 civarında genç, askere alınmış ve sadece biri dönebilmişti. I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı İmparatorluğu'ndan ayrılan Suriye bir süre Fransız sömürgesi olmuştur. Bu dönemde Çerkesler'den bir alay kurulmuş daha sonra dağıtılmıştır. Köy gençleri toprak verimsiz olduğundan okumaya yönelmiş, çoğu üniversiteyi bitirmiş, bir kısmı ise subay olmuştur. Suriye'deki Çerkeslerin Kafkasya ile ilişkileri tarih boyunca nasıl olmuştur? Suriye Arap Cumhuriyeti'nin Sovyetler Birliği ile ilişkileri olmasından dolayı Çerkeslerin Kafkasya ile ilişkisi 1960'lı yıllarda artmıştır. O dönemlerde anayurttan çok sayıda kitap, sürekli yayın ve kaset gelmişti. Hatta Khabardey Balkar Cumhuriyeti'nden devlet yetkilileri de Suriye'yi ziyaret etmiş, Çerkeslerle görüşmüşlerdir. Ben de gelen bazı gruplarla görüşmüştüm. Gruplardan birinde Nalçık Üniversitesi Rektörü Keref Kanbolat da vardı. 1970'li yıllarda öğrenci grupları de gelmişti. Ayrıca Suriyeli gençlerden Nalçık'ta gidip okuyanlar da vardı. O dönemlerde Kafkasya'dan gelip Suriye'deki Çerkesleri ziyaret edenlerin amacı neydi? 1960'lı yıllarda Çerkesler dışında da çok miktarda Sovyet Devlet Adamı Suriye'yi ziyaret etmişti. Önceleri, Suriye'deki Çerkesler gelenlerle diyalog kurarak Çerkes olanlara ulaşmışlar, iletişimi bu şekilde sağlamışlardı. Daha sonra gelen gruplarda Çerkeslerin sayısı artmıştı. Gelen her grupta örneğin dört kişi ise bir tanesi başka milletten oluyordu (Gürcü, Rus...). Gözlemlediğim kadarıyla, gelen insanlar konuşmalarında hiçbir zaman Çerkes ulusunun anayurtta ya da muhaceretteki sorunlarına, büyük göçün nedenlerine değinmediler. Sadece Kafkasya'nın doğal güzelliklerinden, yeraltı zenginliklerinden, havasından ve suyundan konuştular. Sorulan soruları da zekice ve yuvarlayarak cevapladılar. Sovyetlerin kendilerine verdiği yetki dışında tek bir söz sarfetmediler. Suriye'deki Çerkeslerin bugünkü durumu nedir? Ne yazık ki, Çerkesler için asimilasyon her yerde olduğu gibi Suriye'de de geçerlidir. Yalnız, 1950'li yıllardan başlayan diyaloglardan dolayı Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra çok sayıda Suriyeli Çerkes Kafkasya'ya yerleşti. Oradan evlenenler oldu. Benim yeğenim de Nalçık'lı bir kızla evlendi. Yakında, oraya yerleşecek. Suriye'deki Çerkeslerin genelinin durumu ise Çerkes diyasporasıyla aynı. Anayurda dönmeyenler ileride kimliklerini yitirecekler. Benim temennim, bütün Çerkeslerin anayurtlarına dönmesi, dönemeyenlerin de kültürel çalışmalara ağırlık vererek benliklerini koruması ve gelecek kuşakların anayurda dönmesini sağlamasıdır. +''+Widad Tayyar

Kosovalı'lar döndüler... Yılların beklentisi, özlemi, umudu kısmen de olsa gerçekleşti. Onlar artık "Anavatanlı". Çoğu kimsenin aklının ucundan geçmezdi belki de Kosova'da yaşayan Adığelerin mallarını mülklerini bırakıp Vatan'a dönecekleri. Belki kendilerinin bile....Artık ne diyelim, darısı başımıza... +''+ Peki "kimdi Kosovalı Adığeler?" Bu zamana kadar Yugoslavya'da Adığelerin de yaşadığından birçoğumuzun haberi yokken, 1995'te Hasan Mercan isimli bir araştırmacı, kalkıp Kosova'ya kadar gidiyor Çerkesler'i tanımak için... Çalıştığı Çığ isimli "Kültür Yazım ve Sanat" dergisinde Çerkes asıllı Prof. Dr. Muharrem Yusuf Tsey'den doküman edinerek, başlıyor işe ve yola koyuluyor. "Adığe" isminde bir Çerkes köyüne konuk oluyor...(Bahsi geçen bu Çerkes köyünün yarısından fazlası artık Maykop'ta soydaşlarıyla beraber yaşıyorlar.) Prizen'de hazırlanan bu derginin 6.sayısında yer alan "Adığe Denen Bir Çerkes Köyü Var Kosova'da" isimli röportajının bir kısmını yayınlıyor, Hasan Mercan'a da harcadığı bu emekten ötürü teşekkür ve takdirlerimizi iletiyoruz. "Yıllar yılı, Dünya görüşü ayırt etmeksizin, dededen toruna düşünürlerin yanında yer aldı düşünmezler ordusu, bize göre ama loncamızın kültür mirasına dokunmadılar!" dedi Muharrem Yusuf Tsey ve "Bizim Adığey'e, ora, yaşlılarına "merhaba" demek için önce "Wimafe Ş'u" yani, günaydın demen, köyümüz hakkında bolca bilgi edinmen, gafil yakalanmaman için de Çerkesler'le ilgili bolca bilgiye sahip olman ön koşuldur, unutma, Hasan kardeş" diye ekledi. Elime de bolca gereç sıkıştırıverdi ki, yandım Allah! ( Verdiklerini inceletmek için verdiğim mücadele, bir romana, bir oyuna ayırdığım vakitten farksızdı desem, yeridir.) Adığey'e Düzova'ya ya da Aşağı Stanovça'ya (şu Stanovça adı bana oldukça ters düştüğü için, İpek-Deçan arası, Yanova diye adlandırılan, ama sırf yedi kardeşin kalabalık ailesinin yaşadığı bir avuç köyün de adı Stanovça'dır ve vakt-i ezelinde, kabilenin erkeklerinden biri bir kan davası yüzünden Adığe'ye, yani Düzova'ya yerleşip gizlenmiş, aile kurup köyün adına zor-una tapuzu'na Stanovça dedirtmiş...) vardığımda vakit öğleydi ve gökyüzü kış mevsimine inat masmaviydi; yaban kestane ağaçlarının dalları çıplaktı, ama üzerindeki kargalar bir çiftin inadına seviştikleri büyük konuşuyordu bana göre o anda beyaz badanalı evler de, gökyüzünün birleştiği çizgide tarihin içinden bir soyu kuşatır gibiydi. Bir başka veren. Hem çağcıl, hem de çağdışılığın simgesiyle leşdebelleş bir köy. 30 aile (sülale olarak). 300'ün üzerinde bir avuç Çerkes halkı. İçinize sindirebileceğiniz bir Kosova fotoğrafı. İnsanları dobra dobra, insanları sevecen. İkiyüzlülük, kokuşmuşluk yok, ama yüzlerinin çizgilerinin her birinde birer kuşku simgesi saklı.90 yaşındaki Hacı Şuayip Haydar Hasan Efendinin mavi gözlerinin bakışları beni inceledikçe Çerkes soyuna has bir kuşkunun iç evreninin yazılmamış, yazılamamış suskun, ölüme mahkum dizelerini" armağan" eder gibiydi de, Çerkesçe zar zor Günaydın'ımı verirken bile kendi kendime Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun Ne güç sıyrılıp çıkmak uykulardan Ömrü koptuğu yeren bağlayabilmek ne güç ne güç varabilmek birdenbire günün güneşin lezzetine karanlık bulaşıyor insanın etine! dizelerini mırıldanmaktan medet aradığım anda, Muharrem kulağıma fısıltıyla "Hele Hacının elini öp de dile geliversin" demesiyle varsıllaştım. "-Korkuyor muyuz? Hayır! Korkmak, Eflatun'un deyimiyle gelecek bir kötülüğü beklemektir. Öfkeli miyiz? Hayır, öfke kördür; bizi götürebileceği bir yer yoktur. O aklın düşmanıdır. Ha, ağlıyor muyuz? Hayır, yüzü güneşe dönük insanlar göz yaşına yol vermez, kurutur, atar. Kinli miyiz? Hayır evlat ; kin insanı aptallaştırır. Soracaksın yaralı mıyız? Evet ama bünye sağlamsa, yarayla yaratılan kanı yeniden yapar. Güçlü müyüz? Avazım çıktığı kadar "Evet" demek istiyorum, ama ürperiyorum. Sanki çok yakın bir dost, elinin tersiyle dudaklarıma vurup" anladık, ne bağırıyorsun, Çerkes'sin tamam" diyecekmiş gibi; beni ürperten düşmen değil dosttur, gazeteci... "Hac seferi, töre, derken,Hacı bize gönül verdi ve anında Muharrem'e Çerkesçe "Hadi konuğu özel odaya yerleştir de, rahatlasın, yaşlı eşrafı da toplanıp isteğini yerine getirelim bigüzelce" diye öneride bulundu. Muharrem'in bana verdiği bilgilere göre, Adığe Çerkesleri (köye bu adı bir çeşit Adığe adlı bir Çerkes boyuna dayanarak vermişlermiş 1854 yılında daha. Eski S.Birliği'nden gelip, Priştine, Kos. Mitroviçası'nın ana caddesinin ortasındaki Düzova'ya (şimdiki aşağı Stanovça'ya) yerleştiklerinde daha. 130 aileden sadece 30 ailesi var köyün. Ötekilerinin hepsi Türkiye'ye göçüşmüş. Dini din, dili dil, soyu soy, boyu boy bilen tüm baskılara karşın, Çerkesçe'yi seve seve konuşan, bugün ilkokullarında Çerkesçe öğrenim gören çocuklara bile soylarının tarihini döne döne aşılayan bu 30 ailenin 300'ün üzerindeki kitle arasında aydın, mimar, mühendis ve öğretmende yetişmiş. 16.y. yılda İslamiyet'i bağırlarına basmış ve böylece çoğunlukla Müslüman olarak biliniyorlar ve öyle yaşıyorlar. Haklarında "çingene", "kabel" şeklinde iftira, üzücü sözler söylenmişse de onlar benliklerini korumuş, köyceğizlerine sığınarak Çerkesler'e yönelik tüm gelenek ve göreneklerini, dilerini, soy ve boylarını bugüne dek yaşatabilmişlerdir. Hangi ulusun, hangi tarihi muharebelerinin etkisinden olduğu kesinlikle bilinmediği halde, Çerkesler de kan davası hala geçerli, ama bereket Müslümanlık yüzünden bu konu giderek azalıyor ve boylarına layık bir şekilde, tarlayı tarla, demirciliği demircilik, hayvancılığı da hayvancılık bilerekten uysal, sakin, hüzün dolu ve zamana kuşkuyla bakarak yaşamlarını sürdürüyorlar. Güzel kızlarıyla zengin folkloruyla, dillere destan şarkılarıyla ad yapmış Çerkesler'in sadece bu köyde varlanmaları da incelemeye değerdir. Bilindiği gibi, Çerkesler çağlar çağı benliklerinin izinden gitmiş, zamanla yitmiş, zamanla da içgöç ile safi göçten azalmış,, lakin Çerkes kalmak, Çerkesce'yi geliştirmek ve tarihten silinmemek için bugün bile savaşım vermek ve ana ülkeleriyle ilişkilerini sürdürmekteler... "Konuk odasında" Hacı Haydar yanında Hacı Osman İlyas, Hacı Şaban İlyas da varlar. Boğuk, düzgün olduğu kadar da yer yer anadillerine kaçan şive ile sohbet edenlerin hepsi, bizim insanlarımız, bizim alınyazımız, bizim tarihimiz. "Cebin doluysa herkes sever", "Kedinin olmadığı yerde fare cirit atar" gibi deyişleri kullanan, yüz çizgilerinden, bakışlarından, davranış ve paranteze sokulmuş kuşku ile korku arası ikircikli tutumlarından "okuyabildiğimiz" kadarıyla, Yunan "sıkıntısını", Hun "huyunu", Avar "cilvesini", Hazar "yitikliğini", Kırımlılar "hazzını", Osmanlılar "iştahını", Gürcüler "beklentisini" ve Doğu Avrupa "yabancılığını" olduğu kadar, Müslümanlık "inancını" sezmek olası. Ölenleri çok, doğanları az, gurbetçileri çok fazla olan Adığeliler'in giyim kuşamları, kadın milletinin gelenek ve göreneklere yatkın söylenceleri dillere destanmış Muharrem dosta göre, lakin, Adile Recep ve Mevlüde Şahib gibi kadınlardan söz edilmişse de, aralarına karışmak gayri mümkünmüş, töre işte. Fotoğraf çektirmek yasak, Muharrem'in verdikleriyle yetinin, adımızı anmanız, sesimizi duyurtmanız yeterli gibisinden söz etmeye duran 30 hanelik Çerkes köyü insanlarından, dostum Muharrem'e her şey için kendi ve Çığ okurları adına candan teşekkür ederken, konuk odasından çıkar çıkmaz, bakışlarımı verdiğim gökyüzünden sanki, gazete sayfalarının köşesinde bucağında sık sık rastladığımız duyuruya çalan bir SES ahenkleşip kulaklarıma ine ine yerleşivermişti: "-Kimliğimi yitirdim...Yenisini çıkaracağımdan, eskisinin hükmü yoktur." +''+Hasan Mercan)

Mehmet Kanbek ve Şamil Dinç iki başarılı işadamı. Üniversite döneminde dernek vasıtasıyla başlayan arkadaşlık ortaklığa dönüşmüş. Mehmet Kanbek Besleney, Kenbek sülalesinden, Eskişehir Çukurhisar Köyü'nde doğmuş. 1984'te ODTÜ İşletme Bölümü'nden mezun olmuş, dokuz yıl bankacılık yapmış. Şamil Dinç ise Khabardey, Sasık sülalesinden, Uzunyayla Kırkpınar Köyü'nde doğmuş. Ankara Üniversitesi Rus Filolojisi mezunu. İki buçuk yıl devlet memurluğunda bulunduktan sonra ticarete atılmış. 1990'da ilk kez festival için Kafkasya'ya gitmiş. 1993 yılında Mehmet Kanbek, İmdat Kip ve Mahmut Özden ile beraber Barina Uluslararası Ltd. şirketini kurmuşlar. +''+ Bu dört ortağın dernek vasıtasıyla birbirleriyle tanışmaları, maddi menfaatlerden çok Çerkeslik temeline dayanıyor anladığımız kadarıyla... Biz de Ankara şubemizde bir düğün sırasında tanıştığımız Mehmet Kanbek ve Şamil Dinç ile Kafkasya'daki yatırım olanakları üzerine bir söyleşi yaptık. Kafkasya ile ekonomik ilişkileriniz ne zaman başladı ve ne şekilde gelişti? Kafkasya ile ilişkilerimiz 1994'te başladı. İlk olarak Nalçik Üniversitesi'yle ortaklıkta bulunarak ekmek fırını açtık. Ancak bu bölgede iş alanı daraldığı için kapatıldı. Daha sonra Krasnodar ve Moskova'da aynı işletmeleri açtık. Onlar şu anda devam etmekte. Aynı zamanda ithalat-ihracat işleri de yapaktayız. Nalçik Üniversitesi ile nasıl ortak oldunuz? Zaten şirketi kurmadan önce bu üniversiteden bazı yetkililerle dernekler vasıtası ile Türkiye'de tanışmıştık. Bu işbirliği güven, önceki ilişkiler, prensipler kısacası Çerkeslikle sağlandı. Peki niçin Kafkasya? Ana neden tabi ki Kafkasyalı olmamız ve orada bulunma isteğimizdi. SSCB'nin dağılmasından sonra ticaret yapmaya uygun koşullar oluştu. Biz de bu isteğimizin maddi temellerini oluşturduk. Zaten Kafkasya'ya yerleşmek gibi bir düşüncemiz de vardı. Ne tür kolaylıklar ya da zorluklarla karşılaştınız? Özellikle Kafkasya'da barınabilmek, Moskova'ya göre daha kolaydı. Ancak bunun yanında çok zorlukla karşılaştık. Khabardey Devleti'ndeki bürokrasi işleri işimizi güçleştirdi. Yönetimdekiler tarafından yabancı gibi görüldük. Peki bu bürokrasi işlemleri sadece dışarıdan gelen yatırımcılar için mi geçerli? Hayır aslında herkes için geçerli. En önemlisi işlemlerde çok zaman kaybı var, her yerde rüşvet vermek zorunda kalabiliyorsunuz. Devlet kurumlarıyla olan her işte bir takım engeller çıkıyor. Rusya şu an ekonomik krizde genel olarak Rusya, dar anlamda Kafkasya'da şu anki ekonomik durum nasıl? Kriz öncesinde IMF politikaları doğrultusunda dolar kurunun bastırılmasıyla ithalata çok uygun koşullar vardı. Bu nedenle ciddi biçimde ülkeye yabancı mal giriyordu. Ülke içinde de üretimin sağlıklı olmaması bu ticarete ivme veriyordu. Ticaret yapanlar için çok uygun ortam vardı. Kriz sonrasında bu dengeler tamamen kayboldu. Devalüasyon ithal malların fiyatını artırdı. Yerli piyasa ve kalitesiz mallara yönelim başladı ve ithal malların satışları çok düştü. Bu krizden Rusya kadar Kafkasya'da etkilendi. Şu dönemde harcanabilir gelirin düşük olması ticareti engelleyen en önemli etken kısa vadede de üretim problemine çözüm getirilemeyeceğini düşündüğümüzden, daha üst fiyat seviyelerinde bu denge oluşana kadar dış ticaretin yavaş gelişeceği kanısındayım. Kafkasya'da yaşayanların şu anki ekonomik durumu nasıl? İşten çıkarılanlar oldu mu? Dönenler için ne tür dezavantajlar var? Devletten işçi çıkarılmadı. Dolar kuru düştü, rublenin satın alma gücü etkilendi. Ancak yine de menfi yönden kriz dönüşü engelleyecek ağırlıkta değil. Dönüş için insanların sermayelerini de götürüp yatırım yapmaları, hem onlar için hem de Kafkasya için faydalı olur. Türkiye'den çalışmak için hiç kimseyi götürdünüz mü? Evet, Türkiye'den Kafkasya kökenli 6 genç Moskova'da, Krasnodar'da 3 ve Nalçik'te 2 kişi olmak üzere 11 Türkiyeli Çerkes şu anda orada. Ayrıca oraya yerleşen ve bizle ticaret ilişkisi olan 20 kişi daha var. Ekonomik ilişki sağlanırsa dönüş gerçekleşebilir mi? Dönüş sadece ekonomiye bağlı değil, hızlandırıcı bir faktör olabilir. Bunun dışında Türkiye ve Kafkasya'nın bu yöndeki politikaları önemli. İnsanların orada yaşaması için en başta kimlik bilinci gerekli. Kafkasya'da tarım sektörü ne durumda? Toprak verimli, çiftçilik yapanlar için çok uygun bir ortam var. Devletten toprak kiralanıyor. Türkiye'de çiftçilik yapanların oraya dönmesini tavsiye ederim. Mafya sorunu çözümlendi mi? Mafya sorunu artık çözümlendi. İlk geçiş dönemindeki olaylar artık kalmadı. Şu anda Adığeler için böyle bir problem söz konusu değil. Ancak diğer topluluklar için yaşama koşulları zor. Yatırımcılara tavsiyeleriniz nelerdir? Yatırım prensipleri bellidir. Bölgenin özelliklerine uygun yatırım yapılmalıdır. Detaya inersek tarımsal ürünler, hayvancılık, ağaç-orman ürünleri, gıda sektörleri yatırımcılar için uygun. Tabii yatırım olanaklarının bunlarla sınırlı olduğu da söylenemez. Çalışmayan çok büyük devlet fabrikaları var. 20-25 bin kişilik fabrikalar mevcut fakat üretimde değil. Sermayesi olan yatırımcılar buraları işletmeye açabilirler. Kafkasya'da Çerkes olmayan yatırımcılar da var mı? Pek sık değil, ancak bildiğim kadarıyla İtalyanların Dağıstan'da deri üzerine yatırımları var. Kafkasya'da yabancılar için uygun bir ortam yok. Kafkasya Rusya'nın Doğusu gibidir. Yabancılar yatırım yapamazlar. Şu anda Türkiyeliler dışında Suriyeli ve az da olsa Ürdünlü yatırımcılar mevcut. Kısacası Kafkasya'ya yalnızca Çerkesler yatırım yapabilir. İlişkileriniz Moskova, Nalçik ve Adığey yöresinde daha yaygın. Bu kesimlerdeki bürokrasi işlemlerinin bir karşılaştırmasını yapar mısınız? Moskova ile iyi durumda ancak Çerkes olduğumuzdan dolayı bazı zorluklar çıkarılıyor. Khabardey'e ciddi yatırımlar var. Dışarıdan gelen insanlarımızın vergi oranları da yüksek. Ancak ödenen vergiler halka ulaşmıyor. Para devletten çalınıyor. İşe girmek için dahi rüşvet veriliyor. Devlet çalışanları "burası zarar etsin, ben satın alayım" mantığında. Adığey bölgesinde devlet politikaları daha iyi, diasporalılara daha sıcak bakılmasından dolayı bürokrasi ve vize işlemleri Maykop'ta daha kolay işliyor. Bürokrasi Kafkasya'da tamamen Çerkeslerde, devlet onların elinde, Ruslar burada bir sorun çıkaramazlar. Bildiğiniz gibi Kafkasyalı işadamları tarafından KAFİAD kuruldu. Bu kurum hakkındaki düşünceleriniz nelerdir? Kafkasyalı iş adamları kesinlikle bir araya gelmeliler ama bunun yanı sıra verimlilik de sağlanmalı. Şu dönemde iyi bir verim alındığı söylenemez. Nedeni bence insanların birbirlerine güvenerek projeler üretmemesinden kaynaklanıyor. Herkes farklı projeler öneriyor, kendini ön plana çıkarıyor. Biz de bu kuruma üyeyiz. Kafkasya'da da çok yakım olmamakla beraber Nalçik Business Clup adlı bir dernekle işbirliği içerisindeyiz. İleriye yönelik planlarınız nelerdir? Ticarette bir takım özel koşullara bağlı olarak ucuz mal girebildiğinden dolayı karlı gözüküyor. Ama asıl hedefimiz kalıcı yatırımlar yapmak. Bu yatırımların Krosnadar dahil Kafkasya'nın her yerinde olması mümkün. Bu söyleşi için teşekkür ediyor, yatırımlarınızda başarılar diliyoruz. [Söyleşi: Alper Mangır]+''+Mehmet Kanbek

Türkiye Çerkeslerinin kültürel yaşamında önemli isimlerden olan Sayın Hayri Domaniç ile söyleşi için İstanbul'a gidileceği, kendilerinden randevu alındığı haberini Sayın Genel Başkanımız Muhittin Ünal'dan öğrenince heyecanlandığımı itiraf edeyim. Sayın Domaniç'i hemşehrim olarak, hukukçu olarak, aramızdaki hısımlıkla tanıyordum. Ancak ayrı kentlerde yaşamamız, iş yoğunluğu gibi nedenlerle 1977 yılındaki ayaküstü tanışmamız dışında onunla bir arada olamamıştık. Bu ünlü Hukukçu ile, hukukçuluğu kadar kültür adamlığı ile ünlü büyüğümüz ile birlikte olma olanağı gerçekten beni çok sevindirmiş idi. Arkadaşlarım Muhittin Ünal, Mevlüt Atalay ve Onur Eran ile birlikte kapısını çaldığımızda, sınav salonuna giren bir liseli gibi gergindim. +''+ Büroda çalışanlar bizi çalışma odasına aldılar. Tavana kadar yükselen kitaplıklarda sayısız eser, antika mobilyaları, masaların üzerinde üst üste yığılmış yayınlar, dolap aralarına ve önlerine serpiştirilmiş Çerkes kamçıları başlıklar, kamalar ve daha birçok nadide Çerkes el sanatı örneği değerli eşyalar. Başka bir köşede kaideye oturtulmuş altın kakmalı muhteşem Çerkes at eğeri.... Biblolar, kalpaklar, kovboy şapkaları, fotoğraflar. Kapının üzerinde bir gazeteden büyültülmüş Atatürk'le birlikte Çerkes Ethem resimleri. Nereye baksanız, tarih, sanat ve hukuk soluyorsunuz. Her hukukçunun hayalini süsleyecek görkemli bir büro. Çalışma masasında baskıya hazırlanan bir kitabın düzeltmeleri. Başka bir masada dava dosyaları ve bütün bu kalabalığın, bütün bu objelerin içersinde; gözü ile izlemeden, elini attığında istediği belgeyi bulabilen ak saçlı bir bilim adamı Sayın Hayri Domaniç'i ve muhteşem bürosunu tanımlamak öyle kolay değil. Bu mekanı solumak ve yaşamak gerekiyor. Sayın Domaniç'in çok yönlü kişiliği, çalıştığı bu mekana ve eşyalara da yansımış. Espri dolu konuşması, doğal davranışları ile bir anda bir bilim adamının yanında değil, Uzunyayla'da bir Adığe Thamatesinin Haçeşinde (misafir odası) zannediyorsunuz kendinizi. Bizim akranımızmış gibi alçak gönüllü bir üslupla bizlerle şakalaşması, konuşmalarının ara sıra o nefis Çerkescesi ile anektodlar, fıkralar serpiştirmesi bize doyumsuz saatler yaşatıyor. Bir taraftan da kendi elleri ile ikramda bulunuyor. Muhittin'e tatlı tatlı takılmalar, Abaza-Khabardey şakaları ile zamanın nasıl geçtiğini anlamıyorsunuz. Onunla bir arada olduğunuzda Çerkes nezaketinin, Çerkes thamateliğinin özellilerini görüyorsunuz. Bu çok yönlü, saygıdeğer bilim adamı, bu gerçek Çerkes Thamatesi ile yapılan söyleşiyi hiç değiştirmeden konuşma akışına aynen sadık kalarak aktarmaya çalıştık. Sayın Domaniç'i daha iyi tanımak için bu söyleşinin çok dikkatli okunması gerektiğine inanıyorum. Sayın Domaniç, söyleşimize küçüklüğünüzden, çocukluğunuzdan başlasak diyoruz. Çerkesçeyi bu kadar mükemmel konuşmanız, sanırız çocukluğunuzda öğrenmenizden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle bize çocukluğunuzu ve gençliğinizi anlatır mısınız? Benim doğduğum, yaşadığım köylerde (köylerde diyorum, çünkü ben bir köyde doğmadım birden fazla köyüm var), evet, bu köylerde Türkçe'yi bilen çok azdı. Bu köylerde yaşayıp Çerkesçe öğrenmemek için ya dilsiz olacaksınız ya da öğreneceksiniz. Ben Büyük Kabaktepe köyünde doğdum. Bu köy Aziziye, yani şimdiki Pınarbaşı ilçesine bağlı idi. Günümüzde ise Sarız ilçesine bağlıdır. Marğuşey ve Lığurhable'de daha çok ta Marğuşey'de (Yukarı Beyçayır) büyüdüm. Bu köylerde de Khabardeyce çok iyi konuşulurdu. 1937 yılında yatılı okul okumak üzere İstanbul'a Galatasaray Lisesine geldim. Bu arada da birçok Kafkasyalı buldum. Altmış yıldır bana Çerkesin uğramadığı gün yoktur. Galatasaray'da sekiz yıl leyli meccani (parasız yatılı) okudum. Tabi yaz tatillerinde Uzunyayla'ya gittim. Galatasaray'ı bitirdikten sonra, 1945 yılında İstanbul Hukuk Fakültesine girdim.1950 yılında aynı fakültede asistan oldum1988 yılına kadar asistan, doçent, profesör olarak alıştım. 1952 yılından bu yana da avukatlık yapıyorum. Halen faaliyetteyim. Gördüğünüz gibi çalışıyorum, Hatta neredeyse 24 saat çalışıyorum. Galatasaray Lisesi yıllarınızda Rahmetli Yasin Çelikkıran ağabeyimiz anlatmıştı. O diyordu ki: 'ben birinci sınıfta idim yanılmıyorsam, Hayri Ağabey de üçüncü sınıfta idi. Çerkes olduğumu bilip bilmediği konusunda bir şey diyemem, ancak tenefüslerde gelip başımı okşar, küçük bir kardeşi gibi severdi.' Bu konuda bir şeyler anlatır mısınız? Evet Yasin'i orada tanıdım Maraş'ın Pazarcık ilçesinden olduğunu ve Çerkes olduğunu öğrendim. Aynı yerde, şimdiki Abhazya Dayanışma Komitesi Başkanı Dr. Cemallettin Ümid'in ağabeyi, sonradan Bolu Milletvekili olan rahmetli Fuad Ümid'i de tanıdım. Küçük bir akardeonum vardı. Cumartesi ve Pazar günleri lise nispeten tenha olurdu. Bu günlerde bende akardeon ile oyalanır, bizim havaları çalardım. Adığe olmayanlar da ya merakla soru sorarlar, ya da alay ederlerdi. Fuad Ümid benden bir sene sonra idi. Leyli meccani, yani benim gibi parasız yatılı okuyordu. Kimseyle konuşmaz, ara sıra benim akardeon çaldığım sınıfa girer, bakar, sonra çekip giderdi. Bu böylece bir sene sürdü, daha sonra bir gün cesaretle yaklaştı ve 'Siz Kafkasyalı mısınız?' dedi. Cevabım biraz sertçe idi; 'Görmüyor musunuz...üzerime yazıyorum, ilan ediyorum...' Benim okulda iki lakabım vardı. Birisi 'Çerkes Beyi' diğeri ise 'Reis' bu isimde 'Çerkes Reisi' anlamına kullanılıyordu. Bu nedenle 'üstümde yazılı' dedim Fuad Ümid'i böyle tanıdım. Harika bir insandı. Onu henüz kırk yaşına iken, 1971 yılında kaybettik. Öyle sanıyoruz ki, Galatasaray'da akardeon çalmakla kalmıyorsunuz. Ya öğrenci iken, ya da avukatlığa başladığınız yıllarda 'Dosteli Yardımlaşma Derneği'ni kuruyorsunuz. 'Dosteli Yardımlaşma Derneğini' ben kurmadım, ama o derneğe üye oldum. Sanırım kuruluşu 1946'dır. Kafkas ya da Çerkes isimleri o tarihte, o ortamda kullanılmadığından böyle bir isimle kurulmuş, biz bir grup olarak, elimizde Çerkes mızıkaları, hafta sonları toplanıp dernekte eğlenirdik. 1946 ya da 1947 yılında idik, halen Kanada'da yaşayan, o zaman tıp talebesi olan Murat Yağan, Yüzbaşı Hayri Aksoy Bey, Binbaşı Eyüp Öncü Bey -ki onlar bizden büyüktü- toplanıp Murat Yağan'ın Çorlu'daki çiftliğine gittik. En büyük seferimiz bu yolculuk oldu. Orada kırk sekiz saat çalıp oynadık. Binicilikte Dünya Şampiyonu olan hemşehrimiz Binbaşı Eyüb Öncü yarışlara katıldığı resmi atı ile gelmişti. Birkaç atlı daha vardı. Orada çok güzel vakit geçirmiştik. 14 Mayıs 1950 seçimleri ve Demokrat Parti'nin iktidara gelişi ile siyasi ortam biraz rahatladı ve Kafkas Kültür Derneği'ni kurduk. İşte benim kurduğum dernek budur. On sene süre ile derneğin odacısı da, üyesi de, başkanı da bendim (Burada Sayın Domaniç latife yaparak 'sanıyorum bu nedenle dernek iflah olmadı' diyor.) Efendim, Dernek sanırız önceleri Galatasaray'da idi, daha sonra Bağlarbaşı'na taşındı. Yanılıyor muyuz yoksa? Hayır Kuzey Kafkasya Kültür Derneği'nin ilk merkezi Beyazıt'ta Bereket Han'ın üst katında bir oda idi. Daha sonra Cağaloğlu'nda idik. Bundan sonra da Laleli de Canok Pasajında uzun zaman kaldık. 90m2'lik bodrumda çok Kafkas Hikayeleri yaşanmıştır. 24 saat açık idi. O zaman korkunç bir kira(!) ödemekteyiz. Ne kadar mı? Tam 60 lira... ama o zaman 60 lirayı bulmak çok zor. Ama o veya bu şekilde bu parayı buluyorduk. Canok pasajında 8 yıl kaldık. En yoğun dernek faaliyetleri bu dönemde yapıldı. Daha sonra 27 Mayıs hareketinden sonra faaliyetlerimiz biraz yavaşladı.1961 yılında görevi Yaşar Bir'e devrettim. Bir süre Yaşar Bir bu görevi sürdürdü. Dernek Bağlarbaşı'na belki de 1965 yılında taşınmıştır. Elhamra sinemasının bulunduğu binada bir daire alma girişimimiz oldu 50 bin lira pey parası verdik. 100 bin lirayı altı ay içinde ödeyebilseydik daireyi alacaktık .Altı ay o daire de oturduk. Gerekli 100 bin lirayı bulamadık. Daireyi bize satacak olan kişi Adapazarı'ndan, Sakarya Sinemasının sahibi Cevat Bey idi. Kuzuluk maden suları işletmecisi değerli hemşehrimiz merhum Ziya Yıldırım Geç'in çabalarını takdirle anıyorum. Cevat Bey ile bizi tanıştıran Ziya Bey idi. Bey. Ama yüz bin lirayı bulamadığımız için anlaşmaya göre 50 bin lirayı da ceza olarak ödememiz gerekiyordu. Sanırım 1955 ya da 1956 yılı idi. Ben o zaman askerdim. 50 bin lirayı kurtarabilmek için Cevat Bey'e telgraf çektim. "Paramız hazır, tapunun ne zaman verileceğinin bildirilmesi..." dedim. Cevat Bey telaşlanmış, Ziya Bey'e demiş ki: "Benim mirasçılarım razı değil, Bu durumda satıştan vazgeçersek, Hayri Bey aleyhimize dava açar mı...?" Benimde canıma minnet, bizimkisi esasen blöftü, 100 bin liramız zaten yoktu. Gidip anlaşmayı fes ettim. 50 bin lirayı geri aldım. Bu 50 bin lira Bağlarbaşı'nın temeli oldu. Burayı ise 175 bin liraya aldık. Efendim, Canok Pasajında her gün faaliyet gösterildiğinden söz ettiniz. Evet, burada zaman zaman 70-80 kişiyi bulan üniversite öğrencileri vardı. Dernek 24 saat açıktı Her branştan öğrenci vardı. O dönemde dernekte neler konuşulurdu, neler tartışılırdı... Gündem ne idi...? Gündemin ağırlığı bizim Adığe Haçeşleri sohbeti geleneğinin dışında, Adığe kültürünün yok olmaktan kurtulması, yaşatılması, Kafkasya'daki ve Dünyaya dağılmış Çerkesler arasında birlik ve irtibat kurmak, Kafkasya'da Demokrasinin oluşumu, Cumhuriyet kurmanın yollarını araştırmak... Bütün konuşmaların hedefi bu idi. Siyasetle ilişkinizi tam anlamıyla bilmiyoruz. Tek parti döneminde Çerkeslere yapılan bir baskı var mıydı, yoksa psikolojik baskı mı yapılıyordu.? Buna psikolojik baskı denir mi...? bilmiyorum. Ama etnik köken ayrımı yapılmaksızın Türkiye'nin genelinde bir baskı hissediliyordu. Köylerde, hatta İstanbul'da jandarma ve polisin kanunsuz baskıları vardı. Bizler bundan en az etkilenenlerdik. Daha önceki yıllarda yaşananlar. Ethem-Devlet çatışmasının toplumla ilgisi yoktu. Bu çatışma sadece bir sandalye kavgası idi. Ğhuaze olayından sonra 1950'lere gelene dek bir yayın organının varlığını duydunuz mu? Bizim derneğin çıkardığı dergi vardı. Merhum Şeref TERİM ile merhum Dr. Vasfi GÜSAR idare ediyordu. Dr. Vasfi Bey ilk yazısında Osmanlı'ya çatıyordu. Başka bir yazıda Rusya'ya. Ben de o zaman dernek başkanı olarak her iki yazara da çattım. Bizim Osmanlı, Rusya ile çatışacak halimiz yok. Biz kültürümüzü kurtaralım. Biz savunmayı bilememişiz. Tarih bizi esir etmiş. Başucumuzda Rusya ortaya çıkmış, o zaman nüfusu 40-45 Milyon. Tüm Kafkasya' yı toparlarsan ancak 5 Milyon eder. Rusların 7, 5'luk topları var. 1800'lerin en gelişmiş silahı. Bizde ise ağızdan dolma "Berejey Foç" ya da kama, doğru dürüst kılıç bile yok. Şuursuzca mücadele ettik. Şeyh Şamil 26.8.1858 tarihinde teslim oldu. Şimdi burada bir faul yapayım; Doğrusu şimdiki Çeçen mücadelesine bile doğru bulmuyorum. Sen kültürünü muhafaza et, neslini kurutma, aklını kullan. 1 Milyon Çeçenin 310 bini sağa sola, başka memleketlere sığınmış. 120 bin kişide telef olmuş. 1 Milyon kişinin en genç 120 binini telef edersen kendi neslini yok etmiş sayılırsın. Bu intihar demektir. Tarihin ve coğrafyan belli, Ruslar seni müstemleke yapmış. Dünyada esareti yaşamayan müstemleke olmayan hiç bir millet kalmamış. Mısır medeniyetini kuranlar, Sümerler bugün yok. Tüm Grek ve Latin kökenli Avrupa medeniyetlerinin dayandığı yer Mısır'dır. Mısır'ın ötesi ise Sümerlerdir. Sümerlerin ötesi belki bizim Kafkasya... Ama tarih bu kesimden sonra henüz karanlık. Mısır bütün medeniyetlerin beşiği olduğu halde, esir olmuş. 1517 de bizim Tomanbay'ımızı Yavuz Sultan Selim yenmiş. Mısır böylece Osmanlı'ya esir olmuş. Arkadan Napolyon gelmiş, daha sonrada İngiliz hakimiyeti oturmuş Mısır'ın üzerine... 450 yıl gibi bir süre sonra Mısır devleti ortaya çıkmaktadır, yani yeni yeni devlet olmaktadır. Mısır medeniyetinden sonra, Grek ve Roma, Grek Medeniyetini Roma, Roma'yı da Atilla istila etmiştir. Roma ikiye bölünmüş, ikinci bölüğü olan Bizans'ı Fatih bitirmiştir. Antik medeniyetin beşiği olan Yunanistan ise Osmanlı'dan kurtulduktan sonra, şimdilerde biraz varlık gösterebilmektedir. Bu saydığım medeniyetlerin beşiği olan memleketler, müstemleke olup esir düşerken, çok daha az nüfusu olan Kafkasya'nın esir düşmesi o kadar da yadırganacak bir olay değildir. Dünyada bütün esir milletler coğrafyalarını ve milli özelliklerini her şeraitte muhafaza etmişlerdir. Bu durumun iki istisnası vardır; Bu iki istisna Yahudiler ve Çerkeslerdir. Yahudiler Roma müstemlekesi olduktan sonra durmadan isyan ederler. Milattan önce 71 yılında imparator I. Titüs Filistin'den dönmektedir. Tesalya'ya ulaştığında Yahudilerin yeniden isyan ettikleri haberi gelir. Bunun üzerine Titus döner, Roma orduları Filistin'e girer, büyük bir kıyımdan sonra Yahudiler dünyanın dört yanına kaçar, dağılır. Aradan 2 bin yıl geçer. Daha yeni 1947'de vatanlarına dönerler. Ancak 1,5-2 milyon dönebilir. Bu saydığım milletlerin çok yüksek medeniyetleri olduğu halde bu sıkıntıları çekerler. Anladığımız kadarıyla sizin Kafkas Derneği'ni kurduğunuzdan bu yana hep aynı şeyler düşünülmüş. Hep aynı yönde hareket edilmiş. Barışçı yollarla, kültürün yeniden diriltilmesi istenilmiş fakat maalesef kültürün yeniden canlandırılması anlamında çok mesafe kat edilmediği anlaşılmaktadır. Evet fazla mesafe kat edilmedi. Ancak çok önemli bir mesafe sayılır bence, çünkü temel atılmış, yola çıkılmıştır. Sorun unutulmamıştır, bu anlamda çaba gösterilmiştir. Bu sorunun unutulmamasında bütün derneklerin ufak ufak da olsa katkıları vardır. Fazla mesafe kat edilmemiştir ama bu konunun hayati bir önem taşıdığı unutulmamıştır. Ubıkhça nasıl öldüyse diğer dillerimizde ölebilirdi. Buna bağlı olarak, kültür, gelenek, her şey ölebilirdi. Ama halen dil bilmeyen çocuklarımızda bile dilin kültürün kurtarılmasının gerekliliği fikri ve çabası inancı vardır. Şimdiki derneklerin hepsinin bu inancın yaşamasına katkısı vardır. Kafkas Derneği bu konuda büyük bir girişim yapmış ve öne geçmiştir. İnşallah başaracaktır. Sosyal, kültürel yönden belirli bir ivmenin kazanılması için sizin deneyimlerinizden ve gözlemlerinizden bakacak olursak, nasıl hareket etmemiz gerekmektedir? Kafkasya'da güzel derlemeler var. Rahmetli Yasin'in tespitleri var. Amerika'da yaşayan M. KANDUR 2 milyon dolar değerindeki yerini tahsis edip bir enstitü kurmak istiyor. Orada Kafkasya'dan gelen çocuklar okusun istiyor. Ancak böyle bir enstitüyü kurarsak Rusya'ya bir faul mü yaparız tereddüdü içindeyiz. Her neyse Kandur ile kurmasak bile böyle bir enstitünün kurulması düşünülüyor. Kafkas Derneği'nin girişimleri bu anlamda kültürümüzün tespiti için önemlidir. Neler yapılmalı...? Bir defa mevcutları derleyip toplayıp yayımlamak, onları eleştirmek, ondan sonra geleneklerimizi, dilimizi, kısacası kültürümüzü öğreten kurslar, okullar, üniversitelerde bölümler açmaya çalışmak... Ama öncelikle bunlar için gerekli masrafları tarafımızdan camiamızdan toplamamız karşılamamız gerekmektedir. Böyle bir alfabe Türkiye'de, Suriye'de, Ürdün'de, Balkanlar'da, Amerika'da yaşayanlar için gereklidir. Nart Yayın Kurulu üyesi Dç. Dr. Sevda ALANKUŞ başkanlığında oluşturulan bir heyet gelenek ve göreneklerimizi toplamak için çalışmalarına başlamıştır. Bu arkadaşlar benimle irtibat kursunlar soracakları her soruyu cevaplamaya çalışırım. Elbette sizinle irtibat kuracaklar, bir başka konu; Geçen yıl Adığey Cumhuriyeti'nden gelen dört bilim adamı Tokat, Sivas ve Uzunyayla'da etnolojik ve antropolojik taramalar yaptılar. Aynı grubu ve başka bilim adamlarını yine çağırdık Düzce'den başlayarak Güney Marmara'yı tarayacaklar iki yılda bu çalışma tamamlanacaktır. Alınan sonuçlar ise Maykop'ta yayımlanacaktır. Bu ise Kafkasya'da yaşayan insanların Türkiye'ye bakışlarını olumlu yönde etkilemektedir. Türkiye'de yaşayan bilim adamlarımızın isimlerinin tespitine çalışılmakta olup bu çalışmalar bilim kurulu imkanlarımızı arttıracaktır. Efendim konudan konuya geçiyoruz. Bugünlerde Kafkasya'yı nasıl buluyorsunuz? Yayınlar vasıtası ile haber alıyorum Aldığım bütün haberleri inceleyerek biriktiriyorum. Anladığım kadarı ile Kafkasya ile iyi bir irtibat var. Orada az bir nüfus var ama potansiyel iyi. Abhazya'nın muhazara edilmesi, yardımların sokulmaması, kötü gelişmeler. Dr. Cemalettin Ümid ile irtibat kurdum. Kızılay'dan yardım açısından bir karar alınacağını söyledi. Dernek faaliyetleri mevcut kapasitelerine göre çok iyi, takdir edilecek derecede iyi. Önemli olan mali kaynak sağlamaktır. Bu konuda dernekler yeterince baskı yapmamaktadır. Baskıyı başka anlamda söylüyorum. Derneklerimizde bu konularda çalışacak profesyonel kadro oluşturulmalıdır. Bu kadrolar başka işlerle uğraşmamalıdır. Allah sizin grubunuza sağlık ve başarı versin, çok uzak değil, yakın bir gelecekte Kafkasya'da bağımsız bir devletimizin kurulmayacağını kim söyleyebilir? Umutluyum, kültürümüz, neslimiz kurtulacak. Şimdilerde muhtariyet, bölge, eyalet... her ne ise... tamam... Her dille eğitim yapabiliyorsunuz, Abaza, Khabardey Üniversiteleri var. Bunlar sevindirici şeyler. Ben gidip gelemiyorum. Ama gidip bana haber getirenler var. Orada tiyatro var, pşine var, hatta her evde piyano olduğunu söylediler. Bunlar kültürün belli bir seviyede olduğunu gösteriyor. Sanat hayatı canlı. Hala diyorlar ki Yunan-Roma tiyatrosu, kültürü... Oysa biz eskiden beri bu kültüre sahiptik. Ancak barış içinde kültürle uğraşmak, çekişmelere son vermek lazım. Başka uluslarla, Gürcülerle çekişecek gücümüz yok. Çekişirsek ve telafat verirsek gelişmemizi geciktiririz. Ama Abhazya Gürcüstan bir arada olursa şimdilik bir şey kaybetmeyiz. Bir gün gelir her şey istediğimiz gibi düzelir. Kafkasyalı işadamlarının kurduğu Kafiad'dan haberiniz vardır sanırız. Var, o da çok iyi bir girişim Kafkas Derneği'nin teşebbüsü ile olduğunu biliyorum. Böylece müteşebbislerimiz örgütlenerek demin derneklerde oluşmasını istediğimiz profesyonel kadrolarımızı beslemesi, desteklemesi lazım. Kimi Kafkasya'ya dönmek ister, kimi burada kalmak, dönenler dönsün, orada örgütlenmelere gidilebilir. Gitmek isteyenler için şirket kurulabilir. Evler, lojmanlar yapılabilir. Efendim bu konuşmalarınız genelde II. Meşrutiyet döneminde yaşamış olan Hasan Amca'nın konuşmalarını anımsatıyor. Çerkeslerin çok uzun zamandır dönme arzuları vardır. O arzu her zaman olagelmiştir. Bazıları bunu ütopya sayar, çekinir, gitmeye imkanı yoktur. Yaşı geçmiştir, gidemez ama ideal olanı tabi ki Kafkasya'da toplanmaktır. Bu her Kafkasyalı için idealdir. Fiilen realize edilmesi zordur tabii. Öte yandan bir milletin mutlaka bir coğrafya da oturması zaruri değildir. Ama Kafkasya'nın Anavatan olarak muhafaza edilmesi mutlaka zaruridir. Çinli Amerika'da oturur ama Çin yerinde durur, ilişkisini koparmaz, İtalyan Amerika'da Colarado Eyaletinde oturur ama, onun için İtalya her zaman Anavatan olarak vardır. Bir gün gerekirse oraya dönebileceği umudunu her zaman taşır. Giderim güvencesini duyar. Yani Kafkasya'da toplanmak da amacımız olmalıdır. Ama bu mutlaka, olmazsa olmaz diye direnilmemelidir. Efendim, bazı duygu ve düşüncelerimizi sizden duymak bize çok mutluluk vermektedir. Bu açıkladığınız hususların izlediğimiz yolu teyid etmesi mutluluk vermektedir. Sizin gibi bilim adamlarımızla, yazarlarımızla, ressam ve müzisyenlerimizle övünüyoruz. Anadolu'da yaşayan Çerkes insanı için bu hususlar övünç kaynağı oluyor. Çok uzun süredir İstanbul'da yaşıyorsunuz. Sözünü ettiğimiz Çerkes kökenli yazarlar, sanatçılar, müzisyenler ve ressamlardan söz eder misiniz? Ya da hayatta olan, olmayan profesör arkadaşlarınızdan söz eder misiniz...? Elbette, herkesten önce Ömer Seyfettin aklıma geliyor. O Gönen'den başlayarak, Gönen'den bahsederek yazıyordu. Pek çok tanıdık var. Tıp alanında, hukuk alanında çok bilim adamımız var. Ama bunların çoğu Çerkesliğini saklamamıştır. İftiharla Çerkes olduklarını söylemişlerdir. Ancak, çoğu Çerkesçe bilmezdi. Onların size listesini versem daha sağlıklı olur. Doğum tarihlerini, oturdukları yerleri, çocuklarını kapsayan, bu gibi bilgileri kapsayan listeler verebilirim. Böyle bir çalışma yapabilmem için bugün banda aldığınız konuşmaları bana fakslayın, ben bunların ışığı altında bu listeleri hazırlayabilirim, bu konuyu ayrı bir makale yaparız. Efendim, "siz de çok soruyorsunuz", demezseniz çocukluk yaşamınızdan biraz daha bahseder misiniz? Demem, demem, size anlatayım; çocukluk yaşamım yüzde yüz Çerkes örf ve adetlerinin yaşandığı bir ortamda geçmiştir. Katıksız Çerkesçe yaşanan bir çocukluğum olmuştur. Çocukluğumda örf ve adetlere ters düşen hiçbir olay yaşamadım. Her şey gelenek üzere oluşurdu. Kavgalar bile belli mertlikler ve cömertlikler içerisinde geçmiştir. Çerkes Anayasası niteliğinde örf, adetlerle bu kurallara uyulmaması halinde, tek kelime "YEMUK" yani AYIP yaptırımı, tüm anlaşmazlıkları çözmeye yeterlidir. Örneğin, kız kaçırılır, yaşlılar hemen toplanıp karar alırlar, iki at, iki öküz, yirmi lira, hemen karar verirlerdi. Her şey usulüne uygun çözüm bulurdu. İnsanlar ise bu güzel örnekleri görünce, her soruna çözüm bulunacağı inancını kazanırlardı. Köylerde, at, öküz, tavuk, hindi veya bir şey çalındığında, nadiren de olsa böyle bir yaramazlık olduğunda bir hal çaresinin bulunacağını hemen o zaman anlardık. Thamadeler gelip bir şey söylerler, bir şey yaparlar derdik. Benim köy yaşamım Aşağı Kabaktepe ve Marğuşey'de geçti. Özellikle ilk 6 yılım Kabaktepe'de, bunu izleyen 16 yıl Marğuşey'de geçti. Sabahtan akşama kadar kırlarda dolaşır, çift sürer, ekin ve ot biçerdik, ben çok iyi ot biçerim. Zaman zaman Sapanca Yanıkköy'de ot biçerim hala... Dokuz tane tırpanım var. Tırpan çekiçlemesini de çok iyi bilirim. Wuade (çekiç)'yi iyi vururum. Bak, orada pencerenin üzerinde bir çekiç var. Bende Çerkes alet edevatı (ama-psıma)'nın her türü var. Eğer, yamçı, kamçı, Papaklar, Bğarıje, gerıje (eğer parçaları, aksesuarı) bunların hepsini derneğe bağışlamak istiyorum. Dernek bünyesinde güzel bir müze kurulsun, Kafkasya'dan gelme dört tane saatim var. Kafkas eseri değil ama hatırası var. Bak, arkada orada bir bjakue var (gümüşle işlenmiş dağ keçisi boynuzu). Buralara sığmadı da balkona koydum. Onu, artist, senaryo yazarı, ünlü sanatçı Hajkasım Hasan getirdi. Onların hepsini derleyip toplayıp, bir müze kurarsanız oraya vereceğim. Tabi sizin deneğinizin öncelikle bu işi yapmasını isterim. Kafkas kültür faaliyetlerinin yurt içi ve yurt dışında çok başarılı olarak yürüten Kafkas Derneği'ni çok beğeniyor ve takdir ediyorum. Bu derneğin yöneticilerine her Kafkasyalı gibi bende çok şey borçluyum, daha da borçlanacağım. Son bir soru... Bizlerden küçük olan ve dil bilmeyen kuşağa ana dilimizi öğretmek için ne yapabiliriz, ne önerirsiniz? Kafkas derneklerinin küçük kursları var, zaman zaman açılır bunlar. Örneğin, Prof. Dr. Günsel Şurdum, şu anda böyle bir kursta Çerkesçe öğrenmektedir. Şurdum'u tanırsınız. Babası, emekli subay Sait Şurdum, annesi de Uzunyaylalıdır. İşte bu örnekte olduğu gibi çalışmalarını sürdürdü. Kafkasya'dakilerin uyguladığı dil ve yazı öğrenimi metodlarını ve programlarını uygulayabiliriz. Burada girişimcilerimiz var, sizler varsınız, bir bütçemiz olsun, parasal eksiğimizi tamamlayalım. Buna ben de yardımcı olurum. Biz bu konuları, yani kültürel sosyal yardımlaşma, eğitim konularını bir vakıf örgütlenmesi içinde ele almak istiyoruz, vakıf çalışmalarımız devam ediyor. Siz büyüklerimizi de bu vakfın kuruluşunda görmek istiyoruz. Bu konuda duyarlı hemşehrilerimizi belirli bir takvime bağlayarak borçlandırmak zorundayız. Bu masrafları karşılamazsak, davamızı çözemeyiz. Bu potansiyelin var olduğunu biliyorum. Size ancak helva yapmak düşmeli. Eskiden bu işler zordu. Yukarıda anlattım elli bin lirayı kurtarmak için neler yaptığımı, şimdi bu potansiyel var. Varlıklılarımız bu parayı verirlerse kıyamet kopmaz. Örneğin ben senede bir milyar verirsem, bana dokunmaz. Yani herkesin belli bir ölçü içerisinde katkısı lazım. Bütün bu çalışmaları yapanlara çok şey söyleyen olur. Çok laf ulaştırırlar. Benim sizlerden bir ricam var. Hatta rica değil, bir büyüğünüz olarak emrediyorum: "SABIRLI OLUN" hemen kırılmayın, hemen parlamayın. Başka dernekler ya da kişilerle sürtüşmeye girmeyin. Topluma iyi hizmet bunu gerektirmektedir. Bu güzel söyleşi için, bu çok değerli önerileriniz için çok teşekkür eder saygılarımızı sunarız. [Söyleşi: Özdemir Özbay]+''+Hayri Domaniç