ЕПЩlАНЭ  ГУКЪИНЭ td> ONUNCU DERS td> tr> tbody> table>       Dönüş veya tekrarlama harfi plarak  ж  son eki evine köyüne kentine veya şu anda çıktığın yere geri dönüş veya yaptığın bir şeyi bir daha yapmayı isteme yapma etme eyleme harfi olarak inceleme   Çocuk avutma tekerlemesi   Avuç içine okşanarak ------- Мыбдэ  мэл  щохъурэ ----------------------------------------- Burada koyunlar otluyormuş   Baş  parmağa dokunularak ---Мыбде  хъурей  щоджэгурэ ------------------------------------------- Burada top oynanıyormuş   İşaret parmağına katlanarak --Мыбы  накlуэ сыкlуэ дывгъэкlуэж жи -------------------------------------------- Bu  haydin dönelim  demiş   Orta parmağa katlanarak -----Мыбы тlэкlу дымышхэу дыкlуэжын жи -------------------------------------- Bu biraz yemek yemeden mi dönelim demiş.   Yüzük parmağına katlanarak --Мыбы  нанэ  гъуэмылэ тlэкlу ------------------------------------------хуэдмыхьу  дыкlуэжын  жи ------------------------------- Bu neneye biraz azık götürmeden mi dönelim demiş   Seçe parmağına fiskelenerek --Мыбы  феуэ феуэ цlыкlужь цlыкlужь феуэ ------------------------------------------феуэ  цlыкlужь цlыкlужь жи -------------------------------- Bu vurun vurun miniciğe vurun vurun miniciğe demiş.   Къэмбот , лъакъуэ кlыхь ------------ Kambot, uzun bacak Кlэн  къэхьи дыджэгунщ.---------- Aşık getir oynayalım Пlастэ къэхьи  здэтшхынщ------- Pasta getir yiyelim Лъакъуэ къэхьи  дыкlуэжынщ.---- Ayak getir dönelim. (evimize dönelim.)   жы,жын,жынщ,  ж ,жа,  жат,жынт ,жынут  şekillerinde fiil sonuna eklenen bu sonekler çıkış yerine dönüş anlamı katıyor.   Кlуэ---------------- git Кlуэж------------- git(geldiğin yere) Кlуэн? ------------ gider mi? Кlуэжын? ------ gider mi?(geldiği yere)   Сыкlуэжын? --------------- gideyim mi? (geldiğim yere) Сокlуэж. -------------------- Gidiyorum.(geldiğim yere) Къуажэм  сокlуэж.------ Köye gidiyorum.(köyüme) Къуажэм сокlуэ.--------- Köye gidiyorum. (herhangi bir köye) Унэм сыкlуэжащ.-------- Eve gittim. (evime, evime döndüm) Зафер и унэм сыкlуащ.-- Zafer'in evine gittim.   Дэнэ укlуэрэ?------ Nereye gidiyorsun? Хадэм сокlуэ.------ Bahçeye gidiyorum.   Дэнэ укlуэрэ?----- Nereye gidiyorsun? Хадэм сокlуэж.---- Bahçeye gidiyorum. ----------------------- ( Bahçeden çıktım gezindim tekrar oraya dönüyorum)   Зы мыlэрысэ шхыж.-------- Bir elma daha ye. Зы  шейбжьэ  ефэж.--------- Bir bardak çay daha iç. Кхъыlэ  тlэкlу  тхущысыж.-- Lütfen bizim için biraz daha otur. Зы шейбжьэ къысхуэхьыж.---- Bir bardak çay daha getir. Кхъыlэ зы  шейбжьэ  къысхуэхьыж.-- Letfen bir bardak çay daha getir.   Gidiyorum. -- Gitmiyorum   Сокlуэ --------- Сыкlуэкъым   Уокlуэ ---------- Укlуэкъым   Макlуэ --------- Кlуэкъым   Докlуэ --------- Дыкlуэкъым   Фокlуэ --------- Фыкlуэкъым Макlуэхэ ------ Кlуэхэкъым    Dönüyorum. --- Dönmüyorum. ( çıkış yerine )   Сокlуэж --------- Сыкlуэжкъым Уокlуэж --------- Укlуэжкъым   Мэкlуэж --------- Кlуэжкъым Докlуэж --------- Дыкlуэжкъым Фокlуэж --------- Фыкlуэжкъым  Мэкlуэжхэ ------ КlУэжхэкъым    Gittim ----------- Gitmedim   Сыкlуащ ------- Сыкlуакъым Укlуащ --------- Укlуакъым Кlуащ ----------- Кlуакъым Дыкlуащ ------- Дыкlуакъым Фыкlуащ ------- Фыкlуакъым Кlуахэщ -------- Кlуахэкъым   Döndüm. ----------- Dönmedim. ( çıkış yerine )   Сыкlуэжащ ------ Сыкlуэжакъым Укlуэжащ --------- Укlуэжакъым Кlуэжащ ----------- Кlуэжакъым Дыкlуэжащ ------- Дыкlуэжакъым Фыкlуэжащ ------- Фыкlуэжакъым Кlуэжахэщ ------- Кlуэжахэкъым     Зафер и гъусэу къуажэм сыкlуэжащ.-Zaferle birlikte köye gittim. Къуажэм мэхуипщl  дыщыlащ.--------- Köyde on gün kaldık. Зафер Анкара  игъэзэжащ.--------- Zafer  Ankaraya döndü. Зафер игъэзэжа иужь сэ мэхуитху сыщыlэжащ. ------------------ Zafer döndükten sonra ben on gün daha kaldım.      САБИЙ ГЪЭУДЫlУ ------------------- NİNNİ   Пхъащхьэ  мыщхьэр мэщащэ-- Ağaçlardan meyveler dökülüyor. Щауэ  цlыкlухэр  мэщыпэ.-------- Çocuklar onları topluyor. lэкlэ пыlэр къыщанэ.-------------- Örgülü şapkayı unutuyorlar. Ботэ  макlуэри  мэшынэ.---------- Bote gidiyor korkuyor. Быцэ  макlуэри  къехьыжыр.----- Bıtse gidip getiriyor.     Къехь ------- Getiriyor. Къехьыж--- Getiriyor.( bizim olan bir şeyi, kaybettiğimiz şeyi getiriyor)     Şiiri yazıyorum -------------- Şiiri tekrar yazıyorum   Усэр  сэ  сотх ------------ Усэр  сэ  сотхыж   --------- уэ  ботх --------------------- уэ  ботхыж -------- абы иетх -------------------- абы  иетхыж -------- дэ  дотх ---------------------- дэ  дотхыж -------- фэ фотх ---------------------- фэ  фотхыж ------ абыхэм ятх ------------------ абыхэм ятхыж.   Şiiri yazdım. ----------------- Şiiri tekrar yazdım   Усэр  сэ стхащ. -------- Усэр  сэ  стхыжащ ---------уэ птхащ ------------------ уэ  птхыжащ -------- абы итхащ ---------------- абы итхыжащ ---------- дэ ттхащ ----------------- дэ  ттхыжащ ---------- фэ фтхащ --------------- фэ  фтхыжащ -------- абыхэм ятхащ. ---------- абыхэм ятхыжащ.   Yapabilmek edebilmek eyleyebilmek anlamı katan sonek ; ф   Сэ  хадэм  сокlуэф.---------------  Bahçeye gidebiliyorum. Мэзым сыкlуэфащ.------------------- Ormana gidebildim. Ар  Анкара  кlуэфынщ.------------ O Ankara'ya gidebilir. Зы  мыlэрысэ сшхыжыфынщ.-- Bir elma daha yiyebilirim. Мазэ  и  напэр  иетхьэщlыф. ---- Maze yüzünü yıkayabiliyor. Мазэ и  пэщыр  зылъыlуехыф.--- Maze odasını  düzeltebiliyor. Динэ  шхэгъуэ  къэс и дзэхэр  иелъэщlыф. ------------------------- Dine her yemekten sonra dişlerini fırçalayabiliyor.    Быцэ  усэ  дахэхэр  иетхыф.-----Bıtse güzel şiirler yazabiliyor.     Тхьэщlэн- Eylem olarak yıkama eylemini gerçekleştirmek olduğundan konu bahsi  сэ  уэ  ар  дэ  фэ  ахэр şahıs ekleri de  сы  у  .  ды  фы  . хэ  şeklinde olacağı açıktır. Şimdiki zaman olumlu bildirimi istisnası olması kaydı ile.         Cотхьэщlэ---------- сытхьэщlэрэ? ------ сытхьэщlэкъым Уотхьэщlэ---------- утхьэщlэрэ? -------- утхьэщlэкъым мэтхьэщlэ---------- тхьэщlэрэ? ---------- тхьэщlэкъым дотхьэщlэ---------- дытхьэщlэрэ? ------ дытхьэщlэкъым фотхьэщlэ--------- фытхьэщlэрэ? ------ фытхьэщlэкъым   мэтхьэщlэхэ------- тхьэщlэхэрэ? ------- тхьэщlэхэкъым     сытхьэщlэжкъым --------- сытхьэщlэжыфкъым утхьэщlэжкъым ----------- утхьэщlэжыфкъым тхьэщlэжкъым  ----------- тхьэщlэжыфкъым дытхьэщlэжкъым --------- дытхьэщlэжыфкъым фытхьэщlэжкъым --------- фытхьэщlэжыфкъым тхьэщlэжхэкъым ----------- тхьэщlэжыфхэкъым.   Bu son iki çekimden birincisine tekrar aynı eylemi yapmıyor olma Anlamı katılmış. İkinci çekime ise tekrar aynı eylemi yapamıyor Olma anlamı katılmıştır.   Burada aklımıza şöyle bir soru gelebilir; Dil öğretimi fiil çekimleri ile  olur mu? Cevabı ise çok açıktır. Bu dil  ön ekler son ekler ile işletilmektedir. Bu ön ek ve son eklerin kavranması dili kullanabilmeyi getirir. Yeryüzündeki büyük kabul edilen dillerin  beş altı bin cıvarı fiilleri var iken bu dilin tesbit edilmiş  yirmi beş bini aşkın fiili vardır. Ön ek son ek hesabı da yapılacak olursa bilmem nerelere varır. Fiillerin çekimlenmeleri önem arz eder. Ön ek son ek ve şahıs  Eklerinin fiil başındaki yerleri bütün bunlar farklı çalışmayı Zorunlu kılar.       Тхьэщlын - Burada ise bir şey yıkamak olduğundan konu bahsi   ар  yani yıkanan şey  olacağından  cümle ona göre oluşur.   Şahıslar burada işi yapan  eden eyleyen figüran durumuna geçeceğinden şahıslar сэ уэ абы дэ фэ абыхэм  şahıs ekleri de с , п , и , т , ф, я  şeklinde oluşur.   Konu bahsimiz olan şeyi:   Yıkıyorum ---------- Yıkıyor muyum?--- Yıkamıyorum.   сотхьэщl --------- стхьэщlрэ? --------- стхьэщlкъым ботхьэщl--------- птхьэщlрэ? --------- птхьэщlкъым иетхьэщl--------- итхьэщlрэ? --------- итхьэщlкъым  дотхьэщl--------- ттхьэщlрэ? --------- ттхьэщlкъым фотхьэщl-------- Фтхьэщlрэ? -------- фтхьэщlкъым  ятхьэщl----------- ятхьэщlрэ? -------- ятхьэщlкъым   Artık yıkamıyorum. --------- Artık yıkayamıyorum.   стхьэщlыжкъым ----------- стхьэщlыжыфкъым птхьэщlыжкъым ----------- птхьэщlыжыфкъым итхьэщlыжкъым ----------- итхьэщlыжыфкъым ттхьэщlыжкъым ----------- ттхьэщlыжыфкъым фтхьэщlыжкъым ---------- фтхьэщlыжыфкъым ятхьэщlыжкъым ----------- ятхьэщlыжыфкъым     Fiil kökü кlу üzerinden sözcük ve cümle oluşumları.   Кlуэ. -- Git Къакlуэ -- Gel Накlуэ – Belirtili yere git   Сэ хасэм сокlуэ уэри накlуэ. – Ben bahçeye gidiyorum, sen de gel Сэ солажьэ уэ хасэм кlуэ. – Ben çalışıyorum, sen derneğe git. Хасэм сыщыlэщ уэри къакlуэ. – Ben dernekteyim sen de gel   Cümlenin oluşumu genel olarak konuşmacının konumuna  Göre şekillenir. Konuşmacının bulunduğu yere bir çağrıda Fiil başına къэ gelmek durumundadır. Konuşmacının bulun -Madığı fakat belirli bir yere doğru çağrıda н yön belirteci İle çağrı yapılmaktadır. Yön belirteci olmadan yapılan çağrıya Konuşmacının müdahil olmadığı bir yön olduğu açıktır.   Burada konuşmacı bulunduğu yerden bir git sorgusu yapmaktadır.   Хадэм кlуэ. – Bahçeye git. Хадэм укlуэрэ? – Bahçeye gidiyor musun? Хадэм укlуа? – Bahçeye gittin mi? Хадэм кlуэж. – Bahçeye dön. Хадэм укlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun? Хадэм укlуэжа? – Bahçeye döndün mü?   Burada konuşmacı bulunduğu yerden belirli bir yöne veya gideceği Yöne bir git sorgusu yapmaktadır.   Унэм накlуэ. -- Eve git. Унэм унакlуэрэ? – Eve gidiyor musun? Унэм унэкlуа? – Eve gittin mi? Унэм нэкlуэж. – Eve dön. Унэм унэкlуэжрэ? – Eve dönüyor musun? Унэм унэкlуэжа? – Eve döndün mü?   Burada konuşmacı bulunduğu yere bir gel çağrısı sorgusu yapmaktadır.   Хадэм къакlуэ. – Bahçeye gel. Хадэм укъэкlуэрэ? – Bahçeye geliyor musun? Хадэм укъэкlуа? – Bahçeye geldin mi? Хадэм укъэкlуэжа? – Bahçeye döndün mü? Хадэм укъэкlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?   Bu git veya gel söylemlerine son ekler de getirerek genişletecek olur isek:   Gidebiliyorum.—- Gidebildim ------------ Gidebilirim   Сокlуэф ------------ Сыкlуэфащ ---------- Сыкlуэфынщ Уокlуэф ------------ Укlуэфащ ------------- Укlуэфынщ Мэкlуэф ------------ Кlуэфащ -------------- Кlуэфынщ Докlуэф ------------ Дыкlуэфащ ----------- Дыкlуэфынщ Фокlуэф ------------ Фыкlуэфащ ----------- Фыкlуэфынщ Мэкlуэфхэ. --------- Кlуэфахэщ ----------- Кlуэфынхэщ   Olumsuzluk   Gitmiyorum. --------- Gidemiyorum. --------- Gidemem.   Сыкlуэкъым --------- Сыкlуэфкъым. ------ Сыкlуэфынкъым. Укlуэкъым. ----------- Укlуэфкъым. --------- Укlуэфынкъым. Кlуэкъым. ------------ Кlуэфкъым. ----------- Кlуэфынкъым. Дыкlуэкъым. -------- Дыкlуэфкъым. ------- Дыкlуэфынкъым. Фыкlуэкъым. -------- Фыкlуэфкъым. ------- Фыкlуэфынкъым Кlуэхэкъым. -------- Кlуэфхэкъым. --------- Кlуэфынхэкъым.   Gitmeyenim. ------- Gitme ( emir )   Сымыкlуэ ------------------------ Умыкlуэ ------------ Умыкlуэ. Мыкlуэ  ----------- Йремыкlуэ. Дымыкlуэ.------------------------ Фымыкlуэ. -------- Фымыкlуэ. Мыкlуэхэ. --------- Йремыкlуэхэ.   Псыхьэ сыкlуэри  ---- Su getirmeye gittim ve Псы семыфэу сыкъэкlуэжащ. --- Su içmeden geldim.   Адэм сыкlуэри --- Bahçeye gittim de Мыlэрысэ сымышхыу сыкъэкlуэжащ. – Elma yemeden geldim.   Гъэ --- Birisine eylemi yaptırma ön eki.   Burada fiil başına eklenen şahıs eki yapan eden eyleyen, Fiil köküne yakın olan şahıs eki ise ettiren eyletendir.   Сэ -------- сэ ------------- сы ---- з ---- гъэ ---кlу – а – щ. Уэ -------- уэ ------------- у ------ б ---- гъэ-------------------. Ар ------- абы ------------. ------ и ---- гъэ -------------------. Дэ -------- дэ ------------- ды --- д ---- гъэ -------------------. Фэ ------- фэ -------------фы --- в ---- гъэ -------------------. Ахэр---- абыхэм ------- . ------ а ---- гъэ ----------------- хэщ.   Bu çaprazlamadan daha önceki cümleler gibi 28 cümle çıkarılabiliyor. Örnekleme ve alıştırmaları sizler yapabilirsiniz.   Хуэ --- Birisi için bir şey yapma etme eyleme ön eki.   Yapı ve anlamlandırma diğer yapılar ile aynıdır.   Сэ -------- сэ -----------сы --- с ----- хуэ ------- кlу ---- а – щ. Уэ -------- уэ -----------у ------ п ----- хуэ -------------------------. Ар -------- абы --------- . ------ . ------ хуэ ------------------------. Дэ -------- дэ ----------- ды --- т ----- хуэ -------------------------. Фэ ------- фэ ----------- фы – ф ----- хуэ -------------------------. Ахэр ---- абыхэм ----- . ------ . ------ хуэ ---------------------- хэщ.     Фlэ – Ön ekinde birinci şahıs eki istemediği halde Gücü yetmemiş engelleyememiş ve ikinci şahıs eki etmiş, eylemiştir.   Сэ --------- сэ ---------- сы ---- с ---- фlэ ------- кlу --- а --- щ. Уэ --------- уэ ---------- у ------- п --- фlэ --------------------------. Ар --------- абы ------- . -------- . ---- фlэ --------------------------. Дэ --------- дэ ---------- ды ---- т ---- фlэ -------------------------. Фэ ---------- фэ --------фы --- ф --- фlэ -------------------------. Ахэр ------ абыхэм ----. ------ . ---- фlэ -----------------------хэщ.   Bu üç çaprazlama tablosu işletilebilir ise her birisinden türetilebilecek 28 er cümle anlaşılır hale gelir ise ilerleme kaydedilmiş olacaktır.   Bu zikredilen cümle kalıbı eylem ile ilgilidir. Eğer konu bahsi – ар – olur ise cümle şöyle oluşur.     ------------- Сэ --------- сэ --------- с --- фlэ – с – шх – а – щ. ------------- Уэ --------- уэ ---------- п –- фlэ – п ------------------. Ар -------- Абы ------- абы ------- . ---- фlэ –и------------------. ------------- Дэ --------- дэ ---------- т –- фlэ – т------------------. ------------- Фэ --------- фэ --------- ф – фlэ – ф-----------------. ------------ Абыхэм --- абыхэм --- . --- фlэ –а----------------хэщ.   Зы мыlэрысэ сиlэти – Bir elmam vardı da Ари Зафер сфlишхащ.—Onu da Zafer yedi. ( ben istemiyordum )   С – ben ( istemeyen ) Фlэ – istenç dışılık ön eki ( sesli э ve и gelir ise э düşer ) И– o ( ben istemeden eylemi yapan ) Шх – yeme fiil kökü А – sıfatlaştırma eki ( yenmiş duruma girdi ) Щ – şu andaki hal.   Sütunlara dikkat edilir ise kolaylıkla seçilebilir.   Ар –------------ сэ –- абы –----- сфlишхащ. Мыlэрысэр -- сэ –- Зафер --- сфlишхащ.   Günlük konuşmalarda fiil başında temsil edildiğinden ben şahıs eki de düşer.     Мыlэрысэр Зафер сфlишхащ.   Eğer cümleler  Ар абыхэм ile başlayacak olur ise fiil başındaki noktanın Yerine я eki ( иа ) gelir ve sondaki çoğul eki хэ düşer.   Мыlэрысэр абыхэм сэ яфlэсшхащ. Хъыджэбзыр абыхэм уэ яфlэпхьащ.   Bu son iki tablodaki dizilişin farklı oluş nedenini konu bahsi ile ilişkilendirebilir İsek daha anlaşılır olacağı açıktır.   Bu dilde zamanlar genel yapı itibarı ile iki zamanlıdır. Geçmiş zaman ve şimdiki zaman olarak. Geçmiş zaman da uzak ve yakın geçmiş zaman olarak ikiye ayrılır.   Biz yakın geçmiş zamanı ele alır isek. Bitmiş zaman.   1 – Geçmişte gitmiş olan. --------- сыкlуат. – gitmiştim. 2 – Geçmişte gidecek olan. ------ сыкlуэнут. – giderdim. 3 – Geçmişte gidiyor olan. -------- сыкlуэт. – gidiyordum. 4 – Geçmişte gider olan. ---------- сыкlуэнт. – giderdim   Uzak geçmiş bitmiş zaman ekleri ise гъэ eki ile yapılır. Bu konuya ileride değinilecektir. Сыкlуэгъат – Bir vakitler gitmiştim. Şeklindedir.   Şimdiki zamanı ele alır isek; etkisi şu anı etkileyen zamanlar olarak;   1 – Şu anda gitmiş olan. --- сыкlуащ. – gittim. ( gitmiş durumdayım.) 2 – Şu anda gidecek olan. -- сыкlуэнущ – gideceğim. 3 – Şu anda gidiyor olan. -- сокlуэ. – gidiyorum. 4 – Şu anda gider olan.--- сыкlуэнщ. — giderim.( gidebilir durumdayım )   Şeklinde sıralayabiliriz. Bu zamanları da Türkçe olarak olabildiğince Anlatmaya gayret göstereceğiz. Bir kısım anlatım biçimlerinin Türkçede ifade bulmuyor olması nedeniyle Zorluklar olabileceği gibi şartlanmışlıklarımız anlamamızı güçleştirebilir.   Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕБГЪУАНЭ ГУКЪИНЭ td> DOKUZUNCU DERS td> tr> tbody> table>       БЖЫГЪЭХЭР SAYILAR     Зрабж бжыгъэцlэхэр:   Sayma sayıları:   1 - Зы , 2 - Тlу, 3 - Щы, 4 - Плlы, 5 - Тху, 6 - Хы, 7 - Блы, 8 - И  9 - Бгъу, 10 - Пщlы, 0 - Зырикl   11 - Пщlыкlуз, 12 - Пщlыкlутl, 13 - Пщlыкlущ, 14 - Пщlыкlуплl, 15 - Пщlыкlутху   16 - Пщlыкlуих, 17 - Пщlыкlуибл, 18 - Пщlыкlуий, 19 - Пщlыкlубгъу, 20 - Тlощl   Bu dilde sayma düzeni yirmilik sayma düzenine göredir. Fakat bu düzen onluk sayma düzenine değiştirilmiştir. Örneğin otuz beş , yirmi on beş şeklinde idi. Her iki sayma düzeni de dilin yapısına uygundur.   21 - Тlощlрэ зы, 22 - Тощlрэ тlу, 23 - Тlощlрэ щы, 24 - Тlощlрэ плlы 25 - Тlощlрэ тху, 31 - Щэщlрэ зы, 32 - Щэщlрэ тlу, 33 - Щэщlрэ щы 34 - Щэщlрэ плlы,35 - Щэщlрэ тху   10 - Пщlы, 20 - Тlощl, 30 - Щэщl, 40 - Плlыщl, 50 - Тхущl, 60 -Хыщl 70 - Блыщl, 80 - Ищl, 90 - Бгъущl, 100 - Щэ   200 - Щитl, 300 - Щищ, 400 - Щиплl, 500 - Щитху, 600 - Щих 700 - Щибл,800 - Щий,900 - Щибгъу,1000 - Мин   2 000 - Минитl, 3 000 - Минищ, 4 000 - Миниплl 1 000 000 - Мелуан - зы мелуан,2 000 000 - Мелуанитl, 10 000 000 - Мелуанипщl   2007 -минитlрэ блы,2008 - Минитlрэ и, 1955 - Минрэ щибгъурэ тхущlрэ тху 1975 - Минрэ щибгъурэ блыщlрэ тху   Щlэуэ къытхуеблэгъа илъэсыщlэм зэгъусэу дихьэнщ жысlэри Зафер чэнджэщ есхьэлlа щхьэкlэ къысхуидакъым. Сэ сыкlэлъыплъынурэ иужькlэ сигу ирихьым сынихьэнущ жиlащ.   Sayıların yazı içerisinde yazılış ve okunuşları ;   Зы мыlэрысэ ------- Bir elma Зы унэ ---------------- Bir ev Зы щlалэ ------------- Bir genç Зы хъвджэбз -------- Bir kız Зы махуэ ------------- Bir gün Зы тхьэмахуэ. -------- Bir hafta. Зы мазэ. ---------------- Bir ay.   Мыlэрыситl ------------- İki elma Унищ ---------------------- üç ev Щlэлитху------------------ beş genç Хъыджэбзибгъу ------ dokuz kız Мэхуипщl --------------- On gün   On bir ve daha büyük sayılar isimden sonra gelir ve yüz sayısı dışında  isime ulanmazlar. İsme ulananların sonundaki sesli düşer ve isim ile sayı arasına  и sesi girer.   Ara sayılar arasına da рэ рэ gelir.   Махуэ тlощlрэ тхурэ. – Yirmi beş gün. ( zaman aralığı olarak ) Махуэ плlыщl. --- Kırk gün. Мыlэрысэ пщlыкlутху. – On beş elma Цlыхуищэрэ пщlыкlутхурэ. – Yüz on beş insan. Еджакlуэ щэныкъуэ. – Elli öğrenci.   Махуэ тlощlрэ тхурэ Истанбул сыщылэжьащ.—Yirmi beş gün İstanbul da çalıştım. Илъэситкlэ Истанбул сыщеджащ.-------------------- İki yıl İstanbul da okudum. Хасэм цlыху плlыщlрэ тхурэ къекlуэлlащ.------- Toplantıya kırk beş insan katıldı. Пэщым цlыху пщlыкlутху щlэсщ. --------------------- Odada on beş insan var.   Зэрызэкlэлъыкlуэ бжыгъэцlэхэр:   Sıralama bildiren sayılar ;   Езанэ- birinci, Етlуанэ - ikinci, Ещанэ - üçüncü, Епщlанэ - onuncu Епщlыкlутхуанэ - onbeşinci   Зэрагуэш бжыгъэцlэхэр:   Birer ikişer gibi sıra dizi veya paylaşım sözcükleri ;   Кхъыlэ мыlэрысэ зырыз фшхы. --------------- Lütfen birer elma yiyin. Тхылъ тlурытl къэфщэху. ---------------------- - İkişer kitap satın alın. Зафер и еджакlуэхэм тхылъ щырыщ яхуигуэшащ. -------------------------------------------------- Zafer öğrencilerine üçer kitap paylaştırdı.   зырыз - birer, тlурытl - ikişer, щырыщ - üçer, пл!ырыпл!- dörder   Мыlэрысэ зырыз фшхы.--------- Birer elma yiyin. Махуэ тlурытl фытхущыlэ.---- Bizim için ikişer gün kalın. Махуэ щырыщ фытхуэлажьэ. - Bizim için üçer gün çalışın. Тlурытlу кусэ фыхъу. --- İkişerli sıra olun. Пэщым зырызурэ фыщlэхьэ. Odaya birer birer girin.   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу -- Bir hafta yedi gün oluyor.   Блыщхьэ ---------------- pazartesi Гъубж -------------------- salı Бэрэжьей --------------- çarşamba Мэхуэку ------------------ perşembe Мэрем -------------------- cuma   Щэбэт --------------------- cumartesi Тхьэмахуэ --------------- pazar   Ипэ ит мэхуитхур лэжьэгъуэ махуэхэрщ. -- İlk beş gün çalışma günleridir. Иужь ит мэхуитlри зыгъэпсэхугъуэ махуэхэрщ. ------------------------------------------------- Sonraki iki gün de dinlenmegünleridir.   Лlэщlыгъуэ ---- asır Гъэ - Илъэс --- yıl , sene Мазэ -------------- ay Тхьэмахуэ ----- hafta Махуэ ----------- gün Жэщ ------------- gece Махуэ ----------- gündüz Пщыхьэщхьэ - akşam Пщэдджыжь -- sabah Шыджагъуэ ---- öğlen Нэхуыщ --------- imsak Кlэху -------------- tan yeri ağarması vakti Кlыфl ------------- karanlık Нэху -------------- aydınlık   Щlыlэ -------------- soğuk Хуабэ ------------- sıcak Щlыlэтlыlэ ------- serin Псыlэтlыlэ ----- - nemli   Илъэсым и пычыгъуэхэр - Yılın bölümleri ;   Щlымахуэ ----------------- Kış Гъатхэ --------------------- İlkbahar Гъэмахуэ ----------------- Yaz Бжьыхьэ ------------------ Sonbahar   Мазэхэр ------------------- Aylar   1- Щlышылэ ------------ ocak 2- Мэзае ----------------- şubat 3- Гъэтхэпэ -------------- mart 4- Мэлыжьыхъ --------- nisan 5- Накъыгъэ ------------- mayıs 6- Мэкъуэуэгъуэ ------- haziran 7- Бадзэуэгъуэ --------- temmuz 8- Шыщхьэlу ------------ ağustos 9- Фокlадэ --------------- eylül 10- Жэпуэгъуэ ----------- ekim 11- Щакlугъуэ ------------ kasım 12- Дыгъэгъазэ ---------- aralık   Bu isimlendirmeler o ayın yılın zamanın özelliklerine göre ve ses anlam  düzeneğine göre isimlendirilmişlerdir.   Щыпэгъэ - geçen yıldan bir önceki yıl Нэгъабэ - geçen yıl Мыгъэ - bu yıl Етlэнэгъэ - gelecek yıl   Вэсмахуэ - dünden önceki gün Дыгъуасэ - dün Нобэ - bugün Пщэдей - yarın Пщэдеймыщкlэ - Yarından sonraki gün Къэбыщкlэж - Yarından sonraki günden sonraki gün Къэбывэх - Yarından sonraki günden sonraki günden sonraki gün.   ПКЪЫГЪУЭХЭР --------- Vücut organlarımız   Пкъы – organ, lэпкъ лъэпкъхэр   Нэ -------- - göz ------------------------ lэ ------- el Нэlу ------ - yanak --------------------- lэгу -------- aya, avuç içi Нэкlу ------ göz çukuru -------------- lэхъуамбэ --- parmak Набдзэ --- kaş ------------------------- lэбжьанэ ---- tırnak Нэбжьыцl -- kirpik -------------------- lэштlым ------ yumruk Напlэ ----- Göz kapağı --------------- lэпщэ ------ - bilek Натlэ ------ alın ----------------------- lэблэ -------- kol Напэ ------ yüz ----------------------- lэфракlэ ---- dirsek Щхьэ ------ baş ------------------------ Лъэ --------- ayak Щхьэц ---- saç ----------------------- Лъакъуэ --- ayak Пщэ ------- boyun --------------------- Лъэдакъэ --- topuk Пщэдыкъ --- ense ------------------- Лъэхъуамбэ -- ayak parmağı Тхьэкlумэ --- kulak ------------------ Лъэбжьанэ --- ayak tırnağı Жьэ --------- ağız --------------------- Лъэкlэн ------- aşık kemiği Дзэ ---------- diş ----------------------- Лэдий -------baldır aşık arası Дзэпэфlанэ - ön kesici diş -------- Лъапщэ ---- ayak bileği Дзэщхьэл --- azı dişi ---------------- Лъэкlампlэ -- baldır Хьэдзэ ------ köpek dişi ------------- Лъэгуажьэ --- diz Дзэл ------- diş eti ------------------- Куэ ------- diz üstü, bacak Бзэгу ----- dil --------------------------- el ayak araçları Жьэпкъ ----- çene -------------------- Лъэрыгъ --- ayakkabı Жьэкъыпэ --alt çene -----------------Лъэпыlу ---- terlik Жьэгъу ---- bademcik ----------------Лъэпэд ----- çorap Пэ ------- burun ---------------------- Лъэрыгъыпс - ayakkabı bağı Пэпкъ --- burun kemiği -------------- lэлъэ ------ eldiven Пащlэ ---- bıyık ------------------------ lэпщэхъу ---- bilezik Жьакlэ -- - sakal --------------------- lэлъын ------ yüzük Фlыншэ --- dilcik ----------------------- lэпхъуалъэ --- yüksük lупэ --------dudak ---------------------- Лъэбакъуэ --- adım Дамэ ------ kol kanat ------------------ Лы ------- et дэмащхьэ --- omuz ------------------ Щэ ------- vücut yağı Блэгущlэ ---- koltuk ------------------ Щхьэкуцl ---- beyin бгъэгу ---- göğüs tahtası ------------ Къупщхьэ --- kemik Бгъэ ------- göğüs --------------------- Дзажэ --- kaburga Блатхьэ ---- kürek kemiği ----------- Кlэ - Кlапэ - kuyruk Сытх --------- sırt ----------------------- lу ------- nefes yolu Тхыцlэ ------- omurga ------------------- Къурмакъей - nefes borusu Тэмакъ ------ yemek borusu --------- Шхалъэ ----- miğde Tхьэмбыл ---akciğer ------------------- Зэз ------- - öd kesesi Тхьэмщlыгъу - karaciğer ------------- Жьэжьей ----- böbrek Кэ ------------- dalak ------------------- Ныбэ --- - karın Кlэтlий ------- - bağırsak --------------- Ныбапхъэ -- işkembe Бынджэ ------ göbek ------------------ Курыт ----- ur Ныбафэ ------ karın derisi ------------ Гу ------ kalp Лъхуалъэ --- rahim -------------------- Хуэ ----- sinir damar Быдз ----- meme ------------------------ Лъынтхуэ --- kan damarı   Сысымаджэщ. -----Hastayım Сыт уи лажьэр? --- Neyin var? Сищхьэр мэуз. --- Başım ağrıyor.   Уэ сыт уи лажьэр? Сыт къоузыр? - Neyin var ? neren ağrıyor Ныбажэ сыхъуащ. Си ныбэр мэуз. - İshal oldum. Karnım ağrıyor.   Зафер щlыlэ хэхьащ, пыху сыху хъуащ. - - Zafer soğuk aldı, nezle oldu.   Хьэнтхъупс хуабэ езгъэфэн игъуэттэм фlы хъужынут. --------------------------- Sıcak çorba içirecek birini bulabilse iyileşecekti.   Зафер дзэ lумтыжу зыхэсхащ. ----- Zaferde diş kalmadığını duydum.   Тхьэм жьыщхьэ махуэ ищl. ----- Allah sağlıklı bir yaşlılık nasibetsin.   Махуэ къэс уидзэхэр умлъэщlым уэри аращ къыпщыщlынур. ------------- Her gün dişlerini fırçalamazsan senin de başına aynı şeyler gelecektir.   Пщэдджыжь къэс укъызэртэджу щхьэгъубжэхэр lухи жьы къабзэ къыщlегъахуэ.Her sabah uyanınca pencereleri aç da temiz hava girişini sağla.   Уэ lэхэр уи напэр къабзэу фlэтхьэщlыкl.--- Ellerini , yüzünü temiz yıka.   Уи lэпкъ лъэпкъхэм зегъэужь. ----- Vücudunu canlandır.   Къэбзагъэр узыншагъэщ. ----- Temizlik sağlıktır.   Зафер идзэхэр щыlуакым лъы тlэкlу къижащ. ------------------------------------- - Zaferin dişlerini çekerlerken biraz kan aktı.   Зафер ар щилъагъум къэмэхащ.------- Zafer onu görünce bayıldı.   Мэзэ и адэм гу щылъитэм сыту игъэщlэгъуа.- Maze onu görünce ne kadar şaşırdı.   Мазэ и адэр зи мышынэу игугъэт.----- Maze babasını hiç korkmuyor sanıyordu.     Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕЯНЭ ГУКЪИНЭ td> SEKİZİNCİ DERS td> tr> tbody> table>       Лъ - лъ Le sesinin dilin damaktan ayrılmadan sürekli çıkarılan bir sestir. p> Dilin iki yanından hava çıkarılarak seslendirilir. Ses öğreticiden alınmalıdır.   Bu harfin girdiği sözcükler genel olarak konum belirtmede yatay olan şeyler alt taraf ayak veya yol, iz peşi sıra veya kap gibi sözcüklerdir.   Лъы --- kan Лъакъуэ- ayak Лъынтхуэ - damar Лъэужь - iz Лъэ - kap – ayak Лъагъуэ - belirti Лъэн -- buruşma Лъэлъэн -- sökülme, ufalanma Пхъу -kız evlat Пхъурылъху – kızın çocuğun çocuğu (torun). Псэуалъэ - ev Къуэ - erkek evlat Фалъэ - tas Къуэрылъху - oğul çocuğu ( torun ) Шыпхъу - kız kardeş Къуэш - erkek kardeş Дэлъху- kız için erkek kardeş Псалъэ - kelime Псэлъалъэ -sözlük Псалъэуха -cümle Тхылъ - kitap Тхылъылъэ -kitaplık Лъапэ -- alt uc başlangıç Лъэбакъуэ – adım Кхъухь – gemi Лъэтэн- uçmak Кхъухьлъатэ- uçak   Лъ nin т olması uçmaktır. Bildiğimiz gibi T harfi konum olarak yukarıyı temsil eder.   Бзухэр мэлъатэ ---- Kuşlar uçuyorlar. Бзухэр мэлъэтэфхэ. -Kuşlar uçabiliyorlar. Хьэхэр лъэтэфкъым. - Köpekler uçamıyorlar. Жыгым тес бзухэр лъэтэжахэщ. - Ağaca tüneyen kuşlar geri uçtular. Мылъэтэфу къэна бзур лlащ. - Uçamadan kalan kuş öldü. Сымаджэ хъуа хьэжьыр лlащ. - Hastalanan yaşlı köpek öldü. Бзур джэдум илlащ. ------------ Kuşu kedi boğdu. Зафер и лъэпыlухэр игъэкlуэдащ. - Zafer terliklerini kaybetti. Зафер и лъэпэдхэр ижьыщlыжащ. - Zafer çoraplarını yıkadı. Сэ Зафер и щырыкъухэр плъыжьыфэу исlащ. Ben Zafer'in ayakkabılarınıkırmızıya boyadım.     Bu dilde bulunan bir kısım fiiller iki parçalıdır. İki parçalı fiillerde konu bahsi ap olduğunda şahıs ekleri daima iki parça arasına girer.   Жыlэн - söylemek иlэн - renklendirmek boyamak( bir şeyi olması bu kategoride değildir.) къэщтэн - almak лъытэн –fark etmek   lулъхьэн - Bir şeyi bir şeyin (ağzına ), önüne koymak.   телъхьэн - üzerine koymak gibi. т - üstüne е - bir nesnenin лъ - yatay veya cansız bir nesneyi хьэн- belirtilmiş konumuna getirmek.   Bunu ben söylüyorum. -------- Bunu ben mi söylüyorum?   Мыр сэ жызоlэ. ----------------- Мыр сэ жысlэрэ? ---------- уэ жыбоlэ. ------------------------ уэ жыпlэрэ? --------- абы жеlэ. -------------------------- абы жиlэрэ? ---------- дэ жыдоlэ. ------------------------ дэ жытlэрэ? ---------- фэ жывоlэ. ----------------------- фэ жыфlэрэ? --------- абыхэм жаlэ. ------------------ абыхэм жаlэрэ?   Bunu ben söyledim. ------------- Bunu ben mi söyledim? Мыр сэ жысlащ. -------------- Мыр сэ жысlа? -------- уэ жыпlащ. ----------------------- уэ жыпlа? ------- абы жиlащ. ----------------------- абы жиlа? -------- дэ жытlащ. ----------------------- дэ жытlа? -------- фэ жыфlащ. ---------------------- фэ жыфlа? ----- абыхэм жаlащ.------------------ абыхэм жаlа?   Мазэ и адэм и лъэпыlухэр бжэlупэм lуилъхьащ. Сэри Мазэ и лъэпыlухэр бжэlупэм lуслъхьащ. Уэри ----------------------------------------------- lуплъхьащ. Абыи ----------------------------------------------- lуилъхьащ. Дэри ------------------------------------------------- lутлъхьащ. Фэри ------------------------------------------------- lуфлъхьащ. Абыхэми ------------------------------------------- lуалъхьащ.   En alttaki cümlenin sonuna çoğul eki ayrıca alması gerekmiyor. Çünkü и -o , а- onlar olduğu belli.     Maze babasının terliklerini kapının önüne koydu Ben de Maze'nin terliklerini kapının önüne koydum Sen de ------------------------------------------------------ n. O da ---------------------------------------------------------- . Biz de ------------------------------------------------------- k. Siz de ------------------------------------------------------- nuz. Onlar da ---------------------------------------------------- lar.     Зэдэ - birlikte yapılan şeyler için ön ektir.   Нобэ Мазэрэ Динэрэ зэдэджэгуахэщ. - Bu gün Maze ile Dine birlikte oynadılar.   Джэгун яуха иужьым, -------------- Oyunları bittikten sonra,   Зэрджэгуа lэмэпсымэхэр пхъуантэм далъхьэжащ. Oynadıkları araç ve gereçleri sandığa koydular.   Динэ и унэ лэжьыгъэхэм зы сэхьэт пlалъэкlэ елэжьащ. Din ev ödevlerine bir saat süre ile çalıştı.   Лэжьэн иуха иужьым, -------- Çalışmayı bitirdikten sonra,   и тхылъхэр дахэурэ и тхылъылъэм ирилъхьэжащ. Kitaplarını güzelce çantasına geri koydu.     Ар зылъэгъуа и адэми абы фlыщlэшхуэ къыхуищlащ. Onu gören babası da ona beğenisini bildirdi.   Динэ игу зэгъауэ и адэм бгъдэтlысхьэжащ. Dine gönül rahatlığı içerisinde babasının yanına oturdu.   Шхэгъуэр къыщысым, ------------------Yemek vakti gelince, , Мазэ и анэм дэlэпыкъуащ. ------------ Maze annesıne yardım etti.   lэнэр къигъуващ, ------------------------ Masayı kurdu,   Бжэмышххэр lэнэм трилъхьащ, -- Kaşıkları masanın üzerine koydu, Тепщэчхэр lнэм трилъхьащ. ---- Tabakları masanın üzerine koydu, Щlакхъуэри lэнэм бгъурилъхьащ. - Ekmeği de masanın yanına koydu.   Мазэ и анэмрэ и адэмрэ и гъусэу зыдэшхахэщ. Maze annesi ve babası ile birlikte yemeklerini yediler.   Şimdi de konum olarak - т , с ,лъ- durum bildiren seslere bir bakalım.   Зафер унащхьэм тетщ. ----- Zafer evin üstünde duruyor. ------------------------ тесщ. ------------------------------ oturuyor. ------------------------ телъщ. ---------------------------- yatıyor.   Мазэ унэм щlэтщ. ------- - Maze evin içinde duruyor. --------------- щlэсщ. -------------------------------- oturuyor. -------------------- щlэлъщ. ------------------------------ yatıyor.   Динэ псым хэсщ. ----- Dine suyun içinde oturuyor. ------------------ хэтщ. ------------------------------ duruyor. ------------------ хэлъщ. ---------------------------- yatıyor.   Дадэ хадэм итщ. ----- Dede bahçenin içinde duruyor. ------------------ исщ. ---------------------------------- oturuyor. ------------------ илъщ. -------------------------------- yatıyor.   Нанэ пырхъуэм тетщ.---- Nine balkonun üzerinde duruyor. ---------------------- тесщ. ----------------------------------- oturuyor. ---------------------- телъщ.---------------------------------- yatıyor.   Мазэ и ныбжьэгъухэм яхэтщ.-- Maze arkadaşlarının içinde duruyor. ------------------------------- яхэсщ. -- oturuyor.(oturan arkadaşlarının içinde) --------------- яхэлъщ.-- yatıyor.(arkadaşları yatmışlar o da onlarla yatıyor)   - Дэнэ ущыщ? ----------------- - Neredensin? - Ендрей сыщыщщ. ----------- - Yendrey denim. - Дэнэ ущыпсэурэ? ---------- - Nerede yaşıyorsun? - Истанбул сыщопсэу. ------- - İstanbulda yaşıyorum.   Сэ Ендрей сыкъыщалъхуащ. --- Ben Yendrey de doğdum. Гуэкусун сыщеджащ. ------------ - Göksun da okudum. Истанбул сыщолажьэ. ------------- - İstanbul da çalışıyorum.   Мазэ Анкара къыщалъхуащ. - Maze Ankara da doğdu. Пэщlэдзэгъуэ еджапlэм щоджэ. - İlköğretim okulunda okuyor. Абы ныбжьэгъуфlхэр щиlэщ. - Orada iyi arkadaşları var.   Быцэ юниверситэм щоджэ. -- Bıtse üniversitede okuyor. Ар къиухым егъэджакlуэ хъунущ.- Orayı bitirirse öğretmen olacak.   Тlыкlуэ унэм щолажьэ. -- - T'ık'ue evde çalışıyor. Ар унэм щошхэ. --------------- O evde yemeğini yiyor. Ар унэм щожей. ------------ - O evde uyuyor. Абы зыщегъэпсэху.---------- - Orada dinleniyor.   da de eklerinin щ sesinden alındığını farkedin. de eki alan ismin de м halinde olduğunu görün.   Уадэр дэнэ щыlэ? ----- - Çekiç nerede? lэнэм телъщ. ------------------ - Masanın üzerinde.   Умар дэнэ щыlэ? -------- -Ömer nerede? Хадэм итщ.------------------- - Bahçede. Сыт абы щищlэр?---------- Orada ne yapıyor? Щолажьэ. -------------------- - Çalışıyor.   Konu bahsi ben sen o olan cümle çekimi.   Ben bahçede çalışıyorum. ---------- Çalıştım.   Сэ хадэм сыщолажьэ. --------------- сыщылэжьащ. Уэ -------------у --------------- .--------------у ---------------- . Ар -------------. ----------------. --------------. --------------- . Дэ ------------ды ------------- .--------------ды --------------- . Фэ -----------фы ------------- .--------------фы -------------- . Ахэр ---------. -----------хэ. --------------. ----------хэщ.     Çalışırım( çalışma isteği ). --- çalışacağım. сыщылэжьэнщ.------------- сыщылэжьэнущ. у ---------------------.-------------у-------------------. . --------------------.--------------.-------------------. ды ------------------.--------------ды----------------. фы ------------------. -------------фы---------------. . ------------------хэщ.-----------. --------------- хэщ.     Şimdi deарolan bir cümlenin çekimini yapım şahıs eklerinin neredeve nasıl oluştuğuna bakalım. Konu bahsi elma olan cümle çekimi.   Elmayı ev de yiyorum. --------------------- de yedim.   Мыlэрысэр унэм щызошх. ----------- щысшхащ. ---------------------------- щыбошх.------------ щыпшхащ. ---------------------------- щешх. --------------- щишхащ. ---------------------------- щыдошх.------------ щытшхащ. ---------------------------- щывошх.------------ щыфшхащ. ---------------------------- щашх.---------------- щашхащ.     -----------------------de yerim. ---------------- de yiyeceğim   ---------------------- щысшхынщ. ------------- щысшхынущ ---------------------- щыпшхынщ. -------------- щыпшхынущ ---------------------- щишхынщ. ---------------- щишхынущ ---------------------- щытшхынщ.--------------- щытшхынущ ---------------------- щыфшхынщ.-------------- щыфшхынущ ---------------------- щашхынщ.----------------- щашхынущ.   Мазэ и гъуэмылэр мэктэбым щешх. Мазэ и тхыгъэхэр мэктэбым щетх.   Burada ifade bulması gereken bir husus vardır. Türkçenin yanlış öğretilmiş olmasından kaynaklanan bu husus bizim de kafamızı karıştırması olasıdır. Türkçe olarak;   Zafer bahçeye gider misin? Giderim. Zafer su içermisin? İçerim.   Bu kış Ankarada kalırım.   Türü cümlelerin fiillerinin çekimleri genel olarak geniş zaman fiil çekimi  olarak öğrenildiği için bu cümleleri geniş zaman olarak düşünme yanlışına  düşebiliyoruz. Gerçekte öyle bir geniş zaman söylemi yoktur.   Zafer yaz tatillerinde köye gidiyor mu? Gidiyor.   Türü söylemler geniş zaman söylemi olur.   Emir, dilek, istek sözcüklerinin geniş zaman olarak algılanmaması  gerekir diye düşünüyorum. Şartlanmışlıklarımız bizi kararsız kılabilir.   Зафер хадэм укlуэн?– Zafer bahçeye gider misin? Сыкlуэнщ. ----------------- Giderim.   Щей уефэн? ------ Çay içer misin? Сефэнщ. ----------- İçerim.   Псы уефэн? ------- Su içer misin? Сефэнщ. ------------ İçerim.   Псы уефа? ------- Su içtin mi? Сефакъым. ------- İçmedim.   Ушхэн? ------------ Yemek yer misin? Сышхэнщ. -------- Yerim.   Kısaca ifade edilir ise bu tür cümleler irade beyanıdır.   Ушха? ------------ Yemek yedin mi? Сышхащ. --------- Yedim. Сышхакъым. ---- Yemedim.   Махуэ къэс хадэм укlуэрэ? – Her gün bahçeye gidiyor musun? Сокlуэ.------------------------------ Gidiyorum.   Пщэдджыжьхэм шей уефэрэ?—Sabahları çay içiyor musun? Шэ софэ. ------------------------------ Süt içiyorum.   Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм дэнэ укlуэрэ? ------------------------------ Yaz tatillerinde nereye gidiyorsun? Къуажэм сокlуэж.----- Köye dönüyorum.   Tercih beyanı;   Шей уефэн хьэмэ псы уефэн?--- Çay mı yoksa su mu içersin? Псы сефэнщ. ------- Su içerim.   Ушхэн хьэмэ ужейн? – Uyur musun yoksa yemek mi yersin? Сышхэнщ. ---- Yemek yerim.   Улэжьэну хьэмэ ущысыну? – Çalışacak mısın yoksa oturacak mısın? Сылэжьэнущ. ---- Çalışacağım.   Мэктэбым сыткlэ укlуэрэ? – Okula ne ile gidiyorsun? Метробускlэ сокlуэ. ---------- Metrobüs ile gidiyorum.   Хадэм дыкlуэнщи – Bahçeye gidelim de Ди шейр --------------- Çayımızı Хадэм дыщефэнщ.—Bahçede içelim.     İstek beyanı;   Унэм дыкlуэжынщи дыщыжейнщ.—Eve dönüp orada uyuyalım. Унэм дыкlуэжынщи дыщышхэнщ. – Eve dönüp orada yemek yiyelim. Хадэм дыкlуэнщи дыщылэжьэнщ.—Bahçeye gidip orada çalışalım.   Belirtilen yerde anlamını щыyer belirtecinin kattığını öğrenmiştik. Ж sesinin katkısını da sanırım anladınız. Gidiş veya dönüş farkı olarak.   Мы усэ дахэр гукlэ зэвгъащlэ.     Сэ Сыцlыкlу? – Ben Küçük müyüm?   Си анэм жеlэ – Annem diyor Си псэ цlыкlу. -- Küçük canım.   Си адэм жеlэ – Babam diyor Си бзу цlыкlу. -- Küçük kuşum.   Нанэ жеlэ – Nene diyor Бабыщ цlыкlу—Küçük ördek.   Дадэ жеlэ -- Dede diyor Шырэ цlыкlу. – Yavru ördek.   Пщэдджыжь къэскlи – Her sabah da Ин сыхъуу жаlэ, сызоплъыж.—Büyüdüğümü söylüyorlar kendime bakıyorum.   lэр сщlым бзухэр мэлъэтэж. – El edersem kuşlar uçuyorlar. Псым бабыщхэр холъэдэж. – Ördekler suya kaçıyorlar.   Къэсlэтати хъэрбыз цlыкlу, -- Kaldırmıştım bir küçük karpuz. Къысlэпыхури хъуащ цlыкlу цlыкlу. - Düşürdüm oldu küçük küçük.   Сэ итlанэ ------------------------- Ben yine de Ахэм нэхърэ, ахэм нэхърэ – Onlardan daha, onlardan daha Сынэхъ цlыкlу? ----------------- Daha küçük müyüm?    Къэжэр Петр   Мы лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕБЛАНЭ ГУКЪИНЭ td> YEDİNCİ DERS td> tr> tbody> table>     Къ - къ K harfinin kalın sesidir. Arapçadaki kaf harfi ile aynı sesi verir.p> Къы -- къэ -- къи -- къе -- къа  Къым - Bu dildeki olumsuzluk ekidir. Джылэхъстэней diyalektinde lымşekli ile de ifade edilir. Genel literatürde ise önceki belirtilen şekli kullanılır. Сышхэкъым. -(Eylem olarak yemek) yemiyorum. Сытхэкъым -( Eylem olarak yazı) yazmıyorum.   Сшхыкъым - (Herhangi bir şey) yemiyorum Стхыкъым -(Herhangi bir şey) yazmıyorum.   Къэ - Fiil son eki olarak cümleyi olumsuz soru kalıbına sokar.   Сышхэкъэ? -( Eylem olarak yemek) yemiyor muyum? Сытхэкъэ? - ( Eylem olarak yazı) yazmıyor muyum?   Сшхыкъэ? - ( Herhangi bir şey ) yemiyor muyum? Стхыкъэ? - ( her hangi bir şey ) yazmıyor muyum?   Къ - Fiil ön eki olarak yapılan işin eylemin sözü söyleyene doğru yapıldığı anlamı katar.   Къ - Fiil ön eki olarak İsmin den halini fiile ulayarak den gelmek den almak den etmek den eylemek şeklinde anlam oluşturur.   Жэ. -------------- Koş. Къажэ. ---------- ( Benim yanıma ) koş. Нажэ. ----------- ( Belirttiğimiz yere doğru ) koş. Къысхуэжэ. -- Bana doğru koş.Bana koş. Шэ. --------------- (birini beraberinde ) götür. Къашэ. --------- ( birini beraberinde) getir Нашэ. ----------- ( birini beraberinde belirlenmiş yere) götür. Хуэшэ. --------- ( birini beraberinde ona ) götür. Къысхуэшэ. --- (birini beraberinde bana ) getir. Хьы. ------------- (taşınan bir şeyi ) götür. Къэхь. --------- (taşınan bir şeyi ) getir. Нэхь. ----------- (taşınan bir şeyi belirttiğimiz yere ) götür. Хуэхь. ----------- ( taşınan bir şeyi ona) götür. Къысхуэхь.--- (taşınan bir şeyi bana ) getir. Щтэн ------------ Almak, edinmek, belirteçsiz olarak almak.   Genel kabuller olarak;   х------------------ Yön ve konum belirteçleri ile almak. н------------------Belirli yön belirteci, sana yönü. къ----------------Bana veya emir ise emredilene doğru yön belirteci. и ------------------ konum olarak içini ( tabak, kavanoz, kuyu içi gibi), т ------------------ konum olarak üstünü (masanın üstü gibi), хэ ---------------- bir çoğulun içini anlatır щl ---------------- konum olarak altını ( masanın ev örtmenin altı gibi), дэ ---------------- konum olarak bir şeyin arasını (sokak arası gibi) п------------------ konum olarak uç kısmını ifade eder.   их-----------------içinden al ( Yön belirteci yok.) тех----------------üstünden al дэх---------------arasından al пых---------------ucundan al хэх----------------çoğulun içinden al   ш------------------- beraberindekini almak götürmek kökü иш-----------------içinden al ( çıkart götür gibi) къиш-------------yön belirteci ile bana doğru çıkar теш---------------üzerinden al (Taşınmazı, beraberindekini) дэш---------------aradan al sokaktan al, çıkar gibi щlэш--------------altından al çıkar   къих---------------yön belirteci ile, içinden al къытех------------yön belirteci ile, üzerinden al къыхэх------------yön belirteci ile, çoğuldan al къыдэх------------yön belirteci ile, arasından al къыпых------------ yön belirteci ile, ucundan al   Dilin ses anlam temelli olması nedeni ile seslerin genel kabullerinin bilinmesi işleri kolaylaştırır. İleride daha detaylı anlatılacaktır.     Хадэм мыlэрысэ къыщыщтэ.-- Bahçeden elma al. Истанбул зы джанэ къысхуих. – İstanbul’dan bana bir gömlek getir. dan eki buradaki къыeki ile verilmektedir.   къы -- с -- ху -- и -- х.   къы- yön belirteci( dan ) с - bana ху-belirtilen şahıs için и- belirtilen yerden( içinden) х- al, getir.   Görüldüğü gibi fiil sözcüğü tam olarak bir açıklamadır. Diğer tüm sözcükleri de sizler parçalayabilirsiniz. Yalnız bunu anlamadıysanız fazla takılmanıza da gerek yoktur. Zamanla anlaşılacaktır.   Къу - къу -- Yukarıdaki sese u ulanmış şekilde çıkan sestir.p>   Къуэш - erkek kardeş Къуажэ -köy Къуэ - oğul - vadi Къуэладжэ - kuytu yer Къудамэ - dal Къу - sap Къуапэ - kenar, köşe, uç   Кхъ - кхъ Keskin bir k sesidir.p>   Кхъэ - mezar Кхъахэ - harabe Кхъэсын - mezar taşı Бэкхъ - Balkon altındaki yer   Кхъу - кхъу Sert k sesine u ulanarak çıkarılan sestir.p>   Кхъухь -Gemi Кхъуафэ -Tekne Кхъуафэжьей -Kayık Кхъуей - Peynir Кхъуэщын -Küp Кхъузанэ - Un eleği Кхъужьей - Armut ağacı Кхъужь - Armut   Burada bilinmesi gerekli bazı hususları hafızamıza yerleştirelim. Bu dilde söylenen şeyler tam olarak anlatılır. Yanlış anlaşılma gibi bir  ihtimal yoktur. Her şey açık ve nettir. Diğer dillerin kalıpları ile farklılıkları vardır. Mesela seviyorum sözcüğünü düşünelim. Kim seviyor sorusunun açık bir cevabı vardır. Ben seviyorum. Şahıs eki fiile ulanmış.   Kimi sorusunun cevabı ise 1 - onu seviyorum. 2 - seni seviyorum  3- sizi seviyorum 4 -kendimi seviyorum 5 -onları seviyorum gibi beş ayrı seçenek var ve belirtilmemişse kime sevgi olduğu açık değil.   Bu dilde ise sevenin ve sevilenin şahıs ekleri fiil başına ulanmak  zorunluluğu vardır. Dilin yapısı böyledir ve bu şeklinin farkına varmamız da gerekir. Şahıs zamirleri günlük konuşmalarda zikredilmese dahi şahıs  ekleri fiil başında görülmek durumundadır. Bu iki şahıs ekinden fiil köküne  yakın olan eden eyleyen veya ettiren eyletendir, diğeri ise edilen dir. O şahıs  eklerinin Türkçedeki gibi boş kaldığını da fark etmek de gerekir.   Cümle kuruluşlarında dikkate alınması gereken diğer bir husus ise  taşıma işi yapılırken ar yani taşınan şey e göre cümle oluşur. Taşıyan ise m haline girer. Burada taşınan şey yani konu bahsi daima r halindedir. Eğer  ar var ise şahıs ekleri de ona göre oluşur. Yok ise zaten konu bahsi ben sen o biz siz onlar olacağından сы у . ды фы . şeklinde fiil başına ulanır. Üçüncü çoğul çekiminde ise хэ çoğul eki alır.   Konu bahsi yenen şey taşınan şey yazılan şey ise şahıs ekleri de  --- с з\ б п\ и е\ д т \ в ф \ а я\ -- şeklinde oluşur. Bunlar ses uyumuna söyleniş uyumuna göre uygun olan birisi yerini alır.   Кl - кl Кlу - кlу , Щl - щl , Лl - лl , Пl - пl , Тl - тl , Фl - фl , Цl - цl   Bu ezik seslerin nasıl seslendirileceği öğreticilerden alınmalıdır. Ağıza hapsedilen hava devamı kesilerek bir anda ezilerek çıkarılan seslerdir. Dilin ses dili olduğu göz önünde tutulursa sesleri tam olarak telaffuz etmenin önemi ortaya çıkar. Ufak ses farklılıklarının anlamları değiştirdiğini zaten biliyoruz.   Сэ сыкlуащ. ----- Ben gittim Уэ укlуащ. ----------Sen gittin Ар кlуащ. --------- O gitti Дэ дыкlуащ ------- Biz gittik Фэ фыкlуащ.------ Siz gittiniz Ахэр кlуахэщ. ----- Onlar gittiler.     Şahısların yaptığı eylem olarak;   Сэ сышхащ. -------- ben yedim. уэ ушхащ Ар шхащ Дэ дышхащ Фэ фышхащ Ахэр шхахэщ.   Burada açıkça görüldüğü gibi şahıs ekleri fiil başına Türkçedeki gibi geliyor. Türkçede sözcük sonuna geliyor. Konu bahsi ben sen o dur.   Bir şey yemek olarak;   Мыlэрысэр сэ сшхащ. --- Elmayı ben yedim. ---------------- уэ пшхащ. ---------------- абы ишхащ. ---------------- дэ тшхащ. ---------------- фэ фшхащ. ---------------- абыхэм яшхащ.   Burada konu bahsi elmadır. Şahıslar o işi yapan figüran durumundadır.   Götürmek fiili çekimlenecek olursa götürülen şey konu bahsi durumuna geçiyor. Sanırım örnekleme incelenirse konu anlaşılır.   Динэ сэ сшащ. ------- Dine’yi ben götürdüm Мазэ уэ пшащ. ------------------- sen götürdün. Динэ абы ишащ.----------------- o götürdü. Мазэ дэ тшащ. ------------------- biz götürdük. Динэ фэ фшащ.------------------ siz götürdünüz. Мазэ абыхэм яшащ. ----------- onlar götürdüler.   Buradaki şahıslar p halindedirler fakat özel ad oldukları için ekler düşmüştür. İsimlerin yerini tutan sözcükler ise мhalindedirler.   Кхъуейр сэ сшхащ. ------- Peyniri ben yedim. Хьэлыгъур уэ пшхащ. ----- Ekmeği sen yedin. Хьэлгъуанэр абы ишхащ.- Simidi o yedi. Щlакхъуэр дэ тшхащ. ------ Ekmeği biz yedik. Хьэлывэр фэ фшхащ. ------ Böreği siz yediniz. Лэкъумыр абыхэм яшхащ.- Lokumu onlar yediler.   Sanırım şahıs ekleri açıkça görülebiliyor.   Şimdi bir sınıfta bulunan öğrencilerin bir birlerini herhangi bir şeyle ilgili olara yani bir sosyal etkinlikle ilgili olarak yazdıklarını düşünelim ve bunun tablosunu yapalım. Burada şahıs zamirlerinin sadece cümle yapısını kavratmak için yazıldığını hatırlayalım.   Şimdiki zaman kalıbı:   Сэ -------сэ -------------- сы --- з --- о -- тх Уэ -------уэ ---------------у ----б ---о --тх Ар ------абы ------------. ---- и ---е --тх Дэ--------дэ -------------ды ---д ---о --тх Фэ -------фэ ------------фы ---в ---о --тх Ахэр---абыхэм ------- . -----и ---а --тх --хэ   Bu tablodaсэileдэveуэileфэeşleşemez diğer her türlü çaprazlama yapılabilir. Fiil başındaki şahıs ekleri sıralanırken - ы и е- veya - ы и а -bir araya gelirse - ы и- ler düşer ve sadece - е- ve - а - kalır. - у и е- olursa da - уе- kalır. Birinci sütun üçüncü sütunda ikinci sütun da dördüncü sütunda temsil edilmektedir. Son dört sütun fiilin çekimlenmiş halidir. Сэ ile сэ , уэ ile уэ , дэ ile дэ ve  фэ ile фэ eşleşecek olursa üçüncü sütun зы olur, çünkü kendi kendini yazıyor  olur ve sonuna ж sesi eklenir. Şimdi örnek çaprazlamaları yapalım.   Сэ ----- уэ -------- сы -- б -- о -- тх Сэ уэ сыботх. -- Beni sen yazıyorsun.   сы - yazılan, б yazan, о şimdiki zamanda, тх fiil kökü yazmak.   Уэ ------абы ------у --и --е --тх. Уэ абы уетх. --- Seni o yazıyor.   уyazılan,еyazan ve zaman bileşkesi и ve о,тхfiil kökü.   Фэ ----- сэ ----- фы -- з -- о -- тх Фэ сэ фызотх. -- Sizi ben yazıyorum.   Дэ -------абыхэм ------ды --и --а --тх. Дэ абыхэм датх.-- Bizi onlar yazıyorlar.   ы ve а yan yana gelirse ы düşer.   Cümle başına ар ve ахэр gelirse üçüncü sütundaki işareti düşer ve şahıs eklerinden з с ye ve в de ф ye döner ve ахэр de cümle sonuna хэ çoğul eki alır.   Ахэр фэ фотххэ. Onları siz yazıyorsunuz. Ахэр сэ сотххэ. Onları ben yazıyorum. Ар уэ ботх.Onu sen yazıyorsun.   Tek şahıs eki olduğundan  yazılan o, б yazan , о şimdiki halde, тх fiil kökü.       Kendi kendini yazmak da anlaşılabilir. Сэ сэ зы--з--о--тх-- ыж Уэ уэ зы-- б-- о-- тх-- ыж. Sen kendi kendini yazıyorsun. Ахэр абыхэм затхыж. Onlar kendi kendilerini yazıyorlar.   Etkisi şu anda olan geçmiş zaman. Yani yazmış durumdayım.   Сэ ------- сэ --------- сы --- с --- тх --- а --- щ Уэ -------уэ ----------у ----п Ар ------абы --------. ---и Дэ ------дэ ----------ды --т Фэ ------фэ ---------фы --ф Ахэр ---абыхэм ----. -----а"я ----------------хэщ.   Сэ уэ сыптхащ. -------Уэ сэ устхащ. Сэ абы ситхащ. ---------Уэ абы уитхащ. Сэ фэ сыфтхащ. ---------Уэ дэ уттхащ. Сэ абыхэм сатхащ.------Уэ абыхэм уатхащ.   Ар сэ .стхащ. ---------Дэ уэ дыптхащ. Ар уэ .птхащ. ----------Дэ абы дитхащ. Ар абы .итхащ.---------Дэ фэ дыфтхащ. Ар дэ .ттхащ. ----------Дэ абыхэм датхащ. Ар фэ .фтхащ. Ар абыхэм .ятхащ.   --------------------------------------Ахэр сэ .стхахэщ. Фэ сэ фыстхащ. ----------Ахэр уэ .птхахэщ. Фэ абы фитхащ. ---------Ахэр абы .итхахэщ. Фэ дэ фыттхащ. ----------Ахэр дэ .ттхахэщ. Фэ абыхэм фатхащ. ----Ахэр фэ .фтхахэщ. ------------------------------------- Ахэр абыхэм . ятхахэщ.   Yukarıdaki tablodan çıkan 28 çaprazlama cümlesi bunlardır. Fiil köküne yakın şahıs ekinin yazan diğerinin yazılan olduğunu zaten biliyoruz. Üçüncü tekil ve çoğul şahıs eklerinin yani yazılan durumundakilerin şahıs eklerinin yerlerinin boş kaldığı da tablodan açıkça görülüyor.     Şimdiki zaman olumlu bildirimi dışında tüm söylemlerde şahıs eklerinde bir karışıklık olmayacağını hatırlayın.   Хьын - Götürmek -- Ар( Мыlэрысэ, Кхъуей, Кхъужь, Шыгъу , Фошыгъу ) yani taşınan herhangi bir nesne o.   Onu ben götürüyorum.-- götürüyor muyum? -- götürmüyorum. -- götürmüyor muyum?   --------- сэ сохь. ------------ схьырэ? ---------- схьыкъым.--------- схьыкъэ? --------- уэ бохь. ------------ пхьырэ? ---------- пхьыкъым.--------- пхьыкъэ? - Ар -- абы иехь. ----------- ихьрэ? ------------ ихькъым.----------- ихькъэ? --------- дэ дохь.------------- тхьырэ? ---------- тхьыкъым.--------- тхьыкъэ? --------- фэ фохь.------------ фхьырэ? --------- фхьыкъым. -------- фхьыкъэ? ------ абыхэм яхь. ---------- яхьрэ? ------------ яхькъым.----------- яхькъэ?       Geçmiş zamanda:------Gelecek zamanda:----- Götürme isteği( irade beyanı )   ------------- сэ схьа? ------------- схьыну? --------------- схьын? ------------- уэ пхьащ. ----------- пхьынущ.-------------- пхьынщ. Ар ------ абы ихьакъым.------ ихьынукъым.--------- ихьынкъэ? -------------- дэ тхьакъэ?---------- тхьынукъэ? ---------- тхьынкъым. -------------- фэ фхьа.------------- фхьыну. ---------------- фхьынщ. ---------- абыхэм яхьа. --------- яхьыну. ---------------- яхьынщ.   Geçmiş bitmiş zamanda: -- Bitmiş zamanda götürecektim   ----------------- схьат? ------------------ схьынут ----------------- пхьат.-------------------- пхьынут ----------------- ихьатэкъым. --------- ихьынутэкъым ----------------- тхьатэкъэ? ------------ тхьынутэкъэ? ----------------- фхьат. ------------------ фхьынут. ----------------- яхьат. ------------------- яхьынут.       Bitmiş zaman sorularının vurgu ile yapıldığını fark etmiş olmalısınız. Şahıs ekleri hiç değişmeden olumlu, soru, olumsuz ve olumsuz soru çekimleri fark edilmiş oldu. Şimdi de getirmek fiiline bakalım. Bu fiil iki parçalı olduğundan  şahıs ekleri iki parça arasına girecektir. Къэ ve хьын   Мыlэрысэр сэ къэсхьащ. -------------------- уэ къэпхьа? -------------------- абы къихьакъэ? -------------------- дэ къэтхьакъым. -------------------- фэ къэфхьащ. ----------------- абыхэм къахьащ.   Нобэ мыlэрысэ къэсхьащ. -Bugün elma getirdim. Умар кхъужь къехь. -------- - Ömer armut getiriyor. Иджыпсту шыпс пlастэ къэсхьынущ.- Şimdi paste şıps getireceğim. Мыlэрысэ тlэкlу къэхьи тшхынщ. - Biraz elma getir de yiyelim. Шей къэхьи дефэнщ. --- Çay getir de içelim. Псы къэхьи зыттхьэщlынщ. --Su getir de yıkanalım. Псы къэхьи дефэнщ. --- Su getir de içelim.   Мыlэрысэ къэпхьа? - Elma getirdin mi? Къэсхьащ. ------------- - Getirdim. Къэпхьар дыгъэшх. - Getirdiğini yiyelim.(bize yedir)   Ахьмэд псы хуэхьи зегъэтхьэщl.- Ahmet’e su götür de yıkansın. Зафер кхъуей къысхуихьащ. - Zafer bana peynir getirdi.   Динэ шей къытхуихьащ. - Dine bize çay getirdi. Шей дыригъэфащ. ---------- -O bize çay içirdi.   Мы усэ дахэр Динэм Зафер хуитхащ.Bu güzel şiiri Dine’ye Zafer yazdı.     Мыр сыт? ------------------------ Bu nedir? Ар нэгъуджэщ. --------------- O gözlüktür. Мыр хэт и нэгъуджэ?------- Bu kimin gözlüğüdür? Ар нанэ и нэгъуджэщ.----- O ninenin gözlüğüdür. Нэгъуджэр нанэ хуэхь.----- Gözlüğü nineye götür.   Тын ----------------------- Vermek Етын --------------------- Birine vermek.   Нэгъуджэр нанэ ет.-Gözlüğü nineye ver. Нэгъуджэр нанэ естащ.-Gözlüğü nineye verdim.   e - иэ açılımı olduğunu bilirsek daha anlaşılır olabilir. O şahsının иile gösterildiği bilindiğinden. Şahıs eklerinin aynı çıkışlı seslerle uyumlu değişimlerini de fark edebiliyorsunuz sanırım.   Мыlэрысэ къызэт. - Bana elma ver. Псы къызэптын? - Su verir misin? Нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğü bana verebilir misin? Уи нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğünü bana verebilir misin?   Кхъыlэ уи нэгъуджэр къызэт. - Lütfen gözlüğünü bana ver. Кхъыlэ зы шейбжьэ сегъафэ. - Lütfen bana bir bardak çay içir. Кхъыlэ мыlэрысэ тlэкlу къысхуэхь. - Lütfen bana biraz elma getir.  +''+nan+''+Kaffed

ЕПЛlАНЭ ГУКЪИНЭ td> ALTINCI DERS td> tr> tbody> table>     Гъ - гъ Türkçedeki ğ sesi ile aynıdır ğı diye okunur.p>   гъы- ağla emri ,гъэ-yıl ,гъа- ağlamiş olan ,гъагъэ- çiçek   Гъу -гъу Türkçe ğ sesine u ulanmış olarak ğuı şeklinde okunur.p>   гъу- kurumaktan emir,гъуэ- yuva ,гъуа-kurumuş olan nesne гъуагъуэ-görültü,вагъуэ -yıldız   Гъатхэ----- -ilkbahar Гъэмахуэ-yaz Бжьыхьэ- -sonbahar Тхьэмахуэ-hafta   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.-Bir hafta yedi gündür.   Блыщхьэ-- pazartesi Гъубж----- -salı Бэрэжьей- - çarşamba Мэхуэку-- -perşembe Мэрем---- - cuma Щэбэт-------- cumartesi Тхьэмахуэ- pazar   Гъэ -гъэ -- fiil ön eki olarak yaptırmak ettirmek eyletmek anlamları katar.   Сэ сошхэ. -- - Ben yemek yiyorum (eylem olarak) Ар сэ согъашхэ. -- Yeme eylemini yaptırıyorum.   Сэ сотхэ. ---Ben eylem olarak yazı yazıyorum. Ар сэ согъатхэ. - - Yazma eylemini ona yaptırıyorum.   Сэ сотх. -------------- -Ben yazıyorum. Ар сэ абы изогъэтх. - Ben onu ona yazdırıyorum.   Сэ сошх. ---------------- -Ben yiyorum. Ар сэ абы изогъэшх.-Be onu ona yadiriyorum.   Шей софэ.-Çay içiyorum Шей изогъафэ-Çay içiriyorum.     Bebeği yediriyorum.  Сабийр согъашхэ. Сабийр богъашхэ. Сабийр иегъашхэ. Сабийр догъашхэ. Сабийр фогъашхэ. Сабийр я(иа)гъашхэ.   Bebeği yedirdim. Сабийр згъэшхащ. Сабийр бгъэшхащ. Сабийр игъэшхащ. Сабийр дгъэшхащ. Сабийр вгъэшхащ. Сабийр ягъэшхащ.   Bebeği yedireceğim. Сабийр згъэшхэнущ. Сабийр бгъэшхэнущ. Сабийр игъэшхэнущ. Нанур дгъэшхэнущ. Нанур вгъэшхэнущ. Нанур ягъэшхэнущ.   Ömer'i yediririm. Умар згъэшхэнщ. Умар бгъэшхэнщ. Умар игъэшхэнщ. Умар дгъэшхэнщ. Умар вгъэшхэнщ. Умар ягъэшхэнщ.   Neneyi yedirmiştim Нанэ згъэшхат. Нанэ бгъэшхат. Нанэ игъэшхат. Нанэ дгъэшхат. Нанэ вгъэшхат. Нанэ ягъэшхат.   Elmayı bebeğe yediriyorum. Мыlэрысэр сабийм изогъэшх. (сэ) Мыlэрысэр сабийм ибогъэшх. (уэ) Мыlэрысэр сабийм ирегъэшх. (абы) Мыlэрысэр сабийм идогъэшх. (дэ) Мыlэрысэр сабийм ивогъэшх. (фэ) Мыlэрысэр сабийм ирагъэшх. (абыхэм)   Elmayı Ömer'e yedirdim Мыlэрысэр Умар сэ езгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар уэ ебгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар абы иригъэшхащ. Мыlэрысэр Умар дэ едгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар фэ евгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар абыхэм ирагъэшхащ.   Bu çekimlerde görüldüğü gibi şahıs eklerini iyi tanımak gerekir. Ben(сveyaз)  sen(бveyaп) o (иveyaе) biz (дveyaт) siz(вveyaф) onlar(иа,яveyaа ) oldukları görülüyor.Bu şahıs eklerini ne kadar iyi tanırsak konuları o kadar daha iyi anlayabiliriz.Birinci ve ikinci bölümdekiиveеler ona yani kime yedirildiğini Ömer ve bebek isimlerine karşılık gelen zamir o yu, sonraki harfler ise yediren kişinin şahıs eklerini gösteriyor. İkinci bölümdeki zamirleri ise kavranması için yazdım. Ayrıca- е - sesinin- иэ - ses bileşeni olduğunu unutmayınız. Böylece belki daha anlaşılır olacaktır. Щыгъын- elbise ,giysi Elbiseleri kurutuyorum. Щыгъынхэр согъэгъу. Щыгъынхэр богъэгъу. Щыгъынхэр иегъэгъу. Щыгъынхэр догъэгъу. Щыгъынхэр фогъэгъу. Щыгъынхэр ягъэгъу.   Elmaları kuruttum. Мыlэрысэхэр згъэгъуащ. Мыlэрысэхэр бгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр игъэгъуащ. Мыlэрысэхэр дгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр вгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр ягъэгъуащ.   Elmaları Ömer'e verdim. Мыlэрысэхэр Умар естащ. Мыlэрысэхэр Умар ептащ. Мыlэрысэхэр Умар иритащ. Мыlэрысэхэр Уиар еттащ. Мыlэрысэхэр Умар ефтащ. Мыlэрысэхэр Умар иратащ.   е -Elmanın verildiği kişi o. с - elmayı veren ben. т - verme fiil kökü. а- vermiş olanım şeklindeki sıfatlaştırma eki. щ- verilmiş halde olduğu. Buradaki e aslında иэ ses bileşenidir. Üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıslarda эdüştüğünden ve araya da p bağlaç olarak iki и и, и а arasına girdiğinden  иэ ири ира şeklinde oluşuyor. Bunun sizi düşündürmesine gerek yoktur.   Умар хадэм итщ.--------------- - Ömer bahçede. Абы гъуэмылэ хуэпхьын? --- Ona azık götürür müsün? Хуэсхьынщ. ------------------------ -Götürürüm.(ona)   хуэ - ön eki birisi için birşey yapmak , birisine yazmak gibi anlam oluşturur.   Konu bahsi ben sen o ise şahıs ekleri --сы у . ды фы . -- şeklinde oluşur.   Сэ нанэ сыхуотхьэщlэ.- Ben nine için bulaşık yıkıyorum. ( Ninenin bulaşıklarını yıkıyorum.)Bunu eylem olarak yapıyorum.   Сэ си адэм сыхуолажьэ.- Ben babama çalışıyorum. Уэ нанэ ухуэлэжьащ. -Sen nineye çalıştın.Çalışmış durumdasın.   Konu bahsi арolursa ben sen o şahıs ekleri с"з ,б"п ,и"е ,д"т ,в"ф ,я" а şeklinde oluşur.Ben sen o lar ise figüran durumuna değişir. Bu eklerden seslerin uyumuna göre uygun olan gelir.   Tek olarak çekimlenenlerde de malum olan şeyi ben sen o ona götürürüm götürürsün şeklinde oluşuyor.   Хьын --götürmek, taşınan şeyler için.   ху ön ekinden sonra gelen şahıs eklerini görmeye çalışın. Yani iki parçalı duruma gelen fiillerin arasına giren şahıs eklerini görünüz.   Azığı ben Ömer'e götürüyorum. ----------- Götürdüm.   Гъуэмылэр сэ умар хузохь. ---------------Хуэсхьащ. Гъуэмылэр уэ нанэ хубохь . --------------Хуэпхьащ. Мы1эрысэр абы Динэ хуехь. --------------Хуихьащ. Щыгъынхэр дэ Гупсэ худохь. ------------Хуэтхьащ. Гъагъэхэр фэ Гуащэ хувохь.------------Хуэфхьащ. Джанэр абыхэм Умар хуахь.----------------Хуахьащ.   Götüreceğim. ----- Götürmüştüm. ------ Götürürüm.   Хуэсхьынущ. ------Хуэсхьат. -----------Хуэсхьынщ. Хуэпхьынущ. ------Хуэпхьат. ----------- Хуэпхьынщ. Хуихьынущ. --------Хуихьат. ------------- Хуихьынщ. Хуэтхьынущ.--------Хуэтхьат. -----------Хуэтхьынщ. Хуэфхьынущ. -------Хуэфхьат. ----------Хуэфхьынщ. Хуахьынущ. --------Хуахьат. ------------Хуахьынщ.   Şimdiki zaman olumlu bildirimi olarak bir şiiri birisi için yazmak. Burada Türkçeden farklı olarak hem yazan hem de kimin için yazdığı şahıs ekleri fiilde görüntülenmek durumundadır. 4. sütun kimin için yazıldığını, 6. sütun ise şiiri yazanın şahıs eklerini gösteriyor. Fiil kökü ise 8. sütundaki seslerdir.   ---- 1 -------- 2 ------------ 3 ------------ 4 -- 5 -- 6 -- 7 -- 8 Усэр ------сэ ----------сэ ----------с --ху --з --о --тх. Усэр ------ уэ ---------- уэ ---------- п -- ху -- б -- о -- тх. Усэр -----абы -------- абы ----------- . -- ху -- е -- . -- тх. Усэр ------ дэ --------- дэ ----------- т -- ху -- д -- о -- тх. Усэр ------ фэ ---------- фэ ---------- ф -- ху -- в -- о -- тх. Усэр ---- абыхэм --- абыхэм ------ я -- ху -- а -- . -- тх.   Bu tablonun kavranması cümle yapısının ortaya konmamış ilk basamağını kavramış olmak anlamına gelir. Burada ben bizle ve sen sizle eşleşmez. Cümlelerimiz sekiz sütundan oluşuyor.Dört ve altıncı sütunlarda o ve onlar şahıs eklerinin boş olduğu görülüyor. Cümleler yazılırken şahıs eki olmayan yerdeki o olan yerleri görebiliriz. Eğer cümle Усэр абыхэм ile başlar ise fiil başına яalmak durumundadır, bunun dışındaki tüm çaprazlamalarda я nın yeri boş kalır. Bu tablodan 28 cümle çaprazlaması oluşur. Bu tabloyu çözemez iseniz fazla takılmayın, ileride detaylı anlatılacaktır. Ön bilgi olarak verilmiştir.   İkinci sütundaki şahsın eki dördüncü sütunda ve Üçüncü sütundaki şahsın eki altıncı sütunda görülüyor. Altıncı sütun yazan Dördüncü sütundakiler ise kimin için yazıldığını bildiriyor.   Örnek olarak üçüncü tekil şahısların bulunduğu satırı dümdüz yazalım.   Усэр абы абы .ху.етх.- Şiiri ona o yazıyor. Усэр Динэ Умар хуетх.-Şiiri Dineye Ömer yazıyor.   İkinci sütundaki şahıs dördüncü sütunda görülmek zorunludur. Üçüncü sütundaki şahıs da altıncı sütunda görülmelidir. Усэр сэ уэ ------с -ху -б -о -тх.-- Şiiri benim için sen yazıyorsun. Усэр уэ сэ ----- п - ху - з - о - тх.-- Şiiri senin için ben yazıyorum. Усэр абы сэ -----. - ху - з - о - тх.-- Şiiri onun için ben yazıyorum. Усэр сэ абы ---- с - ху - е - . - тх.-- Şiiri benim için o yazıyor. Усэр абыхэм дэ---я -ху -д -о -тх.-- Şiri onlar için biz yazıyoruz.   Мы усэ дахэр уэ сэ пхуэстхащ. Bu güzel şiiri senin için ben yazdım.   Bir itisna olarak onlar ile onlar eşleşirse ya düşer yeri boş kalır.   Мыр сыт? --------- Bu nedir? Ар вагъуэщ.------ O yıldızdır. Вагъуэр дахэщ.--Yıldız güzeldir.   Мыр сыт? ---------- Bu nedir? Ар мазэщ.------- O aydır. Мазэр дахэщ.-- Ay güzeldir.   Ахэр дахэхэщ. -- Onlar güzeldirler.   Хъ -хъ -- Bu sesin türkçede karşılığı yuktur . Ses öğreticiden alınmalıdır.   Gırtlaktan çıkan h sesidir. Хъы -ağ   Хъу - хъу-- Bir önceki sese u ulanmiş olan bir sestir.   Хъу- Erkek - olmaktan emir ol Хъун - Olur mu? Хъуа - Oldu mu? Хъуэхъу- Dua, iyi dilek.   сынохъуэхъу --senin için iyi dileklerde bulunuyorum.   сыныуэхъуэхъу ыуэ - ses bileşeni - o   Мы мыlэрысэхэр шхы.- Bu elmaları ye. Хъунщ. Сшхынщ.---- --- -Olur. Yerim.   Бжэр злащ. Дахэ хъуа? -- Kapıyı boyadım. Güzel oldu mu? Дахэ хъуащ.------------------ - Güzel oldu.   Сыт уи лажьэр? --------- -Neyin var? Kusurun nedir? Сымаджэ сыхъуащ.-----Hasta oldum.   Мыlэрысэхэр сыту дахэ хъуа! -- Elmalar ne güzel oldu! Дахэ дыддэ хъуахэщ.------------ Ziyadesiyle güzel oldu.   Сыт хъуар? ------------------ Ne oldu? Умар сымаджэ хъуащ.--- Ömer hasta oldu. Сыт абы и лажьэр? -------- Problemi nedir? Ныбажэ хъуащ.------------ -İshal oldu. Арамэ мыlэрысэ ирешх.—Öyleyse elma yesin.   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.-- Bir hafta yedi gün oluyor. Хъарбызхэр инышхуэ мэхъу.----- Karpuzlar kocaman oluyor. Хъэуанхэр дахэ хъуахэщ.--------- Kavunlar güzel oldular. Мыlэрысэхэр дахэ хъуа? ---------- Elmalar güzel oldu mu? Ахэр дахэ хъуахэщ.----------------- Onlar güzel oldular.   Сабийр гъашхэ.--------------- Çocuğu yedir. Абы хьэнтхъупс егъафэ.----- Ona çorba içir. Мыlэрысэ егъэшх.-------------- Elma yedir. Шэ егъафэ. ----------------------- Süt içir. Псы егъафэ.--------------------- su içir. Шей егъафэ.--------------------- Çay içir.   - Шей уефэн? --------- Çay içer misin? -Сефэнщ.----------------İçerim.   -Мыlэрысэ пшхын? -Elma yermisin? -Сшхынщ.------------ -Yerim.   -Шей ефэ. ------------ -Çay iç. -Сефащ.--------------- -İçtim. -Сефэнщ.--------------İçerim. -Сефэнущ.------------İçeceğim. -Сефат.---------------- -İçmiştim.   Сэ мыlэрысэ сошх.-Ben elma yiyorum. Уэ щэ? --------------------Ya sen? Сэри мыlэрысэ сoшх.-Ben de elma yiyorum.   Дэнэ ущыпсэурэ? ---------------- Nerede yaşıyorsun? Истанбул сыщопсэу. Уэ щэ? - İstanbulda yaşıyorum. Ya sen? Сэ Анкара сыщопсэу.------------ Ben Ankarada yaşıyorum.   Фэ дэнэ фыщыпсэурэ? ------ Nerede yaşıyorsunuz? Дэ Налъшик дыщопсэу.------ Biz Nalçik'te yaşıyoruz.   Ахэр дэнэ щыпсэухэрэ? -- Onlar nerede yaşıyorlar? Ахэр Бахъсэн щопсэухэ.-- Onlar Bahsende yaşıyorlar.   Хадэм мыlэрысей жыг хэссащ.-- Bahçeye elma ağacı diktim. Дахэ хъуа? ------------------------------- Güzel oldu mu? Дахэ хъуащ.----------------------------- Güzel oldu.   хужь-beyaz гъуэжь- sarı щхъуэ- mavi   Ди куэбжэр щхъуэуэ злащ.-- Avlu kapımızı maviye boyadım. Ар дахэ хъуа? ----------------------- O güzel oldu mu? Хъуащ, хъуащ.----------------------- Oldu. Oldu.   Бжэхэр солэ. Дахэ хъурэ? -- Kapıları boyuyorum. Güzel oluyor mu? Дахэ мэхъу.---------------------- Güzel oluyor.    Хъун - Olmak  Oluyorum. ------------- oldum ----------- olurum ------- olacağım   Сэ сохъу -------------сыхъуащ. -----сыхъунщ ------сыхъунущ Уэ уохъу -------------ухъуащ. -------ухъунщ ---------ухъунущ Ар мэхъу -------------хъуащ. --------- хъунщ -----------хъунущ Дэ дохъу -------------дыхъуащ. ------дыхъунщ ------дыхъунущ Фэ фохъу ------------фыхъуащ. ------фыхъунщ ----- фыхъунущ Ахэр мэхъухэ.-------хъуахэщ. -------хъунхэщ ------хъунухэщ   olmuştum -------- olurdum -------- olacaktım   сыхъуат ---------сыхъунт -------сыхъунут ухъуат -----------ухъунт ----------ухъунут хъуат ---------------хъунт -----------хъунут дыхъуат ----------дыхъунт --------дыхъунут фыхъуат ---------фыхъунт --------фыхъунут хъуахэт -----------хъунхэт ---------хъунухэт   Сэ ин сыхъуащ.------------------- Ben büyüdüm Динэ дахэ хъуащ.-------------------- Dine güzel oldu Сэ инышхуэ сыхъуащ.------------ Büs büyük oldum Динэ дэхэшхуэ хъуащ.------------ Dine çok güzel ve büyük bir kız oldu Жыгхэр инышхуэ хъуахэщ. ----- Ağaçlar büsbüyük oldular   Дэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Тлхьэнщ+''+nan+''+Kaffed

ЕТХУАНЭ ГУКЪИНЭ td> BEŞİNCİDERS td> tr> tbody> table>       В - в Türkçe v harfi ile aynı sestir vı diye okunur.p>   Вы вэ ва во ву ви ув ив   Bu sesin girdiği sözcükler genellikle hal değişimi, pişme, karıştırma ile ilgili sözcüklerdir.   Вэн- (Tarlayı) sürmek, pişmek Вын- Erimek Гувэн- Gecikmek Гузэвэн- Sıkıntı çekmek, telaşlanmak Щхьэрывэн- Gevezelik yapmak, bir şeyleri karıştırarak konuşmak   К -к Türkçedeki ince k sesi ile aynıdır kı diye okunur.p>   Казым-Kazım Камил-Kamil Ку -ку Dudaklar u sesi çıkaracak gibi yapılarak k sesi verilir yani k ve u sesi birbirine ulanarak çıkarılır.   Ку куэ куа куи куу Куэ- Bacak Куу- Derin Куэбжэ- Avlu kapısı Куэд- Yeterli, çok Кусэ- Düzgün sıra   Ц -ц Türkçedeki t ve s harflerinin birbirine ulanmış sesidir tsı diye okunur.p> Цы цэ ца ци ций цей  Цы - Kıl, yün Цей - Keçe Щхьэц - Saç Нэбжьыц - Kirpik Мэлыц - Koyun yünü Бжэныц - Keçi kılı Хьэцыбанэ - Kuşburnu(bitki) Цыжьбанэ - Kirpi Бацэ - Yün doku   Ч - ч Türkçedeki ç sesi ile aynıdır çı diye okunur.p> Чы- Çubuk Чыцэ- Çalılık Гуэч- Ayrılmaktan emir Гуэчын- Ayrılmak   Л - л Türkçedeki L sesi ile aynıdır lı diye okunur.p> Лы лэ ла лу Лы - Et Лэ - Boyamaktan emir Ла - Boyanmış olan Лэн - Boyamak   Şimdiki zaman olumlu özel bildirimi dışındaki tüm söylemlerde şahıs eklerinin nasıl eklemlendiğini görmeğe çalışalım.   Avlumuzun kapısını ben boyuyorum. Ди куэбжэр сэ солэ. Ди куэбжэр уэ болэ Ди куэбжэр абы иелэ Ди куэбжэр дэ долэ Ди куэбжэр фэ фолэ Ди куэбжэр абыхэм ялэ   Resimleri ben boyuyor muyum? Сурэтхэр сэ злэрэ? Сурэтхэр уэ блэрэ? Сурэтхэр абы илэрэ? Сурэтхэр дэ длэрэ? Сурэтхэр фэ влэрэ? Сурэтхэр абыхэм ялэрэ?   Kapıyı ben boyadım. Бжэр сэ злащ. Бжэр уэ блащ. Бжэр абы илащ. Бжэр дэ длащ. Бжэр фэ влащ. Бжэр абыхэм ялащ.   Resimleri ben boyadım mı? Сурэтхэр сэ зла? Сурэтхэр уэ бла? Сурэтхэр абы ила? Сурэтхэр дэ дла? Сурэтхэр фэ вла? Сурэтхэр абыхэм яла?   Burada şahıs ekleri ben sen o gibi zamirlerin günlük konuşmalarda söylenmediğini illa belirtilmesi gerekiyorsa yani benlik öne çıkarılmayacaksa söylenmediğini bilelim. Cümle yapılarının kavranması bakımından verilmesi gereği nedeniyle birlikte verildiğini düşünelim. Avlumuzun kapısını ben boyayayım mı? Ди куэбжэр сэ злэн ? Ди куэбжэр уэ блэн? Ди куэбжэр абы илэн? Ди куэбжэр дэ длэн? Ди куэбжэр фэ влэн? Ди куэбжэр абыхэм ялэн?   Kapıyı ben boyarım. Бжэр сэ злэнщ. Бжэр уэ блэнщ. Бжэр абы илэнщ. Бжэр дэ длэнщ. Бжэр фэ влэнщ. Бжэр абыхэм ялэнщ.   Dudaklarımı boyayacağım. Си lупэхэр злэнущ. Уи lупэхэр блэнущ. И lупэхэр илэнущ. Ди lупэхэр длэнущ. Фи lупэхэр влэнущ. Я lупэхэр ялэнущ.   Tırnaklarımı boyayaca mıyım? Си lэбжьанэхэр злэну? уи lэбжьанэхэр блэну? И lэбжьанэхэр илэну? Ди lэбжьанэхэр длэну? Фи lэбжьанэхэр влэну? Я lэбжьанэхэр ялэну?   Bitmiş zaman olarak: Soruların vurgu ile yapıldığını görün. Kapıyı boyamıştım. Бжэр злат. Бжэр блат. Бжэр илат. Бжэр длат. Бжэр влат. Бжэр ялат.   Kapıyı boyamış mıydım?( Vurgu ile ) Бжэр злат ? Бжэр блат? Бжэр илат? Бжэр длат? Бжэр влат? Бжэр ялат?   Kapıyı boyayacaktım. Бжэр злэнут. Бжэр блэнут. Бжэр илэнут. Бжэр длэнут. Бжэр влэнут. Бжэр ялэнут.   Kapıyı boyayacak mıydım? ( Vurgu ile ) Бжэр злэнут? Бжэр блэнут? Бжэр илэнут? Бжэр длэнут? Бжэр влэнут? Бжэр ялэнут?   Куэбжэр хэт ила? ---Avlu kapısını kim boyadı? Сэ злащ. --------Ben boyadım.   Ди куэбжэр Динэрэ сэрэ длащ.--Avlu kapımızı Dine ile ben boyadık.   Куэбжэр хэт илэрэ? -----Avlu kapısını kim boyuyor? Дэ долэ. ----------Biz boyuyoruz.   Умар хьэсэр иевэ. -----Ömer tarlayı sürüyor. Абы хьэсэр исэнущ. ----- O tarlayı ekecek. Гуэдз жылэ трисэнущ.----Buğday tohumu ekecek.   Уи адэр дэнэ щыlэ? ----------Baban nerede? Хьэсэм щолажьэ. ---------- Tarlada çalışıyor.   De çalışmak de olmak, de etmek de eylemek gibi anlamların fiil ön ekleri ile belirtildiğini hatırlayalım. - de nin eklemleneceği isim м halinde olur. Özel isimlerin eki düşer.   Ben bahçede çalışıyorum. Сэ хадэм сыщолажьэ. Уэ хьэсэм ущолажьэ. Ар фабрикэм щолажьэ. Дэ Анкара дыщолажьэ. Фэ Истанбул фыщолажьэ. Ахэр Мыекъуапэ щолажьэхэ.   de çalıştım Сэ кlыщым сыщылэжьащ. Уэ хасэм ущылэжьащ. Ар хадэм щылэжьащ. Дэ унэм дыщылэжьащ. Фэ жузым хадэм фыщылэжьащ. Ахэр еджап!эм щылэжьахэщ.   de çalışırım Пщэфlапlэм сыщылэжьэнщ. Еджапlэм ущылэжьэнщ. Шхапlэм щылэжьэнщ. Хьэщlапlэм дыщылэжьэнщ. Пэшым фыщылэжьэнщ. Мэзым щылэжьэнхэщ.   Ахьмэд дэнэ щылажьэрэ? Истанбул щолажьэ. Фабрикэм щолажьэ. Юниверситэм щолажьэ. Сымэджэщым щолажьэ.   Дэнэ ущылажьэрэ? Анкара сыщолажьэ.   Дэнэ ущыпсэурэ? Коня сыщопсэу.   Сошхэ. -Ben yeme eğlemini gerçekleştiriyorum. Konu bahsi ben ve yaptığım. Сыщошхэ. --(bilinen yerde) De yiyorum. Унэм сыщошхэ. --Evde yiyorum.   Сошх. ---Bir şey yiyorum.( Konu bahsi benim yediğimdir.) Щызошх. ---Bir şeyi (Bilinen yer) de yiyorum. Унэм щызошх. ---Bir şeyi evde yiyorum. Мыlэрысэр унэм щызошх. --- Elmayı evde yiyorum.   Yemek bir şey yemek, yıkamak bir şey yıkamak, yazmak bir şey yazmak farklılıklarını görmeğe çalışalım.   Шхэн - шхын, тхьэщlэн -- тхьэщlын, тхэн -- тхын   Мыlэрысэр унэм щызошх.   щы- de з- ben о- şimdiki zamanda. шх- Bir şey yeme fiil kökü.  Bir şeyi ben belirtilen veya bilinen yerde yiyorum.   Мыlэрысэр сэ хадэм щызошх. Мыlэрысэр уэ хадэм щыбошх. Мыlэрысэр абы хадэм щешх. Мыlэрысэр дэ хадэм щыдошх Мыlэрысэр фэ хадэм щывошх. Мыlэрысэр абыхэм хадэм щашх     Мыlэрысэр сэ унэм щы - с - шх - а - щ. Мыlэрысэр уэ унэм щы - п - шх - а - щ. Мыlэрысэр абы унэм щ - и - шх - а - щ. Мыlэрысэр дэ унэм щы - т - шх - а - щ. Мыlэрысэр фэ унэм щы - ф - шх - а - щ. Мыlэрысэр абыхэм унэм щ - а - шх - а - щ.   Fiildeki çekimde şahıs eklerini açıkça görebiliriz.Anlamsız ı harflerinin sessizler arasına geldiğini sesli gelince ı sesinin düştüğünü de görebiliriz.   щ- de а-onlar шх-birşey yeme fiil kökü а- sıfatlaştırma eki( yani yemiş olan durumuna getiriyor.). щ- Şu anki durum. Yani yenmiş halde   Yani belirtilen yerde belirtilen şey yenmiş durumdadır.   Мыlэрысэр сэ сшхащ. Мыlэрысэр уэ пшхащ. Мыlэрысэр абы ишхащ. Мыlэрысэр дэ тшхащ. Мыlэрысэр фэ фшхащ . Мыlэрысэр абыхэм яшхащ . --- я -иа ile aynı olduğunu görebiliriz.   Bu durumda şahıs ve zaman eklerini biraz daha açıklıkla farkedebiliriz.   Щ щ - Bu harf ön ek olarak yaparken ederken eylerken anlamlarında da kullanılır.   Сэ сыщылажьэм- ben çalışırken Уэ ущытхэм- sen yazı yazarken Ар щышхэм-o yemek yerken Бжэр щыдлэм- biz kapıyı boyarken Мыlэрысэр щысхьым- ben elmayı götürürken Хьэсэр щызвэм- ben tarlayı sürerken Усэ щыстхым - ben şiir yazarken   Dili işlek hale getiren ön ekler ve son eklerdir. Bu ekleri ve nasıl işlediklerini sırası geldikçe öğreneceğiz.   Шэн- Bir şeyi beraberinde götürmek Хьын-Bir şeyi taşıyarak götürmek   Ж - Bir şeyi çıkış noktasına döndürme veya tekrarlama son eki   Уи адэр унэм шэж.- Babanı eve götür.(evine) уи мы1эрысэр унэм хьыж- Elmanı eve götür.(evine)   Dineyi eve götürdüm. ( Eve dönüş yaptırdım şekli ile düşünülebilir.)   Динэ унэм сшэжащ. Мазэ унэм пшэжащ. Мазэ унэм ишэжащ. Данэ унэм тшэжащ. Данэ унэм фшэжащ. Динэ унэм яшэжащ.   Şiiri (tekrar) yazıyorum Усэр сотхыж . Усэр ботхыж. Усэр иетхыж. Усэр дотхыж . Усэр фотхыж. Усэр ятхыж..   Elmayı eve (evime) götüreceğim Мыlэрысэр унэм схьыжынущ. Матэхэр унэм пхьыжынущ. lэнэр унэм ихьыжынущ. lэнэхэр унэм тхьыжынущ. Матэхэр унэм фхьыжынущ. Мыlэрысэхэр унэм яхьыжынущ.   Ф ф- Yapabilme edebilme eyleyebilme son eki. Зы махуэм зы усэ сотхыф. Зы махуэм зы мыlэрысэ сошхыф.   Зы махуэм уситl птхыфын? Стхыфынщ.   Мы мыlэрысэр унэм пхьыфын? Схьыфынщ.   Ушхэфын? Сышхэфынщ.   Псы уефэн? Сефэнщ.   Псы уефэфын? Сефэфынщ.   Шей уефэн? Сефэнщ.   Шей уефэфын? Сефэфынщ.   --- Зы махуэ умышхэу ущытыфын? --- Сыщытыфынщ.   Olumsuz emir bildirimleri şahıs eki ile fiil arasına мыgetirilerek yapılır.   Умышхэ -----Beslenme Умышх -------Onu yeme. Псы уемыфэ. ----Su içme. Мыlэрысэ умышх. ---Elma yeme. Мыlэрысэхэр унэм умыхь. ---- Elmaları eve götürme. Танэр хадэм фымышэ. -----Danayı bahçeye götürmeyin. Мыlэрысэр хадэм щомышх.-- Elmayı bahçede yeme. Унэм щышх. ---------Evde ye.   Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕПЛlАНЭ ГУКЪИНЭ td> DÖRDÜNCÜ DERS td> tr> tbody> table>   Adigebze de dilin ses dili olması nedeniyle sesler aynı zamanda birer sözcüktürler. Birkaç sesten oluşan sözcükler aslında ifade ettiği şeyi anlatan dizili sözcüklerdir. Bu nedenle her sesin anlatmak istediğine seslerin anlamlarından  gidilebilir. Seslerin hangi kurallara göre işlediği de sesler anlaşıldıkça kendini ortaya  koyar. Cümleler genel olarak karmaşık gibi görünse de onun nedeni dil değildir. Bizim kök kelime dil öğrenimine şartlanmışlığımız ile ilgilidir.Basit bir örnek olması bakımından mesela at sözcüğünü ele alalım. At ama nereye atalım. Altına üstüne yanına yere bir çoğulun içine veya bir çevirmenin içine gibi detaylar ses yani  sözcük olarak birleşir ve yeni sözcük oluşur. Kısaca açıklama yapılmış olur. Buradan da anlaşılacağı üzere telaffuz önem arzeder. Telaffuzu ses çıkışları  çok iyi çalışılmadan ifade etmek mümkün görünmez. En ufak ses farklılıkları  sözcüğün anlamını değiştirir.   Дж дж Türkçe c sesi ile aynı sesi verir, cı diye okunur. td> tr> tbody> table>   джы td>   джэ td>   джаtd>   джанэtd>   джабэtd>   джыдэtd> tr> джэдtd>   шэмэдж td>   шэджtd>   бзаджэtd>   бзаджэнаджэtd> tr> tbody> table>               джыtd> oku tr> джыдэtd> nacak tr> джанэtd> gömlek tr> еджэнtd> birini çağırmak tr> еджэнtd> okumak tr> джабэtd> yamaç tr> джэдtd> tavuk tr> шэджtd> derin olmayan tr> бзаджэtd> yaman ( dili kırıcı olan) tr> tbody> table>     Дз дзtd> dz seslerinin bileşeni şeklinde bir sestir, dzı şeklinde okunur, ses öğreticiden alınmalıdır. td> tr> tbody> table>     дзыtd>   дзэtd>   дзаtd>   дзуtd>   бадзэtd>   дэдзэtd>   тедзэtd> tr> идзэtd>   хэдзtd>   нэдз td>   быдзtd>    зыщыдзэ td>   дэдзейtd>   пыдзэtd> tr> tbody> table>     дзэ td> ordu tr> дзэtd> diş tr> дзыtd> at (emir) tr> бадзэtd> sinek tr> зэрыдзэнtd> düğümlemek tr> дзажэtd> kaburga tr> псыдзэtd> sel tr> дзахъэtd> seyrek dişli tr> сэtd> bıçak tr> дзасэtd> şiş tr> tbody> table>   Г гtd> Türkçe g sesi ile aynıdır, gı diye okunur , bu dilde bu sesin geçtiği sözcükler yoktur. Diğer dillerden giren sözcükleri yazmak için kullanılır. td> tr> tbody> table>   Гу гуtd> gu tek ses birbirine ulanmış şekildedir, guı diye okunur. td> tr> tbody> table>   гу td>   гуэtd>   гуаtd>   гуапэtd>   гуанэtd>   пагуэtd>   дагуэtd> tr> нагуэtd>   джэгу td>   гуэгушtd>   гукъинэtd>    гумахэtd>    гуэдзtd>     tr> tbody> table>          гуtd> kalp tr> гуэtd> keskin olmayan, sivri olmayan tr> гуапэtd> mutluluk tr> гуауэtd> mutsuzluk tr> пагуэtd> ucu küt olan tr> нагуэtd> gözleri iyi görmeyen tr> джэгуtd> oyun, düğün tr> гукъинэtd> ders , alınması gereken ibret, hatırlanması gerekli şey tr> гумахэtd> yufka yürekli tr> гуэдзtd>  buğday tr> tbody> table>   l td> Kendisi herhangi bir sesi göstermez. Önüne geldiği sesli harfleri kesik ve kısa okutur. Sonuna geldiği sessiz harfleri de ezik okutur. td> tr> tbody> table>   lуtd>   lэtd>   lаtd>    lыtd>   lуэрыlуатэtd>   lуданэtd>    lупэtd>   lунэtd> tr> жыlэtd>    жаlэtd>   жеlэtd>   пыlэ td>   lэнэtd>    lэдэtd>   гушыlэtd>   lудэtd> tr> tbody> table>       lуtd> ağız tr> lданэtd> iplik tr> lущабэtd> hoş, yumuşak sesli tr> lупэtd> dudak tr> lуэрыlуатэtd> söylene gelen hikayeler . Sözlü edebiyat tr> гушыlэtd> şaka tr> lэнэtd> masa tr> lэдэtd> kerpeten tr> пыlэtd> şapka tr> жыlэtd> söyle tr> жеlэtd> söylüyor tr> жаlэtd> söylüyorlar tr> жиlащtd> söyledi tr> жаlащtd> söylediler tr> tbody> table>   Мыр джыдэщtd> Bu nacaktır. tr> Ар жанщtd> O keskindir. tr> tbody> table>   Джыдэр жан хьэмэ дзагуэ?td> Nacak keskin mi yoksa kör mü? tr> Дзагуэщtd> Kör. (keskin değil) tr> tbody> table>   Динэ и набдзэхэр сыту дахtd> Dinenin kaşları ne güzel. tr> Динэ идзэхэри дахэщ.td> Dine'nin dişleri de güzeldir. tr> tbody> table>     Хэт и набдзэхэр дахэ?td> Kimin kaşları güzel? tr> Динэ и набдзэхэр дахэщtd> Dine nin kaşları güzeldir. tr> tbody> table>   Мыр сыт?td> Bu nedir? tr> Ар джэдщtd> O tavuktur. tr> Мыр хэт и джэд?td> Bu kimin tavuğu? tr> Ар нанэ и джэдщtd> O ninenin tavuğudur. tr> Динэ джэдхэр джэдэщым шэtd> Dine tavukları kümese götür. tr> tbody> table>   Мыр lэнэщ.td> Bu masadır. tr> lэнэр дахэщtd> Masa güzeldir. tr> tbody> table>   Уэ анэшхуэ уиlэ?td> Senin büyük annen var mı? tr> Анэшхуэи адэшхуэи си!эщ.td> Büyükannem de büyükbabam da var. tr> tbody> table>   Динэ уи анэшхуэр дэнэ щыlэ?td> Dinenin büyükannesi nerede? tr> Хадэм итщtd> Bahçede. tr> tbody> table>   Динэ, уи адэр дэнэ щыlэ? td> Dinenin babası nerede? tr> Бжэlупэм lутщtd> Kapının önünde. tr> tbody> table>   Мыр мыlэрысэщ.td> Bu elmadır. tr> Мыlэрысэр сыту дахэ. td> Elma ne güzel. tr> Мыlэрысэр сыту инtd> Elma ne büyük. tr> Сыту инушхуэ.td> Ne kadar kocaman. tr> tbody> table>   Мы мыlэрысэхэр хэт и мыlэрысэ?td> Bu elmalar kimin elması? tr> Ахэр Нэжан и мыlэрысэхэщtd> Onlar Nejan'ın elmalarıdır. tr> tbody> table>   Ben İstanbulda okuyorum. Сэ Истанбул сыщоджэ. Уэ Истанбул ущоджэ. Ар Истанбул щоджэ Дэ Истанбул дыщоджэ. Фэ Истанбул фыщоджэ Ахэр Истаебул щоджэхэ. Ben İstanbulda okudum Сэ Истанбул сыщеджащ Уэ Истанбул ущеджащ. Ар Истанбул щеджащ Дэ Истанбул дыщеджащ Фэ Истанбул фыщеджащ Ахэр Истанбул щеджахэщ. tr> tbody> table>   Ben İstanbulda okuyacağım. Сэ Истанбул сыщеджэнущ. Уэ Истанбул ущеджэнущ. Ар Исьанбул щеджэнущ. Дэ Истанбул дыщеджэнущ. Фэ Истанбул фыщеджэнущ. Ахэр Истанбул щеджэнухэщ. Ben İstanbulda okurum. Сэ Истанбул сыщеджэнщ. Уэ Истанбул ущеджэнщ. Ар Истанбул щеджэнщ. Дэ Исьанбул дыщеджэнщ. Фэ Истанбул фыщеджэнщ. Ахэр Истанбул щеджэнхэщ. tr> tbody> table>   Мазэ дэнэ щеджэрэ?td> Maze nerede okuyor? tr> Ар Истанбул щоджэtd> O İstanbulda okuyor tr> tbody> table>   Уэ дэнэ ущеджэрэ?td> Sen nerede okuyorsun? tr> Сэ Анкара сыщоджэ.td>  Ben Ankara'da okuyorum. tr> tbody> table> Burada açıkça görüldüğü gibi isimlerin de olmak de okumak gibi durumları fiil başına gelen щ ön eki ile veriliyor. Мыlэрысэр дэнэ щыпшха? td>  Elmayı nerede yedin? tr> Хадэм щысшхащtd> Bahçede yedim. tr> tbody> table>   Мы усэ дахэр дэнэ щыптха?td> Bu güzel şiiri nerede yazdın? tr> Унэм щыстхащ.td> Evde yazdım. tr> tbody> table>   Шей дефэн?td> Çay içermiyiz? tr> Дефэнщtd>  İçeriz. tr> Дэнэ дыщефэн?td> Nerede içeriz? tr> Унэм дыщефэнщ.td> Evde içeriz. tr> Хадэм дыщефэнщ.td> Bahçede içeriz. tr> tbody> table>   Шей фефэн?td> Çay içermisiniz? tr> Дефэнщ. td>  İçeriz. tr> Дэнэ фыщефэн?td> Nerede içersiniz? tr> Унэм дыщефэнщ.td> Evde içeriz. tr> tbody> table>   Дэнэ ущытхэрэ?td> Nerede yazıyorsun? tr> lэнэм сыщотхэtd> Masada yazıyorum. tr> tbody> table>   Фышхэн?td> Yemek yermisiniz? tr> Дышхэнщtd> Yeriz. tr> Дэнэ фыщышхэн?td> Nerede yersiniz? tr> lэнэм дыщышхэнщ.td> Sofrada (masada ) yeriz. tr> tbody> table>   Сэ си мыlэрысэр lэнэм щысшхынущtd> Ben elmamı masada yiyeceğim. tr> Уэ щэ?td> Ya sen? tr> Сэри lэнэм щысшхынущ.td> Ben de masada yiyeceğim. tr> Сэ хадэм щысшхынущ.td> Ben bahçede yiyeceğim. tr> tbody> table>   Мыlэрысэ пшха?td> Elma yedin mi? tr> Мыlэрысэр пшха?td> Elmayı yedin mi? tr> Уи мыlэрысэр пшха?td> Elmanı yedin mi? tr> Уи мыlэрысэхэр пшха?td> Elmalarını yedin mi? tr> Мыlэрысэ дахэ пшха?td> Güzel elma yedin mi? tr> Мыlэрысэ дахэр пшха?td> Güzel elmayı yedin mi? tr> Уи мыlэрысэ дахэр пшха?td> Güzel elmanı yedin mi? tr> Уи мыlэрысэ дахэхэр пшха?td> Güzel elmalarını yedin mi? tr> Сшхащ.td> Yedim. tr> tbody> table>   Мыlэрысэ шхы.td>  Elma ye. tr> Шей ефэ.td> Çay iç. tr> Шэ ефэtd> Süt iç. tr> Псы ефэ.td> Su iç. tr> Мыlэрысэр умышхtd> Elma yeme tr> Мы мыlэрысэр умышхtd> Bu elmayı yeme tr> Шей уемыфэtd> Çay içme. tr> tbody> table>     Шейр уемыфэжtd> Çayı içip bitirme. tr> Мыlэрысэр умышхыж.td> Elmayı yiyip bitirme. tr> tbody> table>   Мыlэрысэр Данэ ишхыжащ.td> Elmayı Dane yiyip bitirdi. tr> tbody> table>   Псынэм псы дыщефэн?td> Gözeden su içelim mi? tr> Дыщефэнщtd> İçelim.( orada ) tr> tbody> table>   Хадэм мыlэрысэ щытшхын?td> Bahçede elma yiyelim mi? tr> Щытшхынщ.td> Yiyelim. tr> Щыфшхtd> Yiyin.( Orada) tr> tbody> table>   Шей фефэtd> Çay için. tr> Шэ фефэ.td> Süt için. tr> Псы фефэtd> Su için. tr> Мыlэрысэ фшхы.td> Elma yiyin. tr> tbody> table>   Мыlэрысэ зырыз фшхыж.td> Birer elma daha yiyin. tr> Шей зырыз фефэж.td> Birer çay daha için tr> tbody> table>   пtd> harfi önü ucu ifade eder дз-- harfi de atmayı takmayı anlatır td> tr> tbody> table>   пыдзэtd> ucuna tak пыдз -- ucunda takılı olan şeyi ucundan at td> tr> tbody> table>   Мыlэрысэр Данэ хуэдзtd> Elmayı Daneye at. tr> Мыlэрысэр хадэм идзэ.td> Elmayı bahçeye at.(içine) tr> Мыlэрысэр хадэм идзtd> Elmayı bahçeden at.(içinden) tr> Нанэ шей хуэхьtd> Nineye çay götür tr> Дадэ мыlэрысэ хуэхьtd> Dedeye elma götür. tr> Уи анэм псы хуэхь.td> Annene su götür. tr> Данэй шэ хуэхьtd> Daneye de süt götür. tr> Сэр lэнэм тедзэ.td> Bıçağı masaya at.(üzerine) tr> Сэр lэнэм тедз.td> Bıçağı masadan at.(üzerinden) tr> tbody> table> Telaffuzları iyi öğrenilmesi gereken anlamları ileride kendiliğinden anlaşılacak sözcükler тедзtd>   тедзэtd>   идзtd>    идзэ td>   дэдз td>   дэдзэtd>    хэдзtd>   хэдзэtd>    щыдз td> tr> щыдзэtd>   lудзtd>     lудзэ td>   тедза td>   идзаtd>   ядзаtd>   падзаtd>   хуадзаtd>   щадзаtd> tr> дадзаtd>   иридзаtd>   иредзэtd>   тридзаtd>   тредзэtd>   гуапэtd>   гуанэtd>   гуащэtd>   пагуэtd> tr> нагуэtd>   дагуэ td>   фагуэtd>   дзагуэtd>                     tr> tbody> table>  +''+nan+''+Kaffed

ЕЩАНЭ ГУКЪИНЭtd>  ÜÇÜNCÜ DERSp> td> tr> tbody> table>   Д дtd> Türkçe  d harfinin sesidir.  D g  şeklinde el yazısı ile yazılır, dı şeklinde okunur. td> tr> tbody> table>   дыtd>   дэtd>   даtd>   диtd>   доtd>   дуtd> tr> динэtd>   данэtd>   уадэtd>   дауэtd>   нэдtd>   надэtd> tr> tbody> table>          мыдэburasıtd>   модэ şorasıtd>    адэ baba, orasıtd>   дадэ dede    пыдэtd>   падэ tr> tbody> table>   дэ-- biz   дадэ-- dede    данэ-- ipektd>   уадэ -- çekiçtd> tr>  адэ -- babatd>   дыщэ -- altıntd>   дын -- dikilecek şeytd>    дэрбзэр-- terzitd> tr> tbody> table>                                  Х х  kh ses bileşeni şeklindedir. Ses öğreticiden alınmalıdır. td> tr> tbody> table>   хы   хэ    ха   дахэ   дэха   даха   хадэ   хамэ   махэ   мэх tr> tbody> table>    мэха   хэт   хэх   хэха   хаха   пых    пыха   щых   щыха tr> tbody> table>                                  хасэ --Toplantı, oturum, halk meclisi oturumu.p> хамэ -- yabancı, el   махэ --nazik, zennep>   хы-- altı      хэ -- altı defa       дахэ-- güzel      хэт- kim  хэ -- çoğul eki ler lar  p> хэх -- çoğuldan seç     хэха  -- seçilmiş olanp>    Ху хуtd> khu ses bileşenleri şeklindedir. Ses öğreticiden alınmalıdır. td> tr> tbody> table>   ху   хуэ    хуа   хуи   нэху   махуэ   хуабэ   хуэм    псэху  tr> tbody> table>            шэху -- bal mumu    щэху -- sır giz, sessiz     дэху     хуэба    хуэда   p> ху -- sürmek      хуэ -- sinir damar   нэху-- aydınlık    махуэ -- gündüz  p> хуабэ -- sıcak    псэху -- dingin      щэху-- gizp>   Хь  хьp> td> 'kh karşılığı olmadığından ses öğreticiden alınmalıdır, 'khı  şeklinde okunur. td> tr> tbody> table>   хьы   хьэ   хьа   хьын    хэхьэ   дэхьэ    техьэ   щыхьэ   псыхьэ tr> tbody> table> ихьэ    хьэху    тхьэбзэ    тхыбзэ     хьэсэ tr> tbody> table>                                    хьы -- taşı      хьэ -- taşıyıcı    псыхьэ -- su taşıma   хьэху -- emanetp> тхьэбзэ -- en    тхыбзэ -- yazı dili   хьэсэ -- tarlap>   Мыр  сыт?td> Bu nedir? Сэ сыдахэщ.td> Ben güzelim. tr> Ар хадэщ.td> O bahçedir. уэ удахэщ.td> Sen güzelsin. tr> Хадэр  дахэщtd> Bahçe güzeldir Ар дахэщ.td> O güzeldir. tr> Дэ дыдахэщ.td> Biz  güzeliz.     tr> tbody> table>   Мыр   хэт?     -- Bu kimdir?p> Ар   Динэщ.    -- O Dine'dir.p> Динэ   дахэщ. -- Dine güzeldir.p>   Сэ  сыинщ.     Хадэр   инщ. Уэ   уинщ        Хадэр дахэщ. Ар  инщ.         Хадэр  инщ, дахэщ. Дэ дыинщ.                                                      Мыр  сэ  си унэщ.     Bu benim evimdir.p>                              УНЭ              Мыр  уэ  уи  унэщ     Bu senin evindir.p>                                                    Мыр  абы  и  унэщ     Bu  onun evidir.p>                                                    Мыр   дэ  ди унэщ.    Bu bizim evimizdir.p>                                                       Мыр  сэ  си  хадэщ.   Bu benim bahçemdir.p>                                                    Мыр  уэ  уи  хадэщ.   Bu senin bahçendir.p>                               ХАДЭ            Мыр  абы  и  хадэщ.   Bu onun bahçesidir.p>                                                   Мыр   дэ ди  хадэщ.   Bu bizim bahçemizdir.p>                          Мыр сэ си унэрщ.   Мыр  сэ  си хадэрщ. -- Bu benim evim olandır .p> Bu benim bahçem olandır. Cümle kuruluş asıl mantığı böyledir. İyelikler başa gelmiştir.   Мыр  Динэрэ   сэрэ  ди  нанэрщ. - Bu Dine ile benim ninemdir.(ninemiz olandır.)p>   Ар Умар  и  адэрщ.   --  O Ömer'in babasıdır.p> Ар  Динэ  и  анэрщ.  -- O  Dinenin  annesidir.p>   Şimdiki zaman olumlu bildiriminin kendine has özel bir söylemi vardır. Diğer zamanlar ise aynı kurala bağlı olarak işler.   шэн --beraberinde ( taşımadan) götürmek.   унэм  сэ  сошэж.td> Dedeyi (onu)  eve  ben  götürüyorum. tr>  Дадэ(ар )   унэм  уэ бошэжtd>   tr>  унэм абы  иешэж.   tr> унэм  дэ дошэж.   tr> tbody> table>           Buradaki  ж   sesinin kattığı anlam  eve döndürüyorum, yani evine veya çıkış yerine dönüş anlamı katar. Bu olmazsa herhangi bir eve anlamı çıkar. Танэр (ар )    хадэм  сэ сошэ.td> Danayı ( onu) bahçeye ben götürüyorum. tr> хадэм  уэ  бошэ.td>   tr>  хадэм абы иешэ   tr> хадэм  дэ дошэ.   tr> tbody> table>                               Dede ve dana sözcükleri  p  durumundadır , yalnız dede ninki belirteç ihtiyacı olmadığından düşmüştür, p gelse de anlama zarar vermez.   Дадэ (ар )  унэм   сэ  сшэжащ.td> Dedeyi ( onu ) eve ben götürdüm. tr> унэм  уэ  пшэжащ.td>   tr>  унэм  абы ишэжащ.   tr> унэм  дэ  тшэжащ.   tr> tbody> table>   Götürenlerin şahıs ekleri  с  п  и  т   şeklinde fiil başına gelmiştir. Eğer sondaki  щ  kalkarsa cümle soru cümlesi olur. Burada  д  ve  т  harflerinin birinci çoğul şahısta fiil başında  birbirlerinin yerine kullanıldığını da görün.  хун -- sürerek  götürmek.p> Танэр  хадэм   сэ   схунщ.td> Danayı bahçeye ben götürürüm. tr> уэ пхунщ.   tr> абы  ихунщ.   tr> дэ  тхунщ. td>   tr> tbody> table>    Танэр   унэм  сэ   схужынщtd> Danayı eve ben götürürüm tr> уэ   пхужынщtd>   tr> абы  ихужынщtd>   tr>  дэ   тхужынщtd>   tr> tbody> table>                                                                                                     хьын --( taşıyarak) götürmek.p> Уадэр      хадэм     сэ    схьащ. Çekici bahçeye ben götürdüm.  tr> уэ    пхьащ.td>   tr> абы   ихьащ.td>   tr> дэ    тхьащ.   tr> tbody> table>   Уадэр    хадэм  сэ  схьынщ Çekici bahçeye ben götürürüm tr> уэ  пхьынщ   tr>  абы  ихьынщtd>   tr> дэ   тхьынщ   tr> tbody> table>                                                                               Мыр хэт и уадэ? Ар  дадэ  и уадэщ..p> td> Bu kimin çekicidir? O dedenin çekicidir tr>     tr> Мыр  хэт и унэ? Ар   Динэ  и  унэщ.p> td> Bu kimin evidir? O Dinenin evidir. tr>     tr> Мор  хэт и адэ? Şu kimin babasıdır? tr> Ар  сэ  си  адэщ. O  benim babamdır. tr>     tr> Ар  хэт  и хадэ? O kimin bahçesidir? tr> Ар  нанэ  и хадэщ. O ninenin bahçesidir. tr>     tr> Мыр хэт  и  мэз? Bu kimin ormanıdır? tr> Мыр  псоми  ди мэзщ.td> O hepimizin ormanıdır. tr>     tr> Мор  хэт  и анэ? Şu kimin annesidir? tr> Ар дэ  ди анэщ.td> O bizim annemizdir. tr>     tr> Мыхэр  хэт  и хьэпшып? Bunlar kimin eşyalarıdır? tr> Ахэр  Мазэ и хьэпшыпхэщ.td> Onlar  Maze'nin eşyalarıdır. tr>     tr> tbody> table>      шхуэ --büyükp> анэ  --  анэшхуэ  ---anne-- büyük anne      p> адэ -- адэшхуэ   p> ин -- инышхуэ       бжэ --  бжэшхуэ                  Мыр  сыту  бжэшхуэ.  -- Bu ne büyük kapıdır.p>                Мыр  сыту хэдэшхуэ.  -- Bu ne büyük bahçedir.p>   Ф фtd> Türkçe  f  sesi ile aynı sesi verir,  fı diye okunur. td> tr> tbody> table>    фы   фэ   фа   фо   фу   фи   фий   фей    фадэ    фащэ tr> tbody> table>   тафэ   хьэфэ   хуэфащэ   фахуэ tr> tbody> table>                                                        фэ -- siz      фэ-- deri, yüzey      фо--bal     фи -- sizin    фащэ-- elbise  p> тафэ -- plato     ефэн -- birşey içmekp>   Bu dilde fiillerin iki yapıda olduğunu ve çekimlenmelerinin de farklı olduğunu söylemiştik Birinci tür fiillerde mesela yenen şeyin konu bahsi edilmediği yapıdır.  Sadece benim senin onun beslenme eğlemi olarak  çekimlenen fiildir. Burada sadece benim senin onun yaptığı eylem sorgulaması vardır.  Yediğimiz şey konu bahsimiz değildir.    İkinci tür fiiller ise  yediğimiz şeyin konu bahsi yapıldığı yapıdır. Sanırım başka türlü anlatma olanağı bulamadığım bu yapının anlaşılmasında  güçlük çekilmez. шхэн --eylem olarak beslenme eylemini gerçekleştirmek.p> Beslenme eylemini gerçekleştirmek olarak   yiyorum  yiyor muyum? yedim. yedim mi? tr> Сэ сошхэ Сэ сышхэрэ?  Сэ сышхащ. Сэ сышха?  tr> Уэ уошхэ Уэ ушхэрэ?  Уэ ушхащ. Уэ ушха?  tr> Ар машхэ Ар шхэрэ?   Ар шхащ. Ар шха?  tr> Дэ дошхэ. Дэ  дышхэрэ? Дэ дышхащ Дэ  дышха?  tr> Фэ фошхэ Фэ  фышхэрэ? Фэ фышхащ Фэ фышха? tr> Ахэр машхэ Ахэр шхэрэ. Ахэр шхащ Ахэр шха? tr> tbody> table>                                                                        yerim.   yer miyim? yiyeceğim. yiyecek miyim? tr> Сэ  сышхэнщ.  Сэ сышхэн?  Сэ сышхэнущ.  Сэ сышхэну? tr> Уэ ушхэнщ Уэ ушхэн? Уэ ушхэнущ. Уэ ушхэну? tr> Ар шхэнщ Ар шхэн?  Ар шхэнущ. Ар шхэну? td> tr> Дэ  дышхэнщ. Дэ дышхэн? Дэ  дышхэнущ. Дэ дышхэну? td> tr> Фэ  фышхэнщ. Фэ фышхэн? Фэ фышхэнущ. Фэ фышхэну? td> tr> tbody> table>   шхын  ---Birşey  yemek. Burada konu bahsimiz yediğimiz şey olduğundan başta söylensin söylenmesin  bir  ap  vardır. Yiyen ise figürandır. Şahıs eklerine dikkat ediniz.  Aradaki farklılıkları anlamaya çalışın. Bu yapı hemen hemen çoğu fiiller için geçerlidir.p>   Birşey yemek. yiyorum  yiyor muyum? yedim. yedim mi? tr> АР Сэ сошх Ар сэ сшхырэ?  Ар  сэ  сшхащ. Ар сэ  сшха?  tr> Уэ бошх. уэ пшхырэ? уэ  пшхащ. уэ  пшха? tr> абы иешх. абы ишхырэ? абы  ишхащ. абы  ишха? tr> дэ дошх. дэ тшхырэ? дэ  тшхащ дэ  тшха?   tr> фэ фошх. фэ фшхырэ?  фэ фшхащ. фэ  фшха? tr> абыхэм яшх абыхэм яшхырэ? абыхэм яшхащ абыхэм яшха?  tr> tbody> table>                    yerim. yiyeyim mi? yiyeceğim tr> Ар  сэ  сшхынщ. Ар  сэ  сшхын? Ар  сэ  сшхынущ tr>  уэ  пшхынщ уэ  пшхын? уэ  пшхынущ tr> абы ишхынщ. абы ишхын? абы  ишхынущ. tr>  дэ  тшхынщ. дэ тшхын?  дэ   тшхынущ. tr> фэ фшхынщ. фэ фшхын? фэ  фшхынущ. tr>  абыхэм яшхынщ абыхэм яшхын? абыхэм яшхынущ. tr> tbody> table>   Bu yapılarda günlük konuşmalarda şahıs  zamirleri  özellikle belirtilmesi gerekmiyorsa söylenmez .Birinci tür fiillerde üçüncü çoğul şahıslarda  şahıs zikredilmediğinde fiil sonuna хэçoğul eki gelmek durumundadır. машхэхэ.  шхахэщ. шхэнухэ? gibi.p> Telaffuzları iyi öğrenilmesi gerekli anlam veya anlam ilgileri daha sonra anlatılacak sözcükler. хэдэ   хэда   хадэ   хада   дахэ   даха  tr> хуэдэ   хуэда   хуада   дэхуэ   дэхуа   дахуа tr> tbody> table>                           нахуэ   пыхуэ   пыхуа   пахуа   щыхуэ  tr> щыхуа   щыхьэ   щыхьа   щахьа   щыд tr> tbody> table>   дыщэ    тху   тхуэ   сэху    нэху     хьэсэ tr> хьэхуэ   хьэху   хуэхь    хуэхьа    хуахьа tr> tbody> table>                                                       фэху   фахуэ   сахуэ   фащэ tr> tbody> table>          +''+nan+''+Kaffed

ЕТlУАНЭ    ГУКЪИНЭ                           İKİNCİ DERSp>   А а    Е е    И и    У у   О о    Ы ы    Э э   Й й tr> tbody> table>                                  Я я -- yatd>   Ю ю -- yutd> tr> tbody> table>   М м   Н н   Р р   С с   Ш ш   Щ щ   Т т tr> tbody> table>   Ж ж Türkçedeki  j  sesi ile aynıdır. Fiil son eki olarak dönüş ve tekrarlama anlamı katan bir sestir. td> tr> tbody> table>   жы   жэ   жа   жу   мажэ   нажэ   Жан   жэм tr> tbody> table>                    жэщ   жэр   ажэ   ежэ   ижэ   ежа   ижа tr> tbody> table>                  жэ : koş td> tr> мажэ : koşuyor tr> нажэ : oraya koş tr> ажэ : teke tr> жэрыжэ : koşarak tr> жэщ : gece tr> жэр : hızlı tr> жейн : uyumak tr> tbody> table>                                Сэ сожэ Ben koşuyorum Сэ сыжэрэ? Ben koşuyor muyum?   tr> Уэ  уожэ Sen koşuyorsun Уэ  ужэрэ? Sen koşuyor musun? tr> Ар  мажэ O koşuyor Ар  жэрэ? O koşuyor mu? tr> tbody> table>   Сэ сожей Ben uyuyorumtd> Сэ сыжея? Ben uyudum mu?td> Сэ сыжеящ Ben uyudumtd> Сэ сыжеинщ Ben uyurumtd> tr> Уэ уожей Sen uyuyorsun Уэ  ужея? Sen uyudun mu? Уэ ужеящ Sen uyuduntd> Уэ ужеинщ Sen uyursuntd> tr> Ар  мэжей O uyuyortd> Ар  жея? O uyudu mu?td> Ар жеящ O uyudutd> Ар жеинщ O uyurtd> tr> tbody> table>                             Жэщым  ужея? td> Gece uyudun mu? Умари  жея?  Ömer de uyudu mu? tr> Сыжеящ Uyudum Ари жеящ O da uyudu tr> tbody> table>                    Ажэр   жэру   мажэ:  Teke hızlı koşuyor.p> Нанэ  унэм   щожей: Nine evde uyuyor.p>   Жь жьtd> Bu ses j' sesin versiyonudur ses öğreticiden alınmalıdır. j sesinin biraz kalın sesidir. td> tr> tbody> table>   жьы   жьэ   жьа   жьауэ   ужьэ   яжьэ   мыжьэ   мажьэ   жьажьэ   ежьэ  tr> tbody> table>                  жьы-- eski  p> жьы --rüzgar-hava  p> жьауэ - gölge-şemsiyep> жьэ --pişmekten emir   p> жьа--pişmiş жьэ --ağızp>                           Мыр сыт?       -- Bu nedir? Ар жьауэщ      -- O şemsiyedir.p> Мыр сыт?       -- Bu nedir? Ар ужьэщ       -- O gelinciktir.p> Мыр сыт?       -- Bu nedir? Ар  мажьэщ    -- O taraktır.p>   Мыр ажэщ  - Bu tekedir. Мор  ужьэщ - Şu gelinciktir. p> Ари  жьауэщ  O da şemsiyedir.p>   З з Türkçe z harfi ile aynı sestir. td> tr> tbody> table>   зы   зэ   зи   зу tr> tbody> table>   зы-- bir   зэ -- bir defa    зи  -- hiç    зэрызэ -- birer defap> зырыз-- birer tane   зын-- süzmek (sıvıları)p> мазэtd> ay tr> мыр  мазэщtd> bu aydır tr> мыр мaзэ?td> bu ay mı? tr> Ар мазэщtd> o aydır. tr> tbody> table>   Зы  мазэ Bir ay tr> Зы жьауэ Bir şemsiye tr> Зы  ажэ Bir teke tr> Зы танэ Bir dana tr> tbody> table>                           Sayı bildiren sözcüklerden bir nesnenin daima başına gelir. Diğer tüm sayılar nesnenin sonuna gelir . Ona kadar sayılar nesneye bitişik yazılır sondaki sesli harf düşer. Daha büyük sayılar yine nesneden  sonra gelir fakat ayrı yazılır.   Мыр   мэзщ Bu ormandır. tr> Мэзыр   инщ Orman büyüktür tr> Сэ сыинщ Ben büyüğüm tr> Ар инщ O büyüktür tr> Уэ уинщ Sen büyüksün tr> Умари инщtd> Ömer de büyüktür. tr> tbody> table>                 Ажэри ин?  -- Teke de büyük mü?       Ажэри инщ.  -- Teke de büyüktür.  p> Мыщэри ин? -- Ayı da büyük mü?       Мыщэри инщ.  -- Ayı da büyüktür.p>                           Ажэр мэзым  мажэ.    -- Teke ormana koşuyor.                          p>                        Мыщэри мэзым мажэ. -- Ayı da ormana koşuyor.p>                           Мы уэрамыр инщ.        -- Bu cadde büyüktürp>                         Мы уэрамыри инщ.      -- Bu cadde de büyüktür.p>                             Мыр сэ си уэрамщ.     -- Bu benim sokağım.                             p>                           Мыр сэри си уэрамщ. -- Bu benim de sokağım.p>                            Мы уэрамыр сыту  ин.   -- Bu cadde ne büyükp>                          Мы уэрамым  ирижэ.    -- Bu cadde boyunca koş.p>                                                    Мор сэ си унэщ.     -- Şu benim evim.                                        p>                          Ар сэри си унэщ.   -- O benim de evim.p>                                                     Мор уи анэщ.               -- Şu senin annen.p>                          Мори уи нанэщ.           -- Şu da senin ninen.p>                                           Мыр си анэщ.       -- Bu benim annem.                                     p>                           Мор си нанэщ.     -- Şu benim ninem.p>                                                                   Ари си жьауэщ.   --  O da benim şemsiyem.p>                           Ар уи мажьэщ.      -- O tarağınp>                            Ари уи жьауэщ.    -- O da şemsiyen                          Мыр сэ си мэзщ.   -- Bu benim ormanım.p>                            Ар сэри си мэзщ.  -- O benim de ormanım.p>                         Ар Умари и мэзщ.-- O Ömer'in de ormanı.p>    Б бtd> Türkçe b sesi ile aynı sesi verir, bı diye okunur. td> tr> tbody> table>   бы   бэ   бо   бу   бий   бей   бажэ   банэ   бауэ   абы   мыбы  tr> tbody> table>   мобы   бын   бжэ   батэ   бэта   сабэ   щабэ tr> tbody> table>                        бэ -- çok    бий-- düşman     бей -- zengin     бажэ -- tilki    банэ -- diken  p> бауэ -- nefes      бын -- evlat    cабэ-- tozp>   Мыр бжэ?                     Мыр      сэ    сибжэщ.  -- Bu benim kapımdır.p> Ар бжэщ.                      Мор       уэ    уибжэщ.  -- Şu senin kapındır.p> Ар инщ.                         Ар      абы      ибжэщ.   -- O  onun kapısıdır.p>                        Унэр  (  ар )      сэ   си   унэщ.-- Ev benim evim.p>                                             уэ    уи   унэщ.-- Ev senin evin.p>                                           абы     и   унэщ  -- Ev onun evi.p>                       Мэзыр   (ар )      сэ   си  мэзщ.    -  Orman (o)  benim ormanım.p>                                                 уэ   уи  мэзщ.                        senin ormanın.p>                                                абы   и  мэзщ.                        onun ormanı.p>   Мэзыр  мыщэми   ажэми  бажэми я мэзщ.  Orman ayının da tekenin de tilkinin de ormanıdır.    П п Türkçe p sesi ile aynıdır, pı diye okunur. td> tr> tbody> table>   пы   пэ   па   напэ   псы   псынэ   псэ   пасэ   пышэ   пашэ   пыз tr> tbody> table>                                         псы -- su  псэ--can  псынэ -- göze  пасэ-- erken   пашэ -- önder lider  уэс --kar  уэсэпс -- çiğp>   Бажэр   мэзым td> сэ   сoшэ.td> Tilkiyi ormana ben  götürüyorum. tr>   уэ   бошэ.   sen  götürüyorsun. tr>   абы   иешэ.   o   götürüyor. tr> tbody> table>   Бажэр   мэзым td> сэ   сшащ Tilkiyi ormana ben  götürdüm tr>   уэ   пшащtd>   sen  götürdün tr>   абы  ишащ   o  götürdü tr> tbody> table>                                                            Нанэ  унэм сэ    сошэж. Nineyi eve ben götürüyorum. tr>   уэ    бошэж.   sen götürüyorsun. tr>   абы   иешэж   o  götürüyor. tr> tbody> table>      Нанэ  унэм сэ сшэжащ Nineyi eve ben götürdüm tr>   уэ пшэжащ.   sen götürdün tr>   абы  ишэжащ.   o  götürdü tr> tbody> table>                   Burada  ж  nin kattığı anlamı farketmiş olmalısınız. Evine götürmek veya geldiği yere geri götürmek.Ben sen o  şahıs eklerinin fiil başında nasıl şekillendiklerini de görmelisiniz. Aynı çıkışlı  б veпharflerinin ikinci tekil şahıslarda birbirlerinin yerine kullanıldıklarını da görebilirsiniz. Burada nine  p halindedir. Belirteç ihtiyacı olmadığından düşmüştür.  Yani ap ( belirtili o ) dur. Бажэр  Умар     мэзым   ишэжащ.td> Ömer tilkiyi ormana götürdü tr> Щынэр  нанэ     унэм  ишэжащ.td> Nine kuzuyu eve götürdü. tr> Шыр     сэри     унэм  сошэж.td> Ben de atı eve götürüyorum. tr> tbody> table>   Bu cümlelerin üçü de asli yerine dönüş ifade ederler. Herhangi bir ormana, eve değildir. Telaffuzları iyi öğrenilmesi gereken anlamları ve anlam ilgileri sonradan kavranacak sözcükler.   жэ   жа   ажэ   жан   жэн   жэщ   жащ tr> жэр   жэм   шэж   шыж   шаж   жэп     tr> tbody> table>   пэж   пажэ   жьэ   жьа   мажьэ tr> жьажьэ   жьы   пыжьэ   пыжьа   жьапщэ tr> tbody> table>                                  жьыуэ   жьауэ     ужьэ   бы   бэ   бауэ tr> банэ   нобэ   бажэ   бжэн   пэбжэн   пабжэн tr> tbody> table>                         ибжьэн   тебжэн    ибжэн tr> tbody> table>           +''+nan+''+Kaffed

 ЯПЭ  ГУКЪИНЭ - BİRİNCİ DERSp>       А а  ---  аtd>   Е е  ---- е td>   И и  --- itd>    У у --- utd>   Ы ы  ---- ıtd>   О о  --- otd>   Э э --- (a-e) td> tr> tbody> table> Bu yedi sesli harften ilk dört tanesi diğer sessiz harflerle hece oluştururken belirtilen şekilde okunmakla birlikte tek başlarına veya hece, sözcük başlarında;  A аp> td> Ğa şeklinde okunur, fakat bu tam olarak ğa değil de  ( a ) sesinin çıktığı yerden çıkan,  orada oluşan bir ğa dır, gırtlaktan oluşmaz. tr>     tr> E ep> td> Ye  şeklinde okunur. ye  deki e de ( a - e ) arası bir sestir tr>     tr> И иp> td> Yı  şeklinde okunur tr>     tr> У уtd> w veya Arapçadaki vav harfinin sesi ile okunur. tr>     tr> М м td> Türkçe m harfi ile aynı sesi verir  mı diye okunur. tr> tbody> table>                    мы -- mı td>    ма--matd>   мо--motd>   мэtd>   ми  --mi td>   мий --miytd>    мей--meytd> tr> tbody> table> еveиile biten sözcüklerin sonuna gelen  йsona y sesi ekler.                       мы --butd>   мо-- şutd>     а -- o  td> tr> tbody> table> Bunlar belirteç harfi almamış, işaret sıfatlarıdır, sonrasında isim veya bir şey almak durumundadırlar.  Ауэ  -- fakattd>   уэ  -- sentd>   уи  --senin td>    и --onuntd> tr> tbody> table>   Н нtd> Türkçe n harfi ile aynı sesi verir, nı diye okunur. td> tr> tbody> table>   ны --nı td>   нэ  -- netd>   на --natd>   ну--nutd>   но --notd>   ней -- neytd>   ний -- niy td> tr> tbody> table>   нанэ - nine унэ - ev уанэ - eğer (atın üzerine konan) tr> нану - bebek нэ - göz   ней - kötü göz ( le bakmaktaki) tr> tbody> table>   Р рtd> Türkçedeki r harfi ile aynı sesi verir, rı diye okunur. td> tr> tbody> table>   ры p> td>   td> рэ  p> td>   td> раp> td>   td> ро p> td>   td> ру p> td>   td> араp> td>   td> урэp> td>   td> уэраp> td>   td> рауэp> td>   td> мауэp> td>   td> марэp> td>   td> римэp> td>   td> рамэp> td>   td> нур p> td> tr> tbody> table> Bu dilde tek başlarına anlamları olmayan  ыveр sesleridir. Diğer tüm sesler anlamlıdır. Bu iki harf ise diğer harfler arasında dolgu, kaynaştırma veya benzeri görevler  alırlar. p  nesnelerin veya isimlerin veya isimlerin yerini tutan sözcük sonlarına gelerek onları belirtili hale getirir. İsimleri i haline getirir.   унэ -- ev td>   унэр  -- evi td>   унэм -- evetd>   унэу  -- ev olaraktd> tr> tbody> table>   мы          мо         а p> td> Bu   şu   o    işaret sıfatı tr>     tr> мыр        мор        арtd> Bu  şu  o   işaret yoluyla isimlerin yerini tutan sözcükler.  İşaret ettikleri nesneleri belirtili hale getirirler. tr> tbody> table>               мырtd> - bu морtd> - şu арtd> - o tr> мыра?td> - bu mu? мора?td> - şu mu? ара?td> - o mu? tr> tbody> table>   Унэр  мыра?td> (Bahsi geçmiş) ev bu mu? Мыр уэра?td> Bu sen misin? tr> Унэр мора? Ev şu mu? Мор  уэра?td> Şu sen misin? tr> Унэр  ара? Ev o mu? Ар уэра? O sen misin? tr> tbody> table>   С сtd> Türkçe s harfi ile aynı sesi verir, sı diye okunur. tr> tbody> table>   сы td>   сэtd>   сиtd>   сейtd> tr> tbody> table>   сэtd> - ben сиtd> - benim си унэtd> - evim   tr> уэtd> - sentd> уиtd> - senin уи унэtd> - evin tr> аtd> - o иtd> - onun и унэtd> - evi tr> tbody> table>   си нанэ  benim ninemtd> си уанэ benim eğerimtd> си нану benim bebeğimtd> синэ benim gözümtd> tr> уи нанэ  senin ninentd> уи уанэ senin eğerintd> и нану senin bebeğin у  уинэ senin gözüntd> tr> и нанэ onun ninesitd> и уанэ onun eğeri td> и нану onun bebeği инэ onun gözü tr> tbody> table>                            Ш ш Türkçe ş sesi ile aynı sesi verir,  şı diye okunur. td> tr> tbody> table>   шы    шэ   ша   шу  tr> tbody> table>   шы - at   шы  - kardeş tr> сиш - atım сиш  td> - kardeşim tr> уиш - atın уиш td> - kardeşin tr> шу - atlı иш - kardeşi tr> иш - atı     tr> tbody> table>                                          шэ- götür (onu götür emir)  p> сышэ --beni götür. ( taşınmayan şeyler için)p> Burada görüldüğü gibi  си уи и  kısa veya tak heceli sözcüklere bitişik yazılır, uzun ve çok heceli sözcüklerde ayrı yazılır.   Щ щ ş'  Türkçede karşılığı olmadığından ses öğreticiden alınmalıdır. td> tr> tbody> table>   Bu ses şu andaki durumu belirten sestir. Fiil sonuna gelerek o fiile yapılmış edilmiş durumda dır anlamı katar. İsim veya sıfat veya ismin yerini tutan sözcük sonuna gelerek odur budur gibi anlamlar katar. Мыр  унэщ Bu evdir. Мыр  нанэщ .Bu ninedir Мыр  анэщ. Bu annedir tr> Мыр  сэращ Bu benim Мыр  уэращ Bu sensin Мыр аращ. Bu odur tr> Мыр  шыщ Bu attır. Мыр  уанэщ Bu eğerdir Унэр мыращ (Bahsettiğimiz) ev budur. tr> tbody> table>   Bu  cümlelerde  щ  kalkarsa cümle soru cümlesi olur. Мыр унэ? Bu ev mi?td> Мыр  уанэ? Bu eğer mi?td> Мор  нанэ? Şu nine mi?td> Ар   шы? Bu at mı?td> tr> Унэщ Evdir   td> Уанэщ eğerdir.td> Ар нанэщ O ninedir.td> Шыщ Attır.td> tr> Мыр сэ си унэщ Bu benim evimdir Мыр  сэ  си уанэщ Bu benim eğerimdir.td> Ар  сэ си нанэщ O benim ninemdirtd> Ар Умар ишщ O Ömer'in atıdır.td> tr>         tr> tbody> table>                    Мор  сэ  си анэщ  --  Şu  benim annemdir.  Щынэ-- kuzutd>   щынэр -- kuzuyutd>    щынэм-- kuzuyatd> tr> tbody> table>   Щынэр    шэ - Kuzuyu götür. tr> Нанэ   и  щынэр  шэ - Ninenin kuzusunu götür. tr> Си  нанэ  и щынэр шэtd> - Ninemin kuzusunu götür. tr> Мыр  щынэщ - Bu kuzudur tr> Мыр нанэ и щынэщ - Bu ninenin kuzusudur tr> Мыр Умар и  щынэщ - Bu Ömer'in kuzusudur tr> tbody> table>   Мыщэ Ayı Нысэ  Gelin tr> Мор  мыщэщ Şu ayıdır Мыр  нанэ и нысэщ Bu ninenin gelinidir. tr> Мор Умар и мыщэщ Şu Ömer'in ayısıdır Нысэр унэм шэ Gelini eve götür tr> Ар  Умар и мыщэ? O Ömer'in ayısı mı? Мыри  Умар и нысэщ Bu da Ömer'in gelini tr> Ар  Умар и мыщэщ O Ömer'in ayısıdır Ари  унэм шэ Onu da eve götür. tr> tbody> table>   мы-- Olumsuzluk ekidir. Yapma etme eyleme gibi anlamlar oluşturur.   Т т Türkçe  t harfi ile aynı sestir. tı diye okunur.   ты   тэ   та   ти   то   tr> tbody> table>           матэ -- sepettd>   танэ --danatd>   щыт -- ayakta dur (emir)   щыс-- Otur (emir) tr> tbody> table>   Нанэ  щысщ.--  Nine oturuyor. Умар щытщ   -- Ömer ayakta duruyor.  p> Умар, танэр унэм шэ Ömer, danayı eve götür. tr> Умар, танэр унэм умышэ Ömer, danayı eve götürme tr> Мыщэр  унэм шэ Ayıyı eve götür. tr> Мыщэр унэм умышэ Ayıyı eve götürme. tr> Щынэр унэм шэ Kuzuyu eve götür. tr> Щынэр  унэм умышэ Kuzuyu eve götürme tr> tbody> table>   умышэ  -- у - мы - шэ    у -- sen   мы -- yapma etme  шэ-- fiil   -- Sen götürme.td> tr> tbody> table>            Нанэ  унэм сшащ Nineyi eve götürdüm (götürmüş durumdayım) tr> Щынэр  унэм сшащ Kuzuyu eve götürdüm. tr> Умар  унэм сшащ Ömer'i  eve götürdüm tr> tbody> table>   с-- ben (götüren)   ш -- Fiil kökü(götürmek)p> а-- Geçmiş zamanda  p> щ-- Götürmüş durumdayım.p>   Мыр сыт?p> td> - Bu nedir? td> Мыр сыт?p> td> - Bu nedir? td> Мыр сыт?p> td> - Bu nedir? td> tr> Ар унэщtd> - O evdir. Мыр щынэщtd> - Bu kuzudur Ар уанэщtd> - O eğerdir. tr> tbody> table>   Мыр сыт? -- Bu nedir?                       Ар мыщэщ-- O ayıdırp>   Мыр Умар и мыщэ?-- Bu Ömer'in ayısı mı? Ар Умар и мыщэщ  -- O Ömer'in ayısıdır.p>   Мор  нанэ и нысэ? -- Şu ninenin gelini mi? Ар нанэ и нысэщ.   -- O ninenin gelinidir.p>   Dilin ses dili olması nedeniyle bütün sesler belirli kurallar çerçevesinde anlam ilgileri oluştururlar. Bu nedenle telaffuzları iyi öğrenilmesi gereken oluşturdukları anlamlar yeri geldikçe öğrenilecek ses çaprazlamaları. Унэ   уанэ   сэ   уэ   ар   нысэ   санэ   уасэ   усэ   уэрам   Умар tr>                                           tr> мыщэ   щынэ   щауэ   танэ   си   уи   и   шэ   щэ   умышэ   умыщэ tr> tbody> table>   ны   ныш   нашэ   наша   нешэ   нэша   нышэ   щэ   щэн   щынэ   ща tr>                                           tr> щанэ   щана   нащэ   щыу   щыуэ   щыуа   щауа   щым    щымэ   щыма tr> tbody> table>          +''+nan+''+Kaffed