Dil ulusun canıdır. Dil sayesinde ulusun fertleri birbiriyle anlaşır, birbirlerine bağlanır ve birlik olurlar. Ulusu başkalarından farklı kılan onun dilidir. Ulusun dili geliştirilmezse uzun ömürlü olabileceğini umut etmek mümkün değildir. Bu durumda yokoluş kaçınılmaz olur. Bu gerçeği iyi kavrayan birçok devlet yöneticileri asırlar içerisinde hükmetmek istedikleri halkların dillerini zorla kaybettirmişlerdir. Günümüzde bu halkların izleri de tarihleri de kaybolup gitmiş olup buna örnek gösterilecek çok halk vardır. Aynı şekilde, Adıge dili de haketmediği birçok haksızlıklarla karşılaşmıştır. Binlerce yıllık yaşı olan bu zengin dil birilerinin sandığı gibi güçsüz olsaydı, önüne çıkan birçok engeli aşamaz, bu kadar uzun tarihi yolu katedemez, kendini koruyamaz ve günümüze de ulaşamazdı. Her dilin gelişmeye ve ileri adımlar atmaya ihtiyacı vardır. Adıgecenin katettiği tarihi yola göz attığımızda onun gelişiminin duraksadığı veya hızlandığı devreleri görürüz. Sosyalist Ekim Devrimi’nden sonra yazıya kavuşması ile büyük gelişmeler yapmıştır. Geçtiğimiz asrın 60. yıllarında ise Adıgece okullarda yabancı diller statüsünde okutulmaya başlanmıştır. Son yıllardaki değişiklikler sayesinde anadilin anlam ve değeri  de yükselmiş, orta ve yüksek okullarda okuyan ve soydaşımız olmayan uluslardan öğrenciler tarafından da kendi istekleri ile öğrenilmeye başlanmış ve kısa zamanda önemli başarılar da elde edilmişti. Ancak nereden geldiği belli olmayan, demokrasi ile de bağdaşmayan kara bulutlar yine Adıgecenin üzerine çökmüştür. Her bahane ile okullarda ona ayrılan saatler azaltılmaktadır. Yeni bir ders programı gündeme geldiğinde ilk akla gelen Adıgeceye ayrılan saatler olmaktadır. Son eğitim yılında ise Adıgece ve Balkarca’ya haftada üç saat verilir olmuştur. Bunca haksızlıklara uğratılan Adıgece ve Balkarca Kabardey Balkar Anayasası gereğince Rusça gibi devlet dilleridir. İnsanlarımızın bu iki dili de yeterince öğrenmeleri ve devlet hizmetlerinde kullanmaları gerekmektedir. Üzüntüyle belirtmek gerekir ki bu iki dilin anayasada yazılı olmanın ötesinde devlet dili olarak kullanıldıkları bir alan görülmemektedir. Doğruyu söylemek gerekirse Adıgece ve Balkarca günden güne önemlerini kaybetmektedir. Peki anayasaya bu maddeleri koyanlar bu iki dilin devlet dili yükümlülüklerini yerine getiremeyeceğini, bunun için büyük maddi kaynakların gerekli olduğunu bilmiyorlar mıydı? Bize göre bu sorunu yeterince düşünmemişlerdir. Bununla ilgili gerekli yasal düzenlemelerin yapılmamış olması, devlet dairelerinde her iki dili de iyi bilen memurların bulunmaması nedeniyle eskiden beri gelenek olduğu üzere devlet işlerinin yürütüldüğü Rusça tek devlet dili olarak devam etmektedir. Bu gerçeği herkes görmekte ise de bu gidişattan dönüleceğine dair bir belirti de henüz mevcut değildir. Salt anayasaya yazmakla bir dilin devlet dili olamayacağı da böylelikle anlaşılmıştır. Adıgece ders saatlerinin azaltıldığına yukarıda değinmiştik. Bu durumda ilk sınıflardan başlayıp son sınıflara kadar okuyan çocuklarımızın ağızlarından anadillerini aldığımızda onların gelecekleri ne olacaktır? Onlar ana dillerinde iyi konuşamayan, okuyamayan ve yazamayan insanlar olacaklardır. Duygu ve düşüncelerini anadilinde ifade edememek büyük talihsizliktir. Gençlerimizin Rusça’yı ve diğer yabancı dilleri iyi bilmeleri gerektiğini kabul ediyorum. Aksi takdirde istedikleri meslekleri edinmeleri güç olacaktır. Ancak bu durum anadili saf dışı bırakmayı gerektirmez. Rusça için ayrılan ders saati kadar anadile de zaman ayrılmasını yerinde buluyoruz. Günümüzde anadil konusunda sıkıntıya düşenler sadece ulusal okullar olmayıp, Kabardey Balkar televizyonunun başına gelenler de iç açıcı değildir. Ulusal dillerde (Kabardeyce ve Balkarca) yapılan yayınlar olabildiğince azaltılmıştır. Bu durum izleyici sayısının azalmasına da neden olmuştur. Günde yedi sekiz kez tekrarlanarak Rusça olarak verilen haberleri bu dili iyi bilmeyen küçükler ve yaşlılar dinlemek istememektedir ancak onları anlayan kimse yoktur. Kabardey Balkar Cumhuriyeti Rusya genelinde kendi mülkü ile televizyon kuran ilk bölgelerden biri olmuş ve kısa zaman içerisinde uzmanlaşmış kadrolara kavuşmuştu. Haberlerin yanısıra sanatsal filmler ve enteresan kısa televizyon programları yapabilir duruma gelmişti. Her iki ulusal dilde yapılan yayınları insanlar ilgi ile izliyorlardı. Yukarıdan gelen emirlerle bu imkanlar yok edilmiştir. Dilin ilerlemesi ve gelişmesi şüphe yoktur ki o dili kullanan edebiyatın gelişimine büyük ölçüde bağlıdır. Ulusal dili iyi bilen ve kullanan yazarlar sayesinde edebiyat dili gelişebilmektedir. Bu bakımdan da anadilin bugünkü durumu memnuniyet verici değildir. Yayımlanan kitaplar da, okurlar da günden güne azalmaktadır. Devletin kitaba verdiği destek büyük ölçüde azalmış olup, bu durumda yazar ve şairlerimiz kitaplarını kendi güçleri ile yayımlayamamaktadırlar. Yayımlananlar da satışları ile masraflarını karşılamamaktadır. Ulusal dildeki yayınlar azalmakla kalmayıp basımevlerinde çalışan görevliler de azalmaktadır. Örneğin 2003 yılında Elbrus Basımevi’nden 17 kişi işten çıkarılmıştır. Bunların çoğu da Adıgece ve Balkarca kitapların basımında görevli olanlardı. Geçen yıl Adıgece kitaplar için iki redaktör çalışıyordu. Bu sene bu sayı bire inmiştir. Bunları söylemekle amacımız basımevlerini yönetmeye kalkışmak olmayıp, bu uygulamanın ulusal dillerin gelişimine büyük darbe vurduğunu dile getirmektir. Anadil ile ilgili dile getirmeye çalıştığımız sorunların hepsi biribirine bağlıdır. Bu engellemeler nereden kaynaklanıyor sorusuna verilen cevaplarda, her ne kadar üstü örtülmeye çalışılıyorsa da problemin kaynağı yukarıdadır. Bu kararları alanların söyledikleri ile yaptıklarının ayrı olması da üzerinde düşünülmesi gereken bir başka konudur. Dilin tek başına kendini koruma ve geliştirme imkanı olmayıp onu yapabilecek olanlar tanrının bu dili kendilerine verdiği insanlardır. Bu durumda dilin sahibi olan ulusun büyüğü küçüğüyle el ele vererek, büyük bir inatla dilini koruma sorumluluğu bulunmaktadır. Yiğitliği ile ünlü olan halkımızın bir kaç asır savaşma nedeninin sadece atalardan kalma toprağın özgürlüğü için olduğunu, bunda anadili, yaşam tarzını, ulusal onuru koruma bilincinin payının bulunmadığını kim iddia edebilir? Ulusal bilinçlenmenin yükseldiği çağımızda bir çok insan anadilini koruma kaygısı ile yüz yüzedir. Başka ülkelerde kalmış olan Ruslar günümüzde bu durumdadırlar. Baltık ülkelerinde kalan Ruslar anadillerinde okumak ve onu korumak için Rusya Federasyonu’nun yardımlarına ihtiyaç duymaktadırlar. Sorunlarını açlık grevleri yaparak dile getirmekte ve seslerini Birleşmiş Milletler’e kadar duyurmaktadırlar. Peki neredeler Adıgece için üzülenler, bu amaçla sokaklara dökülenler, uykusuz ve aç kalanlar, dertlerini uluslararası örgütlere iletenler? Söylemeye dilim varmıyorsa da bugün Adıgelerden başka dillerini önemsemeyen toplum dönyada kalmamıştır. Anadilimizi önemsememizi ilk farkedenlerden biri şair Şocentsiku Aliy olmuştur. 60 yıl kadar önce yazdığı bir şiirde anadilini önemsemeyen bir yöneticiden sözetmektedir. Bu zavallı yönetici utanmadan ve gizlemeden şairin deyimiyle söyle söylemektedir: “Kem küm diye konuşulan Adıgece değil, bana Rusça lazımdır”. O zamanlar ihtilalin dolduruşa getirdiği bir yönetici bu sözleri söylemiş olabilir ancak günümüzde anadiline yan gözle bakanların sayısı artmıştır. Anadilin değerinin günden güne düştüğünün bir kanıtı da bu dilde basılan kitaplardaki tiraj düşüklüğüdür. İkinci Dünya Savaşı öncesi anadilde yayımlanan roman, öykü ve şiir kitaplarının tirajı üçbinlerde iken günümüzde binlere düşmüştür. Nüfusumuzun 500 bin olduğunu göz önüne alırsak 500 kişiye bir kitap düşmektedir. Kabardey Balkar Cumhuriyeti’nde yayımlanan “Adıge Psatle” ve “Oshamaho” dergilerindeki yazılar kalite yönünden Rusça çıkan emsallerinden daha iyi değilse kötü değildir. Ancak nüfusa oranla okuyucu sayıları iyi değildir. Gazetenin abone sayısı 12 bin, dergininki 2 bindir. Adıgece gazete ve dergiye abone olmayanlar sürekli bir bahane bulmaktadırlar. Ancak kendini Adıge sayan her kişi bu yayınları mutlaka evinde bulundurmalıdır. Bu yayınlar daha çok sıradan insanlar tarafından okunmaktadır. Okurları arasında yöneticiler ve ulusal aydınlar azdır. ”Adıge Psatle” ve “Oshamaho”nin bilim ve sanatla ilgili kurumlara ve kütüphanelere gitmemesi de ilginç değil midir? Hocanın bindiği dalı keserek ağaçtan düşmesi ile ilgili bir öykü vardır. Günümüz Adıgeleri de aynı şeyi yapıyorlar. Yöneticilerimiz ve onlara bağlı görev yapan memurlarımız az değilse de sorunlarımızı çözmek için üzerlerine düşen sorumlulukları yerine getirdiklerini söylemek mümkün değildir. Dilini kaybeden ulusun elinden devletinin de alınacağına, halk önderlerinin yarattıkları güzel gelenek ve görenekler ile sanatının da yokolacağına, bunun ardından ulusal yok oluşun geleceğine şüphe yoktur. Ezilip büzülerek oturmakla sorunlarımız çözümlenemeyecek, dilimiz korunamayacaktır. Bir şair: “Dilimi kaybedersem, ben de yaşamak istemem” demiştir. Bu önemli ulusal sorunumuz üzerine söylediklerimizden dilimizin hemen kaybolacağı ve bunun sonucunda da canımıza kıymamız gerekeceği sonucu çıkarılmamalıdır. Tanrıya şükürler olsun ki işimiz bu duruma gelmiş değildir. Söylemek istediğim şudur: Zor duruma düşmüş olan dilimiz, kendisini korumamız için bize yalvarmaktadır. Bugün üzerimize düşeni yapmazsak, yarın geç kalmış olacağımızı bize söylemektedir. Bu nedenlerle, anadilimizin hakettiği yeri bulabilmesi için şu önlemlerin alınması gerektiğini düşünüyorum: 1. Adıgece ve Balkarcanın gelişimi için çalışan, Cumhurbaşkanına bağlı bir komisyon oluşturulmalıdır. 2. 14 Mart günü, Adıgey’de olduğu gibi Kabardey Balkar ve Karaçay Çerkes Cumhuriyetlerinde de dil günü olarak kutlanmalıdır. 3. Bilim ve Eğitim Bakanlığı ve Parlamentonun girişimleriyle, anadilimizin sorunlarını görüşmek üzere büyük bir kurultay toplanmalıdır. 4. İki devlet dili için önceki yıllarda konulmuş olan ders saatleri gelecek eğitim yılında da aynen konulmalıdır. 5. Kabardey Balkar Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı’nda, iki devlet dilinin sorunları ile uğraşmak üzere eleman görevlendirilmelidir. Günümüzde anadilimizin geleceği için kaygılanan insan çoktur. Dilimizin geleceği, onun bugünkü sorunlarını çözme başarımıza bağlı olacaktır. Adıgecenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri gören ve kendini Adıge kabul eden her kişi üzerine düşen görevleri yerine getirmelidir. Adıgecenin umudu bizler, yani onu konuşan ve kullananlardır.   Hakose Andrey, Filoloji Bilimleri Doktoru, Kabardey Balkar Üniversitesi, Dünya Çerkes Bilim Akademisi üyesi.p> Kaynak: Guaze Gazetesi'nden alınmıştır. (Çev: İbrahim Çetao)p>+''+nan+''+Kaffed

Her halkın kendi dili vardır. Çocuğunuzu yetiştirdiğiniz, eğittiğiniz dilin o kadar önemi vardır ki neredeyse ana dilin çocuk için ‘annenin kendisi kadar’ önemli olduğu kabul edilir. O nedenle kişinin mensubu olduğu topluluğun dili ‘ana dili’ olarak tanımlanmıştır. Çocuk dünyaya geldiğinde ana dili ve ana sütü onu büyütür, çocuk bu şekilde hayata ilk adımlarını atar.  Bu sözlerimden diğer dillerin öğrenilmemesi gibi bir mesaj çıkartılmamalıdır. Fakat çocuk kendi ana dili ile yetişir gelişirse, benim kanaatimce çok daha sağlam bir eğitim ve çok daha sağlam bir gelişme sürecini tamamlamış olur. Adıge bireyinden bahsedilirken “O Adıge yüreği taşıyor” denildiğinde; kişinin Adıge dili ile kültürü ile eğitilmiş yoğrulmuş olduğu, nerede yaşarsa yaşasın Adıge gibi yaşayacak bir birey olduğu anlatılır. Adıgebze–Adıge dili,  Kafkasya kökenli bir kaç halkın dillerini kapsar. ‘Kafkas dilleri’ denilen ayrı bir dil grubu vardır ki, Adıge dili bu grup içerisinde çok önemli bir yer teşkil eder. Elbette büyük bir bölgeyi kapsayan büyük bir halk olduğumuz zamanlardaki Adıge dilinin gücü ile bu gün yaşadığımız süreçte Adıge dilinin gücü çok farklılaşmış durumdadır. Adıge halkının yaşadığı bölgelerin farklılık göstermesi gibi, dili de yöresel farklılık gösterirdi. Rusçada “diyalekt” olarak tanımlanan bu farklı konuşma biçimi, bizim dilimizde de bir kaç farklı “diyalekt” olarak mevcuttur. Bu gün Baksan, Besleney, Abadzech, Kemırguey, Şapsığ vb. diyalektler mevcuttur dilimizde. Bilimadamlarının zaman zaman ifade ettikleri gibi; “Eğer bizler bu gün dağıldığımız topraklara dağılmamış ve bir arada yaşayabilmiş olsaydık bu gün ortak bir yazı dilimiz olacaktı” Hepsinden daha önemli bir ‘sorunumuz’ ise Anadilimizin üç isim altında tanımlanır hale gelmiş olmasıdır.p> “Kaberdey dili, Adigey dili, Çerkes dili” şeklinde yapılan bu tanımlamaların bizim için bir engel, bir köstek olduğunu anlamayan insanlarımızın çokluğu bizi üzen nedenlerin başında gelmektedir. Bu saydığımız üç ismin tek bir isim altında tek bir dil olduğu, art niyetli olmayan herkes tarafından kolayca anlaşılabilir. Halkımızın büyük çoğunluğu 18. ve 19. yüzyılda süren Kafkas savaşları ve sürgün nedeni ile muhacir durumuna düşünce, vatanda kalan az sayıdaki insanımızın elinde çok küçük bir toprak parçası kaldı. Sayıca az ve parçalanmış olarak kendi toprak parçamız üzerinde yaşamaya başladık. Dünyada ki değişimlerin bir sonucu olarak 20 yy.da Rusya’da idare değişti ve yeni bir yönetim kuruldu, biz bu dönemde dağılmışlığımızdan kaynaklanmak üzere üç farklı halk olarak tanımlandık. Doğu bölgesindeki Kaberdeyler toprakları ve sayıları bakımından daha çok oldukları için, toplum yapıları daha oturmuş olduğu için, kısaca söylersek sistematik gelişim bakımından Kuzey Kafkasya’nın tümünde tanınan bir halk olmalarına istinaden, Kaberdey adı bir ayrı isim olarak kabul edildi. Kaberdey ismi 15. asırdan bu yana bilinen bir isimdi. Rus tarihinde “Kabartay Çerkesleri – Pyatigorsk Çerkesleri” gibi tanımlamalara rastlıyoruz sık sık. Adıge topraklarına ilk saldırı ve ilk savaş ta Kaberdeylere karşı başlatılmıştır. Kaberdeylerden Psıj kıyısında oturan kesimi ise “Çerkes” isminin çıkışına dayanak olmuş, bu isim bize onlardan kalmıştır. Gerçekte bu isim başka halkların bizi tanımladığı bir genel isim idi. Batıya doğru gittiğimizde ise “Adıge Xeku – Adıge Yurdu” nun merkezinde kalmış çok az bir Adıge yaşıyordu. Bunlara, önce Adıge (Çerkes) otonom bölgesi(oblast) adı verildi, daha sonra bu tanımlama Psıj kıyısındaki Adıgelere verilerek kullanılmaya başlandı. Bunun üzerine tüm ulusu tanımlayan Adıge ismi, merkezde kalan (Adıgey) kesim için kullanılmaya başlandı. Şimdi bir kez daha üzerine bas basa vurgulamak isterim ki bir tek halk olmamıza rağmen  ‘devlet kararı ile verilmiş’  üç ayrı isime sahibiz. Karadeniz kıyısında oturan Şapsığlara otonom ilçe statüsü verildi, daha sonra da bu hakları yine devlet kararı ile lağvedildi. Tüm dünya bizim halkımızı “Çerkes”  ismi ile tanır. Bir tek tarihimiz var, bir tek söylencenin sahibiyiz, Nart destanları gibi hepimizin ortak bir kültür mirası var. Buna rağmen bu günkü reel şartların bizi birbirimizden uzaklaştırdığını görüyoruz üzülerek. Bu gün ortak yapabildiğimiz tek şey olan üç gazetemizin ortak sayı çıkartmaları bile, beni ziyadesi ile mutlu kılıyor, umutlandırıyor. Dil konusuna geri dönmek istiyorum. Çerkes Cumhuriyetinde yaşayan Adıgeler olarak bizler sayıca daha azız, dilimiz de bilimadamlarının üzerinde uzlaştıkları şekli ile “Kabardin-Çerkes dili” olarak tanımlanıyor. Tabii bu, yazalarımızın edebiyatçılarımızın tümüyle Kaberdey dilini kullandıkları gibi bir anlama gelmiyor. Bunun açıklaması çok basit aslında; Kaberdeyler ve Besleneyler Kafkas savaşları başlayıp yayılıncaya kadar pek bir farklılıkları olmaksızın bir arada yaşadılar. Eski kaynaklardan görülen kadarı ile Kaberdeyler ve Besleneylerin kökeni Pşı(prens) İnal’a dayandırılıyor, dillerinin de aynı kökten geldiği kabul ediliyor. Fakat bu gün cumhuriyetimizde kalan, sadece iki Besleney köyünden ibarettir ve onların diyalekti de oldukça ilginçtir. Yine iki Besleney köyü Krasnodar bölgesinde mevcuttur. Besleney diyalekti üzerine ilk araştırmayı yapan ve yayınlayan bilimadamı Balqer Boris’tir. Besleneyler gibi bu bölgede yaşayan, kalabalık Abadzech topluluğunun bakiyesi insanlar köylerimizde halen mevcut olsalar da geriye pek bir şey kalmamıştır. Mamxeğ’lar da aynı durumdadır. Daha küçük halklardan olan Vepsıne, Ağuey ve benzer kabileler neredeyse ailelerden ibaret hale geldiler günümüzde. Tıpkı Kaberdey’de olduğu gibi, Çerkes’te de savaş sonrası tüm küçük haklar bir arada yerleştirildiği için, her kabilenin içerisinde köken itibariyle başka bölgelere mensup Adıgeler de yaşamaktadır. Adıge olan Abazalar veya Abaza olan Adıgeler çok sayıdadır bizim bölgemizde. Nogaylar da bizim halklarımızla aynı durumdadır. Örneğin Küçük Zelençuk ırmağı kıyısında Uzun Nogay olarak adlandırılan bir köy mevcuttur. Bu köyün en büyük mahallesinin adı Hkan X’able dir, fakat burada yaşayan Adıgeler bu gün artık Nogay olmuşlardır kültürel manada, geriye sadece aile isimleri kalmıştır. Karaçayların arasında da kendisini Adıge olarak tanımlayan Karaçaylar mevcuttur günümüzde. Bu gibi örnekler, Kafkas savaşları Kuban nehrinin bu yakasına ulaştığında Besleneylerin ve K’axe Adıgelerinin uğradığı akibeti bize çok net olarak gösteriyor Tarihçilerin yazdığına göre Besleneyler Kaberdeylerden sonra bölgedeki en kalabalık halk olarak feodal bir yapı içerisinde yaşıyorlardı. (ben Adıge tarihi/coğrafi belgelerinden ve haritalarından 70’e yakın Besleney köyünü tespit ederek kayıt ettim) Kaberdeyler ve Besleneyler o kadar iç içe yaşıyorlardı ki, Besleney ve Kaberdey beylerinin wuerqlerinin Kuban Havzası’nda X’at’oquşşoque, X’ağundaque, Qesey, Qubate, Alesçir ve başka pek çok sülalenin köyleri vardı. Günümüzde de bu köylerin adları insanların dilindedir hala. Bütün bunları uzun uzun anlatmamın nedeni; bu günkü Çerkeslerin de, Adıgelerin de aynı topraklarda bir arada yaşadığını Rus tarihçilerin “Kuban Çerkesleri, Batı Çerkesya, Kuban ötesi, Çerkesya” adları ile tanımladıklarını; Karadeniz kıyısına indiğinizde Natuhayların ve Şapsığların da bu tanımlamalar içerisinde kabul edildiği dönemleri hatırlatmak içindir. Karaçay-Çerkes’te yaşayan Adıgelerin dilleri ile kısaca değinecek olursam: X’abez ilçesindeki ve küçük Zelençuk ırmağı kıyısındaki topluluklar Kaberdey-Baksan ağzı ile konuşuyorlar. Psıj (kuban) kıyısındaki Abuqx’able bölgesi sakinleri Kaberdey-Cılahksteney ağzı ile konuşuyorlar (sık’uas ...sıhuey-ım... gibi). Büyük Zelençuk kıyısında Abat’ X’able bölgesinde oturan topluluklar söylediğimiz gibi Şapsığ’dan geldiler. Bu gurup Ayrıca doğu bölgesinden gelmiş bir kaç küçük toplulukla içiçe yaşıyor ve bu topluluklar da kendi şivelerini konuşuyorlar. Küçük Zelençuk bölgesindeki Qılışquaje ile Cebequey köyleri Adıge-Abaza karışımından oluşuyor ve bu Adıgelerin dili Abaza dilinden önemli ölçüde etkilenmiş durumda. Bütün bunların arasında en çok dikkat çeken konuşma biçimi, Tx’estıqquey (Besleney) ve Dohkuşşıquey(Vak’ue –Jıle) köylerinin diyalektleridir. Bir örnek verecek olursak  “nane xıadem pk’ewue yitşş” cümlesini Besleney söylerse (pk’e) sözcüğü ile söylenmek istenen “ekmek, dikmek” manasıdır, oysa biz anladığımız gibi düşünürsek bu sözcüğün anlamı “bir yerden atlamak, zıplamak” demektir. Veya bir başka örnek olarak “şen” sözcüğü “şşen” anlamına gelir, bu sözcüğü biz anlarsak “götürmek” Besleney anlarsa”satmak” olarak anlayacaktır. Bu küçük örnekleri genişleterek bir araya getirdiğimizde yazın açısından önemli farklılıklar ortaya çıkmaktadır ki bu da büyük bir sorundur cumhuriyetimizde edebiyatın ve dilin gelişmesi açısından. Bu konuda Kuban Adıgelerinin konuşması üzerine bir inceleme yapan Bağ Petr tespitleri ile ilgili detaylı bir çalışma yayınlamıştır. Edebiyatçılar yaşadıkları bölgelere göre farklı olan birçok terimi eserlerine alıyorlar, bu da farklılaşmayı pekiştiriyor. Qumahue Muhadin ve Qumahue Zare bu sorunu tespit ederek dikkat çektiler. Globalizasyon dediğimiz yeni durumun bizi daha da birbirimizden koparmasını önlemek için, başka ülkelerde yaşayan soydaşlarımızın da iki dilimizi (Adıgeyce ve Kaberdey-Çerkes’ce) mümkün olduğunca ortak kurallar üzerine bina edebilmeleri gerekir. Böyle bir müşterek yaratabilmenin hepimiz için çok yararlı sonuçlar doğuracağını düşünüyorum. Bu ortak kuralları artık okullarımızda işler hale getirebilmeliyiz, eğitimcilerimiz dilimizin durumunu çocuklarımıza anlatabilecek kapasitededir. Alfabemizi ve yazı dilimizi birbirine yakınlaştırmak imkânımız vardır, bu konu defalarca gündeme geldi, fakat üzülerek söylemeliyim ki laftan öteye geçip işe dönüşmesi mümkün olmadı bu güne kadar. Wuneorque Raye‘nin yazdığı “Türkiye’deki Adıge söylenceleri” kitabını okuyamayan veya okusa da anlayamayan insanımız çok sayıdadır. Sürgüne giden insanların bu güne kadar muhafaza ettikleri ne kadar çok mükemmel sözlü edebiyat ürünü var bu kitapta. Edebiyat dilimizin farklılığı nedeni ile Adıgey lehçesi anlaşılamıyor, dolayısıyla ihmal ediliyor gibime geliyor. Herkes kabul etmelidir ki Adıge köylerinin isimlerini geri vermedikçe, Adıge ailelerinin isimlerini yeniden kullanmalarını temin etmedikçe tarihi yeniden canlandırmış olamayız. Köyler, nehirler, dağlar, ovalar isimleri ile bize pek çok şeyi anlatıyorlar oysa. Bırakın köyleri semtlerin adları bile, başlı başına bir tarihtir anlayan için. Şırdiy Marine Türkiye’deki Adıgelerin yaşamını incelerken, ne kadar çok Adıgece köy ismi aile sülale ismi koydu ortaya, hepimiz hayran hayran bu isimlerin bizim tarihimizle ilişkilerini hatırladık bir anda. Sözlerimi Adıge dilinin öğrenilmesinin zaruretini bir kez daha hatırlatarak bitirmek istiyorum. Ana dilini bilen nesil tarihine de kültürüne de ilgi duyar, saygı duyar.   Temir Raye Filolog - Karaçay-Çerkes Sosyal Bilimler Enstitüsü  Adıge ve Abaza Dili Bölümü Başkanı Adıge Psalhe Gazetesi Çev: Ergun Yıldızspan>p>+''+nan+''+Kaffed