ЕПЩlЫКlУЩАНЭ  ГУКЪИНЭ td> ONÜÇÜNCÜ DERS td> tr> tbody> table>       Bu dersimizde öneklerle cümle yapıları üzerinde çalışalım.   Ху –ön ekinin birisi için, bir şeyi-- na yapmak na etmek na eylemek anlamında kullanılışına bakalım.   Burada fiillerin iki türlü söylemi olduğunu hatırlayalım. Tüm söylemlerde cümle kuruluşlarının bu iki söylemde farklı kalıplara girdiğini unutmayalım. Bunlar bir şey yapmak etmek eylemek ve bir şeyi yapmak etmek eylemek olarak olduğunu hatırlayalım. Yazmak ve bir şey yazmak, yıkamak ve bir şey yıkamak, çalışmak ve bir şeye çalışmak söylemleri gibi.   Сэ  абы сыхуэтхащ.-- Ben ona (yazı eylemi olarak ) yazdım. Усэр  сэ  абы  хуэстхащ.  -- Şiiri ben ona yazdım.   Şahıs eklerinin nerede yer aldıklarını sanırım fark ettiniz. İkinci cümlede şahıs eki kime sorusunun cevabını gösteren o olması gereken ekin de başta olması gerekirken o şahıs ekinin olmadığından olduğunu fark ettiniz. Sadece fiiller söylendiğinde diğer baştaki sözcüklerin görüntülerinin fiile eklendiğini fark etmek önemlidir.     Сэ  абы  сыхуэтхьэщlащ.-- Ben ona ( eylem olarak ) yıkadım. Хьэкъущыкъухэр сэ абы хуэстхьэщlащ.-- Ben onun bulaşıklarını -----------------------------------------------------(onun için) yıkadım. Сэ абы и щlыфэр хуэсlуэтащ. -- Ben onun sırtını (onun için ) ovdum.   Bu cümlelerin hepsi onun için gitmek anlamlarındadır. Bitmiş zamanı da onun için gitmiştim anlamına gelir.   Сэ ----------------сы--хуэ –кlу--а --щ. Уэ -----------------у ------------------------? Ар  (абы) ------. ------------------------къым  Дэ -----------------ды ----------------------къэ?   Фэ ----------------- фы ---------------------т   Ахэр --------------.  -----------------------хэ-щ.   Diğer şahısları da yerleştirecek olursak;    Сэ-----сэ ----------сы ---с -------хуэ -- кlу – а--щ.  Уэ -----уэ -----------у-----п ------хуэ ---------------? Ар ----абы --------- . ------. -------хуэ--------------къым.  Дэ ---- дэ -----------ды ----д ------хуэ-------------къэ?  Фэ ---- фэ ---------- фы–-ф-----хуэ --------------т  Ахэр -- абыхэм ----. ------а -----хуэ -------------хэ -т?    Bu tablo uygulanırken ben ve biz, sen ve siz eşleşmesinin olmayacağını  zaten biliyoruz.    Ахэрile başlayan cümlelerin хэçoğul eki alması gereği zaten ortada.  Ахэр  ile абыхэм  eşleşmesinde fazladan bir çoğul eki alması gerekir.  O da  fiil başına я  olarak gelir.  Ар  абыхэм  ile eşleşirse şahıs eki яgelir ve çoğul eki almaz.  Gidilen yer belli bir orası ise  iki şahıs eki arasına ныgirer.    Gidilen yer burası ise  iki şahıs eki arasına къы  girer.  Şimdi bu açıklamaları da göz önünde bulundurarak bazı  çaprazlamalar yapalım.   Фэ сэ фы  с  хуэ  кlу  а щ.    --------- фы -- giden  ---------------- с  -- kimin için gidildiği.  -------------------- хуэ-- için öneki.  ------------------------- кlу  -- fiil kökü.  ------------------------------ а-- işin yapıldığı zaman.( sıfatlaştırma eki.)  ---------------------------------- щ.-- şu anki durum.      Фэ  сэ  фысхуэкlуащ.Siz benim için gittiniz. ( Gitmiş olansınız.)    Buradaki şahısların görüntüleri fiil başına eklendiğinden gerekli değilse günlük  konuşmalarda şahıslar söylenmez.    Фэ сэ  Анкара фысхуэкlуакъым. --Siz benim için Ankaraya gitmediniz.    Фэ  сэ  Анкара  фынысхуэкlуакъым.-- Siz benim için Ankaraya  ---------------------------- ( oraya benimle veya benim için)  gitmediniz.    Фэ сэ  Анкара фыкъысхуэкlуакъым. -- Siz benim için Ankaraya gelmediniz.  --------------------------------------------------- ( Söyleyen Ankarada)    Гуфlакlуэ  фыкъысхуэкlуащ. -- Sevincim için ( mutluluğumu paylaşmak  ------------------------------------------ benimle sevinmek için ) geldiniz.    Лэжьакlуэ фыкъысхуэк!уащ.-- Bana çalışmak için geldiniz.  Щхак!уэ  фыкъысхуэкlуащ.-- Yemek yemeğe ( benden yemeğe) geldiniz.   Сэ уэ ---- сы п хуэ кlу а щ. --- Сэ  уэ  сыпхуэкlуащ. Сэ абы-- сы . хуэ  кlу а къым. -- Сэ абы сыхуэкlуакъым. Сэ фэ --- сы ф хуэ кlу а къэ? -- Сэ фэ сыфхуэкlуакъэ? Сэ абыхэм--сы а хуэ кlу а т. --  Сэ абыхэм  сахуэкlуат.   Уэ сэ ----у с хуэ  кlу а т?  -- Уэ  сэ  усхуэкlуат?  Ар абы -- . . хуэ кlу a  щ. -- Ар  абы  хуэкlуащ. Ар абыхэм--.  я хуэ кlу а щ.-- Ар абыхэм  яхуэкlуащ.   Ахэр  фэ --.  ф хуэ кlу а хэ къым. -- Ахэр  фэ  фхуэкlуахэщ. Ахэр  абыхэм --. я хуэ кlу а хэ щ. -- Ахэр  абыхэм яхуэкlуахэщ.   Сэ уэ Истанбул  нэс  сыпхуэкlуащ. --Ben senin için İstanbul'a kadar gittim. Cи ныбжьэгъухэм джэгум сыздашэнути-- Arkadaşlarım beni düğüne -------------------- götüreceklerdi de -------------------- сахуэкlуакъым.-- (onların isteğine uyup onlarla ) gitmedim.      Aynı çalışmayı diğer tür yani bir şey yapmak türü fiil çekimi için kullanalım;    Мы  усэ  дахэр сэ ---- сэ ---------- с -- хуэ -- с --тх -- а -- щ.  -------------------------- уэ -----уэ ---------- п ---------- п ------------ ?  -------------------------- абы—абы -------- . ----------- и ------------ къым.  -------------------------- дэ --- дэ ----------- т ---------- т ------------ къэ?  -------------------------- Фэ----- фэ --------- ф --------- ф ----------- т.  ------------------------ Абыхэм—абыхэм - . ---------- а ------------ хэ - т?    Мы  усэ  дахэр  сэ  уэ с – хуэ-- п -- тх -- а -- щ.    -------- с- kim için yazıldığı ( ben )  ----------- хуэ- için eki  ----------------- п – yazan ( sen )  -------------------- тх- fiil kökü  ------------------------ а – zaman ( sıfatlaştırma )  --------------------------- щ.- şu anki durum.    Мы усэ дахэр  сэ  уэ  схуэптхащ.- Bu güzel şiiri  bana sen yazdın. -------------------- сэ  абы схуитха?-- bana o mu yazdı? -------------------- сэ  фэ схуэфтхакъэ?-- bana siz yazmadınız mı? -------------------- сэ  абыхэм  схуатхакъым.-- bana onlar yazmadılar. ------------------- уэ  сэ  пхуэстхат.--- sana ben yazmıştım. ------------------- уэ  абы  пхуитхат?--- sana o mu yazmıştı? ------------------------------------------------- (vurgu ile) -------------------- уэ дэ пхуэттхащ.-- sana biz yazdık. -------------------- уэ абыхэм  пхуатхащ.-- sana onlar yazdılar. -------------------- абы  сэ  хуэстхащ.--- ona ben yazdım. --------------------абы  уэ  хуэптха? ---ona sen mi yazdın? -------------------- абы  абы хуитха?-- ona o mu yazdı. -------------------- абы  дэ хуэттхакъэ?-- ona biz yazmadık mı? -------------------- абы  фэ хуэфтхат.--- ona siz yazmıştınız. -------------------- абы  абыхэм хуатхат?-- ona siz mi yazmıştınız? ------------------------------------------------------ (vurgu ile) ------------------- абыхэм  абыхэм  хуатхахэщ.-- Onlar onlara yazdılar.   Diğer çaprazlamaları da sizler yaparak  anlamaya çalışabilirsiniz.   Emir  cümlesi olarak da ;   Мы усэ дахэр сэ  уэ  схуэтх.-- Bu güzel şiiri  bana sen yaz. ------------------- сэ  абы схуретх. ---bana o yazsın. ------------------- сэ  фэ схуэфтх.---bana siz yazın. ------------------- сэ  абыхэм схуратх. --- bana onlar yazsınlar. ------------------- уэ  абы  пхуретх. ---sana o yazsın. ------------------- уэ абыхэм  пхуратх. --sana onlar yazsınlar. ------------------- дэ  уэ  тхуэтх.  ---- bize sen yaz. ------------------- дэ  абы  тхуретх--- bize o yazsın. ------------------- дэ  фэ  тхуэфтх.--- bize siz yazın. ------------------- дэ  абыхэм  тхуратх.-- bize onlar yazsınlar. ------------------- фэ  абы  фхуретх.  --- size o yazsın. ------------------- фэ абыхэм фхуратх.--- size onlar yazsınlar. ------------------- абы уэ хуэтх.--- ona sen yaz. ------------------- абы абы хуретх.--- ona o yazsın. ------------------- абы фэ хуэфтх.---- ona siz yazın. ------------------- абы абыхэм  хуратх.---ona onlar yazsınlar. ------------------- абыхэм  уэ  яхуэтх.---- onlara sen yaz. ------------------- абыхэм  абы яхуретх.---onlara o yazsın. ------------------- абыхэм  фэ  яхуэфтх.---onlara siz yazın. ------------------- абыхэм  абыхэм  хуратххэ.-- onlara onlar yazsınlar.     Bu şiiri ben kendim için yazdım sen kendin için yazdın gibi cümlelerin oluşumu da başa зыgetirilerek yapılır. Sona da жeklenir.   Мы усэ дахэр сэ  зыхуэстхыжащ.- Bu güzel şiiri  ben kendime yazdım. -------------------- уэ  зыхуэптхыжащ.--------------------- sen kendine yazdın. ------------------- абы  зыхуитхыжащ.---------------------- o kendine yazdı. -------------------- дэ  зыхуэттхыжащ.------------------- biz kendimize yazdık. -------------------- фэ зыхуэфтхыжакъэ?------ siz kendinize yazmadınız mı? ------------------ абыхэм зыхуатхыжакъым.---- onlar kendilerine yazmadılar.   Bu güzel şiiri bana yazsaydı gibi anlamlar-щэрэт-eki ile yapılır.   Мы усэ  дахэр сэ уэ  схуэптхащэрэт. --Bu güzel şiiri benim için yazsaydın.   Şahıs eklerinin işleyişi yukarıda verdiğimiz tablonun aynısıdır. Sadece sonlara  щэрэт  getirilmesi yeterli olacaktır.   Унэ  лэжьыгъэр  зэ  сыухащэрэт.-- Ev ödevlerimi bir bitirseydim. Унэм  зэ  дыкlуэжащэрэт. -- Eve bir dönseydik. Си ныбжьэгъухэм  зэ  садэджэгуащэрэт.-- Arkadaşlarımla bir oynasaydım.   Bir şey yaptırma ön eki  гъэ  yapılır ve yaptırdım ettirdim eylettim anlamları oluşur. Çalıştırdım, yedirdim , gösterdim, baktırdım,  diktirdim gibi. Bu ek şahıs eklerinden sonra gelir. Fiile yakın şahıs eki gören diğeri ise gösterendir.    Şimdiki zaman olumlu söyleminin kendine has bir biçimi vardır.  Bunun dışında diğer zamanların kalıpları aynıdır.    Сэ --------сэ --------сы ---- з ---- о --- гъэ -- лажьэ.  Уэ ---------уэ --------у ----- б ---- о ------------ шхэ.  Ар --------абы ------- . ------ и --- е ------------ кlуэ.  Дэ ---------дэ -------- ды --- д --- о ------------ дэ.  Фэ ---------фэ ------- фы --- в --- о ------------ лъагъу.  Ахэр ----абыхэм --- . ------ и --- а ------------ пщафlэ.    Bunun çaprazlamaları  da diğerlerinden farklı değildir yalnızca o ve onlarda  o harfi düşer. sorusunda tamamen o düşer ve sonlara sadece рэgetirilir.  olumsuz ve olumsuz soru için de bildiklerimiz geçerlidir. Diğer zamanlar  için de aynı tablo çizilerek üzerinde çalışılabilir. Fiilde vurgunun yeri  değişebilir. Zaman ekleri aynen işletilir.    Зафер зэ згъуэтатэмэ пlастэ шыпс ( сэ абы ) езгъэшхынут.  Burada  сэ  абы  günlük konuşmalarda kullanılmaz çünkü görüntüsü  zaten fiil başına işlenmiş.  Зафер зэ згъуэтатэмэ  пlастэ  шыпс  езгъэшхынут.   Zaferi bir bulabilseydim ona  paste şıps yedirecektim.    Нэгъабэ Анкара сыщыкlуам Зафер сэ лы гъэжьа сигъэшхат.  Geçen yıl Ankara'ya gittiğimde Zafer bana kızarmış et yedirmişti.   Ин – Büyük. Инышхуэ – Büs büyük. Нэхъ -- Daha Нэхъ ин – Daha büyük Ин дыддэ – Çok büyük. Нэхъ ин дыддэ – En büyük. Цlыкlу – Küçük. Нэхъ цlыкlу – Daha küçük. Цlыкlуниттэ – Küçücük. Цlыкlунитавэ – Minicik. Нэхъ цlыкlу дыддэ – En küçük.   Гъэщlэгъуэн – Acaip, enteresan. Телъыджэ – Olağanüstü. Абрагъуэ -- Olağanüstü   Фlы -- iyi Нэхъыфl – daha iyi Нэхъыфlыж – iyinin daha iyisi lей – kötü. Нэхъ lей – daha kötü lейжь – çok kötü   Къебжэкl Sayışma   Инэ  инэ Инэ мыкъуэ   Мыкъуэ  щхьэл Щхьэл  къутэ Къутэрауэ Щомыхъу Щохъурзэ Хъурзэ напэ Хьэнэпитl Лlитlщы Зызукlыж Хьэнтхъупс  ефэ Дзэфэегъу Гъурей гъурей Накlуэ тlыс Тlыс аслъэн.       Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕПЩlЫКlУТlАНЭ ГУКЪИНЭ td> ONİKİNCİ DERS td> tr> tbody> table>       Адыгэбзэр макъыбзэу зэрызыхэтым щхьэкlэ псалъэхэм я зыхэувэкlэри абы елъытауэщ. Ауэ иджы дэ дызтелэжьыхьынур псалъэухарщ.   Adıge dilinin bir ses dili olması nedeniyle sözcüklerin oluşumu da ona göredir. Bizim şimdi üzerinde çalışacağımız şey cümle üzerinedir.   ПСАЛЪЭУХАМ И ЗЫХЭТЫКlЭР   CÜMLENİN DİZİLİŞİ   Ben Adıgeyim.   Сэ сы Адыгэщ. Уэ у Адыгэщ. Ар . Адыгэщ. Дэ ды Адыгэщ. Фэ фы Адыгэщ. Ахэр .Адыгэхэщ.   Ben Adıge miyim?   Сэ сы Адыгэ? Уэ у Адыгэ? Ар . Адыгэ? Дэ ды Адыгэ? Фэ фы Адыгэ? Ахэр .Ады гэхэ? Ben Adıge değilim.   Сэ сы Адыгэкъым. Уэ у Адыгэкъым. Ар . Адыгэкъым. Дэ ды Адыгэкъым. Фэ фы Адыгэкъым. Ахэр .Адыгэхэкъым.     Ben Adıge değil miyim?   Сэ сы Адыгэкъэ Уэ у Адыгэкъэ Ар . Адыгэкъэ Дэ ды Адыгэкъэ Фэ фы Адыгэкъэ. Ахэр . Адыгэхэкъэ?   Birinci tür cümle kalıbı konu bahsi ben sen o olan ve ben buyum şuyum şeklindeki cümle kalıbıdır. O ve onlar için şahıs eklerinin oluşmadığı görülüyor. Onları o dan ayıran хэeki de açıkça görülüyor. щ sesinin şu anki hali gösterdiğide anlaşılıyor. Ben buyum şuyum türü cümlelerde isim, sıfat, meslek veya hangi iş üzerinde çalışıldığı yazılabilir. Şahıs ekleri özel isimler dışında sözcüğe bitişik yazılır.   Сэ сы Аднанщ. Уэ у Заферщ. Ар Мазэщ.   Сэ сы Динэ? Уэ у Гупсэ? Ар Пагуэ?     Сэ сы Быцэкъым. Уэ у Умаркъым. Ар Дисэкъым.   Сэ сы Дахэуэскъэ? Уэ у Нэжанкъэ? Ар Кlушэкъэ?   Ben güzelim.   Сэ сыдахэщ. Уэ удахэщ. Ар дахэщ. Дэ дыдахэщ. Фэ фыдахэщ. Ахэр дахэхэщ.   Ben güzelmiyim?   Сэ сыдахэ? Уэ удахэ? Ар дахэ? Дэ дыдахэ? Фэ фыдахэ? Ахэр дахэхэ?   Ben güzel değilim.   Сэ сыдахэкъым. Уэ удахэкъым. Ар дахэкъым. Дэ дыдахэкъым. Фэ фыдахэкъым. Ахэр дахэхэкъым.       Ben güzel değilmiyim?   Сэ сыдахэкъэ? Уэ удахэкъэ? Ар дахэкъэ? Дэ дыдахэкъэ? . Фэ фыдахэкъэ? Ахэр дахэхэкъэ?   Ben güzeldim.   Сэ сыдахэт. Уэ удахэт. Ар дахэт. Дэ дыдахэт Фэ фыдахэт. Ахэр дахэхэт.   Ben güzel değilmiydim?( vurgu )   Сэ сыдахэт? Уэ удахэт? Ар дахэт? Дэ дыдахэт? Фэ фыдахэт? Ахэр дахэхэт?   Bitmiş zaman ile ilgili çekim de görülüyor. Bitmiş zaman sorusunun vurgu ile yapıldığını da farketmiş olmalısınız. Bitmiş zaman olumsuz ve olumsuz sorusu da тden somraкъым ve къэgetirilerek yapılır.     Сэ сыегъэджакlуэщ.-- Ben öğretmenim. Уэ уеджакlуэщ.-- Sen öğrencisin. Зафер усакlуэщ.-- Zafer şairdir. Дэ дысурэтыщlщ.-- Biz ressamız. Фэ фыкъэкlухьакlуэщ. -- Siz gezginsiniz. Ахэр тхакlуэхэщ.-- Onlar şairdirler.   Мыр унэщ.-- Bu evdir. Ар унэ дахэщ.-- O güzel evdir.   Жыгыр дахэщ.-- Ağaç güzeldir. Жыгхэр дахэхэщ.-- Ağaçlar güzeldirler.   Жыгхэр щхъуантlэхэщ.-- Ağaçlar yeşildirler. Жыгхэр щхъуэнтlабзэхэщ.-- Ağaçlar yem yeşildirler.   Унэхэр дахэхэщ.-- Evler güzeldirler. Унэхэр дэхабзэхэщ.-- Evler güp güzeldirler.   Мазэ хъыджэбз дахэщ.-- Maze güzel kızdır. Мазэ хъыджэбз дэхэшхуэщ.-- Maze büyük ve güzel kızdır. Нэжан хъыджэбз lущщ.-- Nejan akıllı kızdır.   Истанбул уэрамхэр дахэ?-- İstanbul caddeleri güzel mi? Гупсэ япэм дахэт.-- Gupse eskiden güzel miydi? Динэ хъыджэбз дэхэшхуэт.-- Dine büyük ve güzel kızdı.   Шхапlэхэр къабзэхэщ.-- Lokantalar temizdirler. Шхапlэхэр къэбзабзэхэщ.-- Yemekhaneler tertemizdirler. Зафер щlэлэфlщ.-- Zafer iyi gençtir. Зафер щlалэ зэкlужщ.-- Zafer yapısı davranışları uyumlu gençtir. Сэ си щlэлэгъуэм сыкъарууфlэт.-- Ben gençken güçlüydüm.   Мазэ дэрбзэрышхуэщ. Абы сыти иедыф.     İkinci cümle kalıbı ise ben senin , sen benim , ben sizin , siz benim şuyun buyunum şeklindeki çaprazlamalardır. Burada ben sen kendileriyle ve ben bizle , sen sizle eşleşmez. Diğer tüm çaprazlamalar yapılabilir. Çaprazlamalar yapılırken sesli harf sesli harf yan yana gelirse araya p anlamsız bağlacı girer. Ахэр ile başlayan cümlelerin sonuna   хэçoğul eki alır.ахэр абыхэмile eşleşirse a я olur.   Сэ -------сэ ------сы ---с --и --къуэ--щ. Уэ -------уэ -------у ----у --и --пхъу --? Ар -------абы----. ----и --------пышэгъу --къым. Дэ -------дэ -----ды--д --и --шыпхъу --къэ? Фэ -------фэ -----фы --ф --и --къуэш --т. Ахэр --абыхэм --. ---а'я ------лэжьэгъу --хэ--т?   Сэ уэ сы-у -и -къуэ щ.   --------------сы -ben -------------------уи - senin ------------------------къуэ -oğul --------------------------------щ.- durumundayım.   Сэ уэ сыуикъуэщ. -- Ben senin oğlunum.     Сэ абы сы -. -ри -къуэщ. Сэ абы сырикъуэщ. -- Ben onun oğluyum.   Сэ фэ сы -ф -и -къуэщ. Сэ фэ сыфикъуэщ. Сэ фэ сывикъуэщ. --Ben sizin oğlunuzum.   Сэ абыхэм сы -ра -къуэщ. Сэ абыхэм сыракъуэщ. -- Ben onların oğluyum.   Уэ сэ у -с -и -къуэ -щ. Уэ сэ усикъуэщ. -- Sen benim oğlumsun.   Уэ абы у -. -ри -пхъу -щ. Уэ абы урипхъущ. -- Sen onun kızısın.     Уэ дэ у -д -и -пхъу -щ. Уэ дэ удипхъущ. -- Sen bizim kızımızsın.   Уэ абыхэм у -. -ра -пхъу -щ. Уэ абыхэм урапхъущ. -- Sen onların kızısın.   Ар сэ . -с -и -пышэгъу -щ. Ар сэ си пышэгъущ. --O benim muhatabımdır.   Ар уэ . -у -и -пышэгъу -щ. Ар уэ уи пышэгъущ.-- O senin muhatabındır.   Ар абы . -и -. -пышэгъу ? Ар абы и пышэгъу? -- O onun muhatabı mı?   Ар дэ . д -и -пышэгъу -къым. Ар дэ ди пышэгъукъым. --O bizim muhatabımız değil.   Ар фэ . -ф -и -пышэгъу -къэ? Ар фэ фи пышэгъукъэ? -- O sizin muhatabınız değil mi?   Ар абыхэм . -я -пышэгъут. Ар абыхэм я пышэгъут . -- O onların muhataplarıydı.   Bu örneklemeleri sizler istediğiniz kadar çoğaltabilirsiniz. Önemli olan yapıyı bir defa kavramaktır.   Япэм Умар сэ си лэжьэгъут. -- Eskiden Ömer benim iş arkadaşımdı. Сэ уэ сыуиныбжьэгъутэкъэ? -- Ben senin arkadaşın değil miydim? Сэ абыхэм сыращ!алэц!ык!ущ. -- Ben onların küçük çocuğuyum. Ахэр сэ си къуэшхэщ. ---- Onlar benim kardeşlerimdir. Ахэр фэ фи шыпхъухэщ. -- Onlar sizin kızkardeşlerinizdir. Дэ абыхэм дыралэжьэгъущ. --Biz onların iş arkadaşlarıyız. Мазэ Зафер ипхъущ.-- Maze Zaferin kızıdır. Зафер Мазэ и адэщ.-- Zafer Maze' nin babasıdır.   Üçüncü cümle kalıbı da ben sen o ların beni seni o yu tanıdığı gördüğü ettiği eylediği tür cümle kalıbıdır. Bu cümle kalıplarından bahsedişimizin nedeni cümle başına gelen sözcüklerin görüntülerinin fiil başına eklemlenmesi nedeniyle fiil başındaki görüntüleri kavratmak amacına yöneliktir. Eğer bu görüntüler tanınmazsa evinde ailesinde veya zorunlu öğrenme ortamı yaratılarak öğrenme sağlanmazsa sonradan dili konuşmak mümkün olmaz. En basit görüntü dahi sözcüğün anlaşılmasını güçleştirir. Birinci sütun daima p halinde ikinci sütun м halinde ve birinci sütunun görüntüsü üçüncü sütunda ikinci sütunun görüntüsü de dördüncü sütundadır. Dördüncü sütundaki harfler ise ses uyumuna göre ikisinden biri gelir.   Şimdiki zaman olumlu özel söylemi;   Сэ --------сэ -----------сы ----с'з--- о --цlыху. Уэ --------уэ -----------у ------б'п ---о --лъагъу. Ар -------абы ---------. --------и ----е --щlэ. Дэ --------дэ ----------ды -----т'д --о --тх. Фэ -------фэ ----------фы----ф'в--о --хуапэ. Ахэр ---абыхэм ----. --------и -----а --тlэщl.     Сэ уэ сы -б -о-цlыху.   ----------- сы -- tanınan ( ben ) ----------------- б -- tanıyan ( sen ) --------------------- о -- şimdiki halde ------------------------- цlыху-- tanımak fiil kökü.       Bu arada sesli harfler yan yana geldiğinde ses bileşenlerinin Oluşumlarına ve düşen seslerin farkına varmalısınız.   Сэ уэ сыбоцlыху. ----Beni sen tanıyorsun.   Сэ абы сы -и -е -цlыху. Сэ абы сецlыху.-- Beni o tanıyor.   Cэ фэ сы -в-о -цlыху. Сэ фэ сывоцlыху. -- Beni siz tanıyorsunuz.   Cэ абыхэм сы -и -а -цlыху. Сэ абыхэм сацlыху. -- Beni onlar tanıyorlar.   Зафер зэрыщlэлэфlыр ( Ар сэ ) сощlэ.   Зэр – Eki birbirimizi tanıyoruz, biliyoruz, görüyoruz cümlelerinde kullanılır.   Заферрэ сэрэ дызэроцlыху. Заферрэ сэрэ дызэрощlэ. Заферрэ сэрэ дызэрлъэгъуащ. Дэ махуэ къэс дызэролъагъу.   Мазэрэ уэрэ фызэрлъэгъуа? Дызэрлъэгъуащ.   Мазэрэ уэрэ фызэрцlыхуа? Дызэрцlыхуащ. Дызэрцlыхуакъым.   Зэдэ зэпхъур фlыуэ зэролъагъу. Зэнэ зэпхъур Фlыуэ зэролъагъу.       Şimdiki zaman sorusu veya olumsuz bildiriminde o kalkar ve soruda sonaрэ eklenir, olumsuz bildirimde къым , olumsuz soru da къэeklenerek yapılır.   Geçmiş ve bitmiş zaman çizelgesi de ;   Сэ -------- сэ ------------ сы --- с'з --- лъэгъу - а -- щ. Уэ -------- уэ ------------- у ----б'п --- цlыху ---а -- ? Ар ------- абы ----------- . ------и -----------------а -- къым. Дэ -------- дэ ------------ ды ---т'д --------------- а -- къэ? Фэ ------- фэ ------------ фы -- ф'в ---------------а -- т. Ахэр --- абыхэм -------. ------а'я ---------------а -- хэ -- т?   Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ.   --------------- . -- görülen (o) ------------------- с -- gören ( ben ) ---------------------- лъэгъу -- görme fiili ---------------------------------- а -- geçmiş zamanda --------------------------------------- хэ--görülen o yu onlar yapan lar eki -------------------------------------------- щ. - şu andaki hal durum.   Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ. Ахэр сэ слъэгъуахэщ. -- Onları ben görmüş durumdayım.   Ахэр уэ . -- п -- лъэгъу -- а -- хэ? Ахэр уэ плъэгъуахэ? -- Onları sen görmüş durumda mısın?   Bu çaprazlamaları istediğimiz kadar çoğaltabiliriz.   Лэжьыгъэр зэхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕПЩlЫКlУЗАНЭ ГУКЪИНЭ td> ONBİRİNCİ DERS td> tr> tbody> table>     İsimlerin aldıkları  hal durum ekleri ;   Yalın hal--------- İ durumu--------- р E durumu  ------ м e doğru  --------- мкlэ olarak------------- у   Bunların dışındaki de ve den hal ekleri  fiil başına gelen  ön eklerle belirlenir. De olmak de etmek de eylemek  den gelmek den almak gibi.   щы -- de къэ – den   Унэр плъэгъуа? – Evi gördün mü? Унэр слъэгъуащ.— Evi gördüm.   Кхъужь  пшха?– Armut yedin mi? Сшхащ. – Yedim.   Кхъужьыр  пшха? – Armudu yedin mi? Кхъужьыр  сшхакъым. – Armudu yedim.   Унэм уеплъа? – Eve baktın mı? Унэм сеплъащ. – Eve baktım.   Дэнэ укlуэрэ? – Nereye gidiyorsun? Хадэм сокlуэ. – Bahçeye gidiyorum.   Дэнэ укlуэрэ? – Nereye gidiyorsun? Еджапlэм сокlуэ. – Okula gidiyorum.   Дэнэ укъикlыжрэ? – Nereden dönüyorsun? Еджапlэм сыкъокlыж. – Okuldan dönüyorum.   Дэнэ укъикlрэ? – Nereden geliyorsun? Истанбул сыкъокl. – İstanbul’dan geliyorum.   Дэнэ ущылажьэрэ? – Nerede çalışıyorsun? Истанбул сыщолажьэ. – İstanbul’da çalışıyorum.   Хадэмкlэ накlуэ, сэри сынокlуэ. – Bahçeye doğru git, ben de geliyorum. Сэ хадэмкlэ сокlуэ. – Ben bahçeye doğru gidiyorum.   Унэ-- Ev Унэр-- Evi Унэм-- Eve Унэу – Ev olarak Унэмкlэ – Eve doğru   Нобэ хасэмкlэ укlуа? – Bu gün derneğe doğru ( dernek tarafına ) gittin mi? Еджапlэмкlэ сыщыlащ. -- Okulun taraflarındaydım.   Дэнэ ущыlа? – Nerdeydin? ( Nerede bulundun?) Хадэм сыщыlащ. – Bahçedeydim. ( Bahçede bulundum. )   Дэнэ ущыlэ? – Neredesin? Хадэм сыщыlэщ. – Bahçedeyim. ( Bahçede bulunuyorum.)   рveмaynı zamanda belirteç olarak kullanılır. Bilinen bir şeyi ifade eder. Cümle yapılarında daima konu bahsi olan şahıs veya şey yani eşya Р – halindedir. Konu bahsi olmayan şahıslar veya şeyler м halindedirler.   Ар унэм мэкlуэж. – O eve dönüyor. Еджакlуэхэр унэм мэкlуэжхэ. – Öğrenciler eve dönüyorlar.   Сэри унэм сокlуэж.– Ben de eve dönüyorum. Аднан унэм мэкlуэж. – Adnan eve dönüyor.   Bu son iki cümledeki şahıslar da р halindedirler fakat özel isimlerde ve ben sen şahıslarındaki р düşer. Zaruret olmadıkça da gelmezler. р- sonuna geldiği ismi belirtili hale getirir. İngilizcedeki -- the – nin görevini ifa eder.   Унэ дахэ.---- Güzel ev. Унэр дахэ? ---- Ev güzel mi? Унэр  дахэщ.---- Ev güzeldir. (bilinen ev) Ар  унэ  дахэщ.--- O güzel evdir. ( o bilinen evdir) А  унэр  дахэ? ----- O ev güzel midir? А  унэр  дахэщ. --- O ev güzeldir.   Сэ сыдахэщ. – Ben güzelim. Уэ удахэщ. – Sen güzelsin. Ар дахэщ. – O güzeldir.   Сэ сыдахэ? – Ben güzel miyim? Уэ удахэ? – Sen güzel misin? Ар дахэ? – O güzel midir?   Сэ сыдахэт. – Ben güzeldim. Сэ сыдахэт? – Ben güzel miydim? ( Vurgu ile. )   Сэ сыдахэкъым. – Ben güzel değilim. Сэ сыдахэкъэ? – Ben güzel değil miyim?   Уэ удахэкъым. – Sen güzel değilsin. Уэ удахэкъэ? – Sen güzel değil misin?   Ар сыту дахэ. – O ne kadar güzel. Ар сыту хъыджэбз дахэ. – O ne kadar güzel kız.   Мазэ сыту дахэ. – Maze ne kadar güzel. Мы унэр сыту дахэ. – Bu ev ne kadar güzel. Мы унэр сыту ин. – Bu ev ne kadar büyük.   Мазэ хъыджэбз дахэ? – Maze güzel kız mı? Нтlэ хъыджэбз дахэщ. – Evet, güzel kızdır.   Мазэ сыту хъыджэбз дахэ хъуа. – Maze ne güzel kız oldu. Джэгум щыслъэгъуа хъыджэбзыр сыту дахэ. -------------------------- Düğünde gördüğüm kız ne kadar güzel. Джэгум щыслъэгъуа хъыджэбзыр сыту дахэт. --------------------------- Düğünde gördüğüm kız ne kadar güzeldi.   Унэр  согъэщlэращlэ. -----Evi süslüyorum. Си  унэр  согъэкъабзэ. -----Evimi temizliyorum. Си  lэхэр  сотхьэщl. -------Ellerimi yıkıyorum. Уи  напэр  къабзэу  тхьэщl.  -- Yüzünü temiz yıka. И напэр иетхьэщl. --- Yüzünü yıkıyor.   Уишыр  унэм  шэж.--- Atını eve götür. Унэм  кlуэж.---- Eve git. ( Eve dön.) Шыр  хадэм  шэ.-------- Atı bahçeye götür. Щlалэр  мэктэбым  кlуа?---- Genç okula gitti mi? Цlыкlухэр я  пэщым  щlэсхэщ.-- Çocuklar odalarında oturuyorlar.   Цlыкlухэр  мэктэбымкlэ кlуахэщ.-- Çocuklar okula doğru gittiler. Гупсэ  хадэмкlэ  к!уащ.  ---- Gupse  bahçeye doğru gitti. Хъыджэбзхэр  джэгумкlэ  кlуахэщ.-- Kızlar düğüne doğru gittiler. Хьэщlэхэр хьэщlэщымкlэ  нашэ.-- Misafirleri misafir odasına doğru götür.   Унэу  дызэплъахэр  дахэт.--- Ev olarak baktıklarımız güzeldi. Унагъуэу  дызlумуа  къэдгъэнакъым.-- Aile olarak uğramadığımızı bırakmadık. Еджакlуэу гу зылъыдымта  щыlэжкъым. ---------------------------------  Öğrenci olarak ilgilenmediğimiz kalmadı.   Унэ нэщlу  дызэмыплъа  къэдгъэнакъым. ------------------------------- Boş ev olarak bakmadığımız ev bırakmadık.   Еджапlэм ущылажьэрэ?  --- Okulda mı çalışıyorsun? Цlыкlухэр я пэщым щlэсхэщ.  --- Çocuklar odolarında oturuyorlar. Я  пэщым  щолажьэхэ.  --- Odalarında çalışıyorlar Абы щотхэхэ.----- Orada yazı yazıyorlar. Сурэт щащl.------ Orada resim yapıyorlar.   Ахьмэд дэнэ  щыlэ?  --- Ahmet nerede? ( Nerede bulunuyor.) Ар мэктэбым  щыlэщ.---- O okulda. ( Okulda  bulundu.) Сыт абы  щищlэр?---  Orada ne yapıyor? Абы  щоджэ.  ---- Orada okuyor.   Дэнэ укъикlыжрэ?---- Nereden geliyorsun? Синемам  сыкъокlыж.---- Sinemadan geliyorum. Мы  джанэ  дахэр  дэнэ  къыщыпщэхуа?-- Bu güzel gömleği nereden aldın? Истанбул  къыщысщэхуащ.------ İstanbuldan  aldım.   Щ - Bir fiil öneki olarak gelir ve fiil sonuna  р -veya -  м  gelirse  o işi yaparken ederken eylerken zaman bildirimi anlamı katılmış olur.   Уэс  къыщесам  уэс гуащэ  сщlат. -- Kar yağdığında kardan adam yapmıştım. Уэ  ущылажьэм сэ сышхэт.--  Sen çalışırken ben yemek  yiyordum. Сэ  сыщыпсалъэкlэ  фыкъедаlуэ.  --  Ben konuşurken  dinleyin. Уэс  къыщесым  уэс  lэшкlэ дыджэгунщ.-- Kar yağarken kartopu oynayalım. Уэшх къыщешхым  уэрамым  фыдэмыхьэ, фиуфэнщ!ынщ. --------------------- Yağmur yağarken sokağa çıkmayın, ıslanırsınız.   Сэ хадэм  сыщыкlуам уэ  абы  ущылажьэт. ------------------- Ben bahçeye gittiğimde sen orada çalışıyordun.   Сэ сыщыкlуэм  уэ укъэкlуэжт.--- Ben giderken sen geliyordun.   Дэ- Beraberinde , ona eşlik etme anlamında ön ektir.   Мазэ  сыдэджэгуащ.-- Maze ile oynadım. Мазэ  сыдэлэжьащ.-- Maze  ile çalıştım. Умар  и  къуэшым  дэшхащ.-- Ömer kardeşi ile yemek yedi. Мазэ  и  адэм  дэгушыlащ.  -- Maze babasına şaka yaptı. Мазэ  и  анэм  доlэпыкъу. -- Maze annesine yardım ediyor.   Зэдэ - Beraber ortaklaşa eşit şartlarda etmek eylemek.   Динэрэ Mазэрэ зэдэджэгуахэщ.- Dine ile Maze birlikte oynadılar.  Умаррэ Заферрэ  зэдолажьэхэ.--- Ömer ve Zafer birlikte çalışıyorlar. Умар Зафер  долажьэ.---- Ömer, Zafer ile birlikte çalışıyor   Bu son iki çümlenin tahlilini yapacak olursak, ilk  cümlede  ortak bir çalışma söz konusu, ikinci cümlede ise Ömer  Zaferin yanında onun denetiminde çalışıyor anlamı çıkar.Orijinal yazım şöyle olur ;   Умарыр  Заферым  долажьэ.  İşi yapan eden eyleyen yani konu bahsimiz daima  p halindedir. Özel isimler belirteçleri düşer fakat biz onun öyle olduğunu bilmek durumundayız.   İki isim arasına gelen ile anlamı bu dilde her iki ismin sonuna рэ рэ  getirilerek yapılır.   Уэрэ  сэрэ  дыздэджэгунщ.----- Seninle ben oynayalım. Заферрэ  Умаррэ  зэдоджэгухэ.-- Zafer ile Ömer birlikte oynuyorlar. Динэрэ  Мазэрэ  зэдолажьэхэ.-- Dine ile Maze birlikte çalışıyorlar.   Bu anlatım çoğula dönüşürse  ile  anlamını fiil başına gelen  дэ ye yükler.   Динэ  и ныбжьэгъухэм  ядоджэгу.--- Dine arkadaşlarıyla oynuyor. Мазэ  и  анэм  и адэм  ядоlэпыкъу.-- Maze annesine babasına yardım ediyor. Гупсэ и  ныбжьэгъхэм къадофэ.-- Dine arkadaşlarıyla oynuyor.   мы - yapma gitme etme eyleme anlamındaki olumsuz bildirim eki fiilin başına eklenir.   Укъыщагъэтэджыжыну  щlыпlэ  умытlыс.--Kaldırılacağın yere oturma. Шхэгъуэр  къэмысу  умышхэ. ------Yemek vakti gelmeden yeme. Уи lуэху  зыдыщымыlэм  умыкlуэ. -----İşin olmayan yere gitme. Жэщи  махуэи  зыпымычу  умыжей. ---Gece gündüz devamlı uyuma.     Уэ  хъыджэбз  дахэ, къыздэкlуэ. Зым  lэпыхур  зым  къэтщтэжу  дыздэпсэунщ. Гуфlэгъуэм дыздэгуфlэнщ ,  гуlэгъуэм  дыздэгуlэнщ. Гъащlэр зэгъусэу  здэтхьынщ.   Кизэрэ  Ботэрэ   Блэкlа  тхьэмахуэм Кизэрэ  Ботэрэ  псалъэ  зратащ. Мы  тхьэмахуэкlэм Истанбул къыщакlухьыну. Ахэр пщэдджыжьым зыхуэзахэщ. Куэд  дэмыкlыуи Истанбул  уэрамым  дэхьахэщ. Япэ  лъандэрэ  мыбы  щыпсэуахэм  я нэгу  щlэкlа сыт  щыlами  къегъэлъагъуэ  абыхэм я  lэщlагъэу къызтрауфахэм.   Япэ  лъандэрэ  мыбы  щаухуа  къэралыгъуэшхуэхэм Къащlэнэжауэ лъагъупхъэу lэджэ  чилисэрэ мэжджытрэ Абыхэм  я  гъащlэр  щрахьэкlа унэжьхэмрэ  кlэ  иlэкъым.   Хы lуфэм уехрэ  абыи  уи нэгу  щызебгъэужьыным уасэ иlэкъым.   Кизэ  нэхъ игъэщlэгъуар мыхуэдиз цlыхум яшхрэ  ирафрэ  къыздикlрат. Ар  абы  куэдрэ  щlэгупшысыкlащ. Уэрамхэм дэтыр  дэхуэтэкъым, лэжьапlэм щlэтыр  щlэмыхуэу  шхапlэхэми  щэхуапlэхэми щlэтыр  щlэхуэтэкъым.   Ауэ  абыхэм ядилъэгъуауэ  нэхъ  гу  зылъитар псоми  зы  гузэвэгъуэшхуэ яlэ  хуэдэу зыгурхэм  къыкlэрыху  хуэдэу,  псыдзэм  хуэдэу  уэрамхэм  зэрырижэхэрат.     Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕПЩlАНЭ  ГУКЪИНЭ td> ONUNCU DERS td> tr> tbody> table>       Dönüş veya tekrarlama harfi plarak  ж  son eki evine köyüne kentine veya şu anda çıktığın yere geri dönüş veya yaptığın bir şeyi bir daha yapmayı isteme yapma etme eyleme harfi olarak inceleme   Çocuk avutma tekerlemesi   Avuç içine okşanarak ------- Мыбдэ  мэл  щохъурэ ----------------------------------------- Burada koyunlar otluyormuş   Baş  parmağa dokunularak ---Мыбде  хъурей  щоджэгурэ ------------------------------------------- Burada top oynanıyormuş   İşaret parmağına katlanarak --Мыбы  накlуэ сыкlуэ дывгъэкlуэж жи -------------------------------------------- Bu  haydin dönelim  demiş   Orta parmağa katlanarak -----Мыбы тlэкlу дымышхэу дыкlуэжын жи -------------------------------------- Bu biraz yemek yemeden mi dönelim demiş.   Yüzük parmağına katlanarak --Мыбы  нанэ  гъуэмылэ тlэкlу ------------------------------------------хуэдмыхьу  дыкlуэжын  жи ------------------------------- Bu neneye biraz azık götürmeden mi dönelim demiş   Seçe parmağına fiskelenerek --Мыбы  феуэ феуэ цlыкlужь цlыкlужь феуэ ------------------------------------------феуэ  цlыкlужь цlыкlужь жи -------------------------------- Bu vurun vurun miniciğe vurun vurun miniciğe demiş.   Къэмбот , лъакъуэ кlыхь ------------ Kambot, uzun bacak Кlэн  къэхьи дыджэгунщ.---------- Aşık getir oynayalım Пlастэ къэхьи  здэтшхынщ------- Pasta getir yiyelim Лъакъуэ къэхьи  дыкlуэжынщ.---- Ayak getir dönelim. (evimize dönelim.)   жы,жын,жынщ,  ж ,жа,  жат,жынт ,жынут  şekillerinde fiil sonuna eklenen bu sonekler çıkış yerine dönüş anlamı katıyor.   Кlуэ---------------- git Кlуэж------------- git(geldiğin yere) Кlуэн? ------------ gider mi? Кlуэжын? ------ gider mi?(geldiği yere)   Сыкlуэжын? --------------- gideyim mi? (geldiğim yere) Сокlуэж. -------------------- Gidiyorum.(geldiğim yere) Къуажэм  сокlуэж.------ Köye gidiyorum.(köyüme) Къуажэм сокlуэ.--------- Köye gidiyorum. (herhangi bir köye) Унэм сыкlуэжащ.-------- Eve gittim. (evime, evime döndüm) Зафер и унэм сыкlуащ.-- Zafer'in evine gittim.   Дэнэ укlуэрэ?------ Nereye gidiyorsun? Хадэм сокlуэ.------ Bahçeye gidiyorum.   Дэнэ укlуэрэ?----- Nereye gidiyorsun? Хадэм сокlуэж.---- Bahçeye gidiyorum. ----------------------- ( Bahçeden çıktım gezindim tekrar oraya dönüyorum)   Зы мыlэрысэ шхыж.-------- Bir elma daha ye. Зы  шейбжьэ  ефэж.--------- Bir bardak çay daha iç. Кхъыlэ  тlэкlу  тхущысыж.-- Lütfen bizim için biraz daha otur. Зы шейбжьэ къысхуэхьыж.---- Bir bardak çay daha getir. Кхъыlэ зы  шейбжьэ  къысхуэхьыж.-- Letfen bir bardak çay daha getir.   Gidiyorum. -- Gitmiyorum   Сокlуэ --------- Сыкlуэкъым   Уокlуэ ---------- Укlуэкъым   Макlуэ --------- Кlуэкъым   Докlуэ --------- Дыкlуэкъым   Фокlуэ --------- Фыкlуэкъым Макlуэхэ ------ Кlуэхэкъым    Dönüyorum. --- Dönmüyorum. ( çıkış yerine )   Сокlуэж --------- Сыкlуэжкъым Уокlуэж --------- Укlуэжкъым   Мэкlуэж --------- Кlуэжкъым Докlуэж --------- Дыкlуэжкъым Фокlуэж --------- Фыкlуэжкъым  Мэкlуэжхэ ------ КlУэжхэкъым    Gittim ----------- Gitmedim   Сыкlуащ ------- Сыкlуакъым Укlуащ --------- Укlуакъым Кlуащ ----------- Кlуакъым Дыкlуащ ------- Дыкlуакъым Фыкlуащ ------- Фыкlуакъым Кlуахэщ -------- Кlуахэкъым   Döndüm. ----------- Dönmedim. ( çıkış yerine )   Сыкlуэжащ ------ Сыкlуэжакъым Укlуэжащ --------- Укlуэжакъым Кlуэжащ ----------- Кlуэжакъым Дыкlуэжащ ------- Дыкlуэжакъым Фыкlуэжащ ------- Фыкlуэжакъым Кlуэжахэщ ------- Кlуэжахэкъым     Зафер и гъусэу къуажэм сыкlуэжащ.-Zaferle birlikte köye gittim. Къуажэм мэхуипщl  дыщыlащ.--------- Köyde on gün kaldık. Зафер Анкара  игъэзэжащ.--------- Zafer  Ankaraya döndü. Зафер игъэзэжа иужь сэ мэхуитху сыщыlэжащ. ------------------ Zafer döndükten sonra ben on gün daha kaldım.      САБИЙ ГЪЭУДЫlУ ------------------- NİNNİ   Пхъащхьэ  мыщхьэр мэщащэ-- Ağaçlardan meyveler dökülüyor. Щауэ  цlыкlухэр  мэщыпэ.-------- Çocuklar onları topluyor. lэкlэ пыlэр къыщанэ.-------------- Örgülü şapkayı unutuyorlar. Ботэ  макlуэри  мэшынэ.---------- Bote gidiyor korkuyor. Быцэ  макlуэри  къехьыжыр.----- Bıtse gidip getiriyor.     Къехь ------- Getiriyor. Къехьыж--- Getiriyor.( bizim olan bir şeyi, kaybettiğimiz şeyi getiriyor)     Şiiri yazıyorum -------------- Şiiri tekrar yazıyorum   Усэр  сэ  сотх ------------ Усэр  сэ  сотхыж   --------- уэ  ботх --------------------- уэ  ботхыж -------- абы иетх -------------------- абы  иетхыж -------- дэ  дотх ---------------------- дэ  дотхыж -------- фэ фотх ---------------------- фэ  фотхыж ------ абыхэм ятх ------------------ абыхэм ятхыж.   Şiiri yazdım. ----------------- Şiiri tekrar yazdım   Усэр  сэ стхащ. -------- Усэр  сэ  стхыжащ ---------уэ птхащ ------------------ уэ  птхыжащ -------- абы итхащ ---------------- абы итхыжащ ---------- дэ ттхащ ----------------- дэ  ттхыжащ ---------- фэ фтхащ --------------- фэ  фтхыжащ -------- абыхэм ятхащ. ---------- абыхэм ятхыжащ.   Yapabilmek edebilmek eyleyebilmek anlamı katan sonek ; ф   Сэ  хадэм  сокlуэф.---------------  Bahçeye gidebiliyorum. Мэзым сыкlуэфащ.------------------- Ormana gidebildim. Ар  Анкара  кlуэфынщ.------------ O Ankara'ya gidebilir. Зы  мыlэрысэ сшхыжыфынщ.-- Bir elma daha yiyebilirim. Мазэ  и  напэр  иетхьэщlыф. ---- Maze yüzünü yıkayabiliyor. Мазэ и  пэщыр  зылъыlуехыф.--- Maze odasını  düzeltebiliyor. Динэ  шхэгъуэ  къэс и дзэхэр  иелъэщlыф. ------------------------- Dine her yemekten sonra dişlerini fırçalayabiliyor.    Быцэ  усэ  дахэхэр  иетхыф.-----Bıtse güzel şiirler yazabiliyor.     Тхьэщlэн- Eylem olarak yıkama eylemini gerçekleştirmek olduğundan konu bahsi  сэ  уэ  ар  дэ  фэ  ахэр şahıs ekleri de  сы  у  .  ды  фы  . хэ  şeklinde olacağı açıktır. Şimdiki zaman olumlu bildirimi istisnası olması kaydı ile.         Cотхьэщlэ---------- сытхьэщlэрэ? ------ сытхьэщlэкъым Уотхьэщlэ---------- утхьэщlэрэ? -------- утхьэщlэкъым мэтхьэщlэ---------- тхьэщlэрэ? ---------- тхьэщlэкъым дотхьэщlэ---------- дытхьэщlэрэ? ------ дытхьэщlэкъым фотхьэщlэ--------- фытхьэщlэрэ? ------ фытхьэщlэкъым   мэтхьэщlэхэ------- тхьэщlэхэрэ? ------- тхьэщlэхэкъым     сытхьэщlэжкъым --------- сытхьэщlэжыфкъым утхьэщlэжкъым ----------- утхьэщlэжыфкъым тхьэщlэжкъым  ----------- тхьэщlэжыфкъым дытхьэщlэжкъым --------- дытхьэщlэжыфкъым фытхьэщlэжкъым --------- фытхьэщlэжыфкъым тхьэщlэжхэкъым ----------- тхьэщlэжыфхэкъым.   Bu son iki çekimden birincisine tekrar aynı eylemi yapmıyor olma Anlamı katılmış. İkinci çekime ise tekrar aynı eylemi yapamıyor Olma anlamı katılmıştır.   Burada aklımıza şöyle bir soru gelebilir; Dil öğretimi fiil çekimleri ile  olur mu? Cevabı ise çok açıktır. Bu dil  ön ekler son ekler ile işletilmektedir. Bu ön ek ve son eklerin kavranması dili kullanabilmeyi getirir. Yeryüzündeki büyük kabul edilen dillerin  beş altı bin cıvarı fiilleri var iken bu dilin tesbit edilmiş  yirmi beş bini aşkın fiili vardır. Ön ek son ek hesabı da yapılacak olursa bilmem nerelere varır. Fiillerin çekimlenmeleri önem arz eder. Ön ek son ek ve şahıs  Eklerinin fiil başındaki yerleri bütün bunlar farklı çalışmayı Zorunlu kılar.       Тхьэщlын - Burada ise bir şey yıkamak olduğundan konu bahsi   ар  yani yıkanan şey  olacağından  cümle ona göre oluşur.   Şahıslar burada işi yapan  eden eyleyen figüran durumuna geçeceğinden şahıslar сэ уэ абы дэ фэ абыхэм  şahıs ekleri de с , п , и , т , ф, я  şeklinde oluşur.   Konu bahsimiz olan şeyi:   Yıkıyorum ---------- Yıkıyor muyum?--- Yıkamıyorum.   сотхьэщl --------- стхьэщlрэ? --------- стхьэщlкъым ботхьэщl--------- птхьэщlрэ? --------- птхьэщlкъым иетхьэщl--------- итхьэщlрэ? --------- итхьэщlкъым  дотхьэщl--------- ттхьэщlрэ? --------- ттхьэщlкъым фотхьэщl-------- Фтхьэщlрэ? -------- фтхьэщlкъым  ятхьэщl----------- ятхьэщlрэ? -------- ятхьэщlкъым   Artık yıkamıyorum. --------- Artık yıkayamıyorum.   стхьэщlыжкъым ----------- стхьэщlыжыфкъым птхьэщlыжкъым ----------- птхьэщlыжыфкъым итхьэщlыжкъым ----------- итхьэщlыжыфкъым ттхьэщlыжкъым ----------- ттхьэщlыжыфкъым фтхьэщlыжкъым ---------- фтхьэщlыжыфкъым ятхьэщlыжкъым ----------- ятхьэщlыжыфкъым     Fiil kökü кlу üzerinden sözcük ve cümle oluşumları.   Кlуэ. -- Git Къакlуэ -- Gel Накlуэ – Belirtili yere git   Сэ хасэм сокlуэ уэри накlуэ. – Ben bahçeye gidiyorum, sen de gel Сэ солажьэ уэ хасэм кlуэ. – Ben çalışıyorum, sen derneğe git. Хасэм сыщыlэщ уэри къакlуэ. – Ben dernekteyim sen de gel   Cümlenin oluşumu genel olarak konuşmacının konumuna  Göre şekillenir. Konuşmacının bulunduğu yere bir çağrıda Fiil başına къэ gelmek durumundadır. Konuşmacının bulun -Madığı fakat belirli bir yere doğru çağrıda н yön belirteci İle çağrı yapılmaktadır. Yön belirteci olmadan yapılan çağrıya Konuşmacının müdahil olmadığı bir yön olduğu açıktır.   Burada konuşmacı bulunduğu yerden bir git sorgusu yapmaktadır.   Хадэм кlуэ. – Bahçeye git. Хадэм укlуэрэ? – Bahçeye gidiyor musun? Хадэм укlуа? – Bahçeye gittin mi? Хадэм кlуэж. – Bahçeye dön. Хадэм укlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun? Хадэм укlуэжа? – Bahçeye döndün mü?   Burada konuşmacı bulunduğu yerden belirli bir yöne veya gideceği Yöne bir git sorgusu yapmaktadır.   Унэм накlуэ. -- Eve git. Унэм унакlуэрэ? – Eve gidiyor musun? Унэм унэкlуа? – Eve gittin mi? Унэм нэкlуэж. – Eve dön. Унэм унэкlуэжрэ? – Eve dönüyor musun? Унэм унэкlуэжа? – Eve döndün mü?   Burada konuşmacı bulunduğu yere bir gel çağrısı sorgusu yapmaktadır.   Хадэм къакlуэ. – Bahçeye gel. Хадэм укъэкlуэрэ? – Bahçeye geliyor musun? Хадэм укъэкlуа? – Bahçeye geldin mi? Хадэм укъэкlуэжа? – Bahçeye döndün mü? Хадэм укъэкlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?   Bu git veya gel söylemlerine son ekler de getirerek genişletecek olur isek:   Gidebiliyorum.—- Gidebildim ------------ Gidebilirim   Сокlуэф ------------ Сыкlуэфащ ---------- Сыкlуэфынщ Уокlуэф ------------ Укlуэфащ ------------- Укlуэфынщ Мэкlуэф ------------ Кlуэфащ -------------- Кlуэфынщ Докlуэф ------------ Дыкlуэфащ ----------- Дыкlуэфынщ Фокlуэф ------------ Фыкlуэфащ ----------- Фыкlуэфынщ Мэкlуэфхэ. --------- Кlуэфахэщ ----------- Кlуэфынхэщ   Olumsuzluk   Gitmiyorum. --------- Gidemiyorum. --------- Gidemem.   Сыкlуэкъым --------- Сыкlуэфкъым. ------ Сыкlуэфынкъым. Укlуэкъым. ----------- Укlуэфкъым. --------- Укlуэфынкъым. Кlуэкъым. ------------ Кlуэфкъым. ----------- Кlуэфынкъым. Дыкlуэкъым. -------- Дыкlуэфкъым. ------- Дыкlуэфынкъым. Фыкlуэкъым. -------- Фыкlуэфкъым. ------- Фыкlуэфынкъым Кlуэхэкъым. -------- Кlуэфхэкъым. --------- Кlуэфынхэкъым.   Gitmeyenim. ------- Gitme ( emir )   Сымыкlуэ ------------------------ Умыкlуэ ------------ Умыкlуэ. Мыкlуэ  ----------- Йремыкlуэ. Дымыкlуэ.------------------------ Фымыкlуэ. -------- Фымыкlуэ. Мыкlуэхэ. --------- Йремыкlуэхэ.   Псыхьэ сыкlуэри  ---- Su getirmeye gittim ve Псы семыфэу сыкъэкlуэжащ. --- Su içmeden geldim.   Адэм сыкlуэри --- Bahçeye gittim de Мыlэрысэ сымышхыу сыкъэкlуэжащ. – Elma yemeden geldim.   Гъэ --- Birisine eylemi yaptırma ön eki.   Burada fiil başına eklenen şahıs eki yapan eden eyleyen, Fiil köküne yakın olan şahıs eki ise ettiren eyletendir.   Сэ -------- сэ ------------- сы ---- з ---- гъэ ---кlу – а – щ. Уэ -------- уэ ------------- у ------ б ---- гъэ-------------------. Ар ------- абы ------------. ------ и ---- гъэ -------------------. Дэ -------- дэ ------------- ды --- д ---- гъэ -------------------. Фэ ------- фэ -------------фы --- в ---- гъэ -------------------. Ахэр---- абыхэм ------- . ------ а ---- гъэ ----------------- хэщ.   Bu çaprazlamadan daha önceki cümleler gibi 28 cümle çıkarılabiliyor. Örnekleme ve alıştırmaları sizler yapabilirsiniz.   Хуэ --- Birisi için bir şey yapma etme eyleme ön eki.   Yapı ve anlamlandırma diğer yapılar ile aynıdır.   Сэ -------- сэ -----------сы --- с ----- хуэ ------- кlу ---- а – щ. Уэ -------- уэ -----------у ------ п ----- хуэ -------------------------. Ар -------- абы --------- . ------ . ------ хуэ ------------------------. Дэ -------- дэ ----------- ды --- т ----- хуэ -------------------------. Фэ ------- фэ ----------- фы – ф ----- хуэ -------------------------. Ахэр ---- абыхэм ----- . ------ . ------ хуэ ---------------------- хэщ.     Фlэ – Ön ekinde birinci şahıs eki istemediği halde Gücü yetmemiş engelleyememiş ve ikinci şahıs eki etmiş, eylemiştir.   Сэ --------- сэ ---------- сы ---- с ---- фlэ ------- кlу --- а --- щ. Уэ --------- уэ ---------- у ------- п --- фlэ --------------------------. Ар --------- абы ------- . -------- . ---- фlэ --------------------------. Дэ --------- дэ ---------- ды ---- т ---- фlэ -------------------------. Фэ ---------- фэ --------фы --- ф --- фlэ -------------------------. Ахэр ------ абыхэм ----. ------ . ---- фlэ -----------------------хэщ.   Bu üç çaprazlama tablosu işletilebilir ise her birisinden türetilebilecek 28 er cümle anlaşılır hale gelir ise ilerleme kaydedilmiş olacaktır.   Bu zikredilen cümle kalıbı eylem ile ilgilidir. Eğer konu bahsi – ар – olur ise cümle şöyle oluşur.     ------------- Сэ --------- сэ --------- с --- фlэ – с – шх – а – щ. ------------- Уэ --------- уэ ---------- п –- фlэ – п ------------------. Ар -------- Абы ------- абы ------- . ---- фlэ –и------------------. ------------- Дэ --------- дэ ---------- т –- фlэ – т------------------. ------------- Фэ --------- фэ --------- ф – фlэ – ф-----------------. ------------ Абыхэм --- абыхэм --- . --- фlэ –а----------------хэщ.   Зы мыlэрысэ сиlэти – Bir elmam vardı da Ари Зафер сфlишхащ.—Onu da Zafer yedi. ( ben istemiyordum )   С – ben ( istemeyen ) Фlэ – istenç dışılık ön eki ( sesli э ve и gelir ise э düşer ) И– o ( ben istemeden eylemi yapan ) Шх – yeme fiil kökü А – sıfatlaştırma eki ( yenmiş duruma girdi ) Щ – şu andaki hal.   Sütunlara dikkat edilir ise kolaylıkla seçilebilir.   Ар –------------ сэ –- абы –----- сфlишхащ. Мыlэрысэр -- сэ –- Зафер --- сфlишхащ.   Günlük konuşmalarda fiil başında temsil edildiğinden ben şahıs eki de düşer.     Мыlэрысэр Зафер сфlишхащ.   Eğer cümleler  Ар абыхэм ile başlayacak olur ise fiil başındaki noktanın Yerine я eki ( иа ) gelir ve sondaki çoğul eki хэ düşer.   Мыlэрысэр абыхэм сэ яфlэсшхащ. Хъыджэбзыр абыхэм уэ яфlэпхьащ.   Bu son iki tablodaki dizilişin farklı oluş nedenini konu bahsi ile ilişkilendirebilir İsek daha anlaşılır olacağı açıktır.   Bu dilde zamanlar genel yapı itibarı ile iki zamanlıdır. Geçmiş zaman ve şimdiki zaman olarak. Geçmiş zaman da uzak ve yakın geçmiş zaman olarak ikiye ayrılır.   Biz yakın geçmiş zamanı ele alır isek. Bitmiş zaman.   1 – Geçmişte gitmiş olan. --------- сыкlуат. – gitmiştim. 2 – Geçmişte gidecek olan. ------ сыкlуэнут. – giderdim. 3 – Geçmişte gidiyor olan. -------- сыкlуэт. – gidiyordum. 4 – Geçmişte gider olan. ---------- сыкlуэнт. – giderdim   Uzak geçmiş bitmiş zaman ekleri ise гъэ eki ile yapılır. Bu konuya ileride değinilecektir. Сыкlуэгъат – Bir vakitler gitmiştim. Şeklindedir.   Şimdiki zamanı ele alır isek; etkisi şu anı etkileyen zamanlar olarak;   1 – Şu anda gitmiş olan. --- сыкlуащ. – gittim. ( gitmiş durumdayım.) 2 – Şu anda gidecek olan. -- сыкlуэнущ – gideceğim. 3 – Şu anda gidiyor olan. -- сокlуэ. – gidiyorum. 4 – Şu anda gider olan.--- сыкlуэнщ. — giderim.( gidebilir durumdayım )   Şeklinde sıralayabiliriz. Bu zamanları da Türkçe olarak olabildiğince Anlatmaya gayret göstereceğiz. Bir kısım anlatım biçimlerinin Türkçede ifade bulmuyor olması nedeniyle Zorluklar olabileceği gibi şartlanmışlıklarımız anlamamızı güçleştirebilir.   Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕБГЪУАНЭ ГУКЪИНЭ td> DOKUZUNCU DERS td> tr> tbody> table>       БЖЫГЪЭХЭР SAYILAR     Зрабж бжыгъэцlэхэр:   Sayma sayıları:   1 - Зы , 2 - Тlу, 3 - Щы, 4 - Плlы, 5 - Тху, 6 - Хы, 7 - Блы, 8 - И  9 - Бгъу, 10 - Пщlы, 0 - Зырикl   11 - Пщlыкlуз, 12 - Пщlыкlутl, 13 - Пщlыкlущ, 14 - Пщlыкlуплl, 15 - Пщlыкlутху   16 - Пщlыкlуих, 17 - Пщlыкlуибл, 18 - Пщlыкlуий, 19 - Пщlыкlубгъу, 20 - Тlощl   Bu dilde sayma düzeni yirmilik sayma düzenine göredir. Fakat bu düzen onluk sayma düzenine değiştirilmiştir. Örneğin otuz beş , yirmi on beş şeklinde idi. Her iki sayma düzeni de dilin yapısına uygundur.   21 - Тlощlрэ зы, 22 - Тощlрэ тlу, 23 - Тlощlрэ щы, 24 - Тlощlрэ плlы 25 - Тlощlрэ тху, 31 - Щэщlрэ зы, 32 - Щэщlрэ тlу, 33 - Щэщlрэ щы 34 - Щэщlрэ плlы,35 - Щэщlрэ тху   10 - Пщlы, 20 - Тlощl, 30 - Щэщl, 40 - Плlыщl, 50 - Тхущl, 60 -Хыщl 70 - Блыщl, 80 - Ищl, 90 - Бгъущl, 100 - Щэ   200 - Щитl, 300 - Щищ, 400 - Щиплl, 500 - Щитху, 600 - Щих 700 - Щибл,800 - Щий,900 - Щибгъу,1000 - Мин   2 000 - Минитl, 3 000 - Минищ, 4 000 - Миниплl 1 000 000 - Мелуан - зы мелуан,2 000 000 - Мелуанитl, 10 000 000 - Мелуанипщl   2007 -минитlрэ блы,2008 - Минитlрэ и, 1955 - Минрэ щибгъурэ тхущlрэ тху 1975 - Минрэ щибгъурэ блыщlрэ тху   Щlэуэ къытхуеблэгъа илъэсыщlэм зэгъусэу дихьэнщ жысlэри Зафер чэнджэщ есхьэлlа щхьэкlэ къысхуидакъым. Сэ сыкlэлъыплъынурэ иужькlэ сигу ирихьым сынихьэнущ жиlащ.   Sayıların yazı içerisinde yazılış ve okunuşları ;   Зы мыlэрысэ ------- Bir elma Зы унэ ---------------- Bir ev Зы щlалэ ------------- Bir genç Зы хъвджэбз -------- Bir kız Зы махуэ ------------- Bir gün Зы тхьэмахуэ. -------- Bir hafta. Зы мазэ. ---------------- Bir ay.   Мыlэрыситl ------------- İki elma Унищ ---------------------- üç ev Щlэлитху------------------ beş genç Хъыджэбзибгъу ------ dokuz kız Мэхуипщl --------------- On gün   On bir ve daha büyük sayılar isimden sonra gelir ve yüz sayısı dışında  isime ulanmazlar. İsme ulananların sonundaki sesli düşer ve isim ile sayı arasına  и sesi girer.   Ara sayılar arasına da рэ рэ gelir.   Махуэ тlощlрэ тхурэ. – Yirmi beş gün. ( zaman aralığı olarak ) Махуэ плlыщl. --- Kırk gün. Мыlэрысэ пщlыкlутху. – On beş elma Цlыхуищэрэ пщlыкlутхурэ. – Yüz on beş insan. Еджакlуэ щэныкъуэ. – Elli öğrenci.   Махуэ тlощlрэ тхурэ Истанбул сыщылэжьащ.—Yirmi beş gün İstanbul da çalıştım. Илъэситкlэ Истанбул сыщеджащ.-------------------- İki yıl İstanbul da okudum. Хасэм цlыху плlыщlрэ тхурэ къекlуэлlащ.------- Toplantıya kırk beş insan katıldı. Пэщым цlыху пщlыкlутху щlэсщ. --------------------- Odada on beş insan var.   Зэрызэкlэлъыкlуэ бжыгъэцlэхэр:   Sıralama bildiren sayılar ;   Езанэ- birinci, Етlуанэ - ikinci, Ещанэ - üçüncü, Епщlанэ - onuncu Епщlыкlутхуанэ - onbeşinci   Зэрагуэш бжыгъэцlэхэр:   Birer ikişer gibi sıra dizi veya paylaşım sözcükleri ;   Кхъыlэ мыlэрысэ зырыз фшхы. --------------- Lütfen birer elma yiyin. Тхылъ тlурытl къэфщэху. ---------------------- - İkişer kitap satın alın. Зафер и еджакlуэхэм тхылъ щырыщ яхуигуэшащ. -------------------------------------------------- Zafer öğrencilerine üçer kitap paylaştırdı.   зырыз - birer, тlурытl - ikişer, щырыщ - üçer, пл!ырыпл!- dörder   Мыlэрысэ зырыз фшхы.--------- Birer elma yiyin. Махуэ тlурытl фытхущыlэ.---- Bizim için ikişer gün kalın. Махуэ щырыщ фытхуэлажьэ. - Bizim için üçer gün çalışın. Тlурытlу кусэ фыхъу. --- İkişerli sıra olun. Пэщым зырызурэ фыщlэхьэ. Odaya birer birer girin.   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу -- Bir hafta yedi gün oluyor.   Блыщхьэ ---------------- pazartesi Гъубж -------------------- salı Бэрэжьей --------------- çarşamba Мэхуэку ------------------ perşembe Мэрем -------------------- cuma   Щэбэт --------------------- cumartesi Тхьэмахуэ --------------- pazar   Ипэ ит мэхуитхур лэжьэгъуэ махуэхэрщ. -- İlk beş gün çalışma günleridir. Иужь ит мэхуитlри зыгъэпсэхугъуэ махуэхэрщ. ------------------------------------------------- Sonraki iki gün de dinlenmegünleridir.   Лlэщlыгъуэ ---- asır Гъэ - Илъэс --- yıl , sene Мазэ -------------- ay Тхьэмахуэ ----- hafta Махуэ ----------- gün Жэщ ------------- gece Махуэ ----------- gündüz Пщыхьэщхьэ - akşam Пщэдджыжь -- sabah Шыджагъуэ ---- öğlen Нэхуыщ --------- imsak Кlэху -------------- tan yeri ağarması vakti Кlыфl ------------- karanlık Нэху -------------- aydınlık   Щlыlэ -------------- soğuk Хуабэ ------------- sıcak Щlыlэтlыlэ ------- serin Псыlэтlыlэ ----- - nemli   Илъэсым и пычыгъуэхэр - Yılın bölümleri ;   Щlымахуэ ----------------- Kış Гъатхэ --------------------- İlkbahar Гъэмахуэ ----------------- Yaz Бжьыхьэ ------------------ Sonbahar   Мазэхэр ------------------- Aylar   1- Щlышылэ ------------ ocak 2- Мэзае ----------------- şubat 3- Гъэтхэпэ -------------- mart 4- Мэлыжьыхъ --------- nisan 5- Накъыгъэ ------------- mayıs 6- Мэкъуэуэгъуэ ------- haziran 7- Бадзэуэгъуэ --------- temmuz 8- Шыщхьэlу ------------ ağustos 9- Фокlадэ --------------- eylül 10- Жэпуэгъуэ ----------- ekim 11- Щакlугъуэ ------------ kasım 12- Дыгъэгъазэ ---------- aralık   Bu isimlendirmeler o ayın yılın zamanın özelliklerine göre ve ses anlam  düzeneğine göre isimlendirilmişlerdir.   Щыпэгъэ - geçen yıldan bir önceki yıl Нэгъабэ - geçen yıl Мыгъэ - bu yıl Етlэнэгъэ - gelecek yıl   Вэсмахуэ - dünden önceki gün Дыгъуасэ - dün Нобэ - bugün Пщэдей - yarın Пщэдеймыщкlэ - Yarından sonraki gün Къэбыщкlэж - Yarından sonraki günden sonraki gün Къэбывэх - Yarından sonraki günden sonraki günden sonraki gün.   ПКЪЫГЪУЭХЭР --------- Vücut organlarımız   Пкъы – organ, lэпкъ лъэпкъхэр   Нэ -------- - göz ------------------------ lэ ------- el Нэlу ------ - yanak --------------------- lэгу -------- aya, avuç içi Нэкlу ------ göz çukuru -------------- lэхъуамбэ --- parmak Набдзэ --- kaş ------------------------- lэбжьанэ ---- tırnak Нэбжьыцl -- kirpik -------------------- lэштlым ------ yumruk Напlэ ----- Göz kapağı --------------- lэпщэ ------ - bilek Натlэ ------ alın ----------------------- lэблэ -------- kol Напэ ------ yüz ----------------------- lэфракlэ ---- dirsek Щхьэ ------ baş ------------------------ Лъэ --------- ayak Щхьэц ---- saç ----------------------- Лъакъуэ --- ayak Пщэ ------- boyun --------------------- Лъэдакъэ --- topuk Пщэдыкъ --- ense ------------------- Лъэхъуамбэ -- ayak parmağı Тхьэкlумэ --- kulak ------------------ Лъэбжьанэ --- ayak tırnağı Жьэ --------- ağız --------------------- Лъэкlэн ------- aşık kemiği Дзэ ---------- diş ----------------------- Лэдий -------baldır aşık arası Дзэпэфlанэ - ön kesici diş -------- Лъапщэ ---- ayak bileği Дзэщхьэл --- azı dişi ---------------- Лъэкlампlэ -- baldır Хьэдзэ ------ köpek dişi ------------- Лъэгуажьэ --- diz Дзэл ------- diş eti ------------------- Куэ ------- diz üstü, bacak Бзэгу ----- dil --------------------------- el ayak araçları Жьэпкъ ----- çene -------------------- Лъэрыгъ --- ayakkabı Жьэкъыпэ --alt çene -----------------Лъэпыlу ---- terlik Жьэгъу ---- bademcik ----------------Лъэпэд ----- çorap Пэ ------- burun ---------------------- Лъэрыгъыпс - ayakkabı bağı Пэпкъ --- burun kemiği -------------- lэлъэ ------ eldiven Пащlэ ---- bıyık ------------------------ lэпщэхъу ---- bilezik Жьакlэ -- - sakal --------------------- lэлъын ------ yüzük Фlыншэ --- dilcik ----------------------- lэпхъуалъэ --- yüksük lупэ --------dudak ---------------------- Лъэбакъуэ --- adım Дамэ ------ kol kanat ------------------ Лы ------- et дэмащхьэ --- omuz ------------------ Щэ ------- vücut yağı Блэгущlэ ---- koltuk ------------------ Щхьэкуцl ---- beyin бгъэгу ---- göğüs tahtası ------------ Къупщхьэ --- kemik Бгъэ ------- göğüs --------------------- Дзажэ --- kaburga Блатхьэ ---- kürek kemiği ----------- Кlэ - Кlапэ - kuyruk Сытх --------- sırt ----------------------- lу ------- nefes yolu Тхыцlэ ------- omurga ------------------- Къурмакъей - nefes borusu Тэмакъ ------ yemek borusu --------- Шхалъэ ----- miğde Tхьэмбыл ---akciğer ------------------- Зэз ------- - öd kesesi Тхьэмщlыгъу - karaciğer ------------- Жьэжьей ----- böbrek Кэ ------------- dalak ------------------- Ныбэ --- - karın Кlэтlий ------- - bağırsak --------------- Ныбапхъэ -- işkembe Бынджэ ------ göbek ------------------ Курыт ----- ur Ныбафэ ------ karın derisi ------------ Гу ------ kalp Лъхуалъэ --- rahim -------------------- Хуэ ----- sinir damar Быдз ----- meme ------------------------ Лъынтхуэ --- kan damarı   Сысымаджэщ. -----Hastayım Сыт уи лажьэр? --- Neyin var? Сищхьэр мэуз. --- Başım ağrıyor.   Уэ сыт уи лажьэр? Сыт къоузыр? - Neyin var ? neren ağrıyor Ныбажэ сыхъуащ. Си ныбэр мэуз. - İshal oldum. Karnım ağrıyor.   Зафер щlыlэ хэхьащ, пыху сыху хъуащ. - - Zafer soğuk aldı, nezle oldu.   Хьэнтхъупс хуабэ езгъэфэн игъуэттэм фlы хъужынут. --------------------------- Sıcak çorba içirecek birini bulabilse iyileşecekti.   Зафер дзэ lумтыжу зыхэсхащ. ----- Zaferde diş kalmadığını duydum.   Тхьэм жьыщхьэ махуэ ищl. ----- Allah sağlıklı bir yaşlılık nasibetsin.   Махуэ къэс уидзэхэр умлъэщlым уэри аращ къыпщыщlынур. ------------- Her gün dişlerini fırçalamazsan senin de başına aynı şeyler gelecektir.   Пщэдджыжь къэс укъызэртэджу щхьэгъубжэхэр lухи жьы къабзэ къыщlегъахуэ.Her sabah uyanınca pencereleri aç da temiz hava girişini sağla.   Уэ lэхэр уи напэр къабзэу фlэтхьэщlыкl.--- Ellerini , yüzünü temiz yıka.   Уи lэпкъ лъэпкъхэм зегъэужь. ----- Vücudunu canlandır.   Къэбзагъэр узыншагъэщ. ----- Temizlik sağlıktır.   Зафер идзэхэр щыlуакым лъы тlэкlу къижащ. ------------------------------------- - Zaferin dişlerini çekerlerken biraz kan aktı.   Зафер ар щилъагъум къэмэхащ.------- Zafer onu görünce bayıldı.   Мэзэ и адэм гу щылъитэм сыту игъэщlэгъуа.- Maze onu görünce ne kadar şaşırdı.   Мазэ и адэр зи мышынэу игугъэт.----- Maze babasını hiç korkmuyor sanıyordu.     Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕЯНЭ ГУКЪИНЭ td> SEKİZİNCİ DERS td> tr> tbody> table>       Лъ - лъ Le sesinin dilin damaktan ayrılmadan sürekli çıkarılan bir sestir. p> Dilin iki yanından hava çıkarılarak seslendirilir. Ses öğreticiden alınmalıdır.   Bu harfin girdiği sözcükler genel olarak konum belirtmede yatay olan şeyler alt taraf ayak veya yol, iz peşi sıra veya kap gibi sözcüklerdir.   Лъы --- kan Лъакъуэ- ayak Лъынтхуэ - damar Лъэужь - iz Лъэ - kap – ayak Лъагъуэ - belirti Лъэн -- buruşma Лъэлъэн -- sökülme, ufalanma Пхъу -kız evlat Пхъурылъху – kızın çocuğun çocuğu (torun). Псэуалъэ - ev Къуэ - erkek evlat Фалъэ - tas Къуэрылъху - oğul çocuğu ( torun ) Шыпхъу - kız kardeş Къуэш - erkek kardeş Дэлъху- kız için erkek kardeş Псалъэ - kelime Псэлъалъэ -sözlük Псалъэуха -cümle Тхылъ - kitap Тхылъылъэ -kitaplık Лъапэ -- alt uc başlangıç Лъэбакъуэ – adım Кхъухь – gemi Лъэтэн- uçmak Кхъухьлъатэ- uçak   Лъ nin т olması uçmaktır. Bildiğimiz gibi T harfi konum olarak yukarıyı temsil eder.   Бзухэр мэлъатэ ---- Kuşlar uçuyorlar. Бзухэр мэлъэтэфхэ. -Kuşlar uçabiliyorlar. Хьэхэр лъэтэфкъым. - Köpekler uçamıyorlar. Жыгым тес бзухэр лъэтэжахэщ. - Ağaca tüneyen kuşlar geri uçtular. Мылъэтэфу къэна бзур лlащ. - Uçamadan kalan kuş öldü. Сымаджэ хъуа хьэжьыр лlащ. - Hastalanan yaşlı köpek öldü. Бзур джэдум илlащ. ------------ Kuşu kedi boğdu. Зафер и лъэпыlухэр игъэкlуэдащ. - Zafer terliklerini kaybetti. Зафер и лъэпэдхэр ижьыщlыжащ. - Zafer çoraplarını yıkadı. Сэ Зафер и щырыкъухэр плъыжьыфэу исlащ. Ben Zafer'in ayakkabılarınıkırmızıya boyadım.     Bu dilde bulunan bir kısım fiiller iki parçalıdır. İki parçalı fiillerde konu bahsi ap olduğunda şahıs ekleri daima iki parça arasına girer.   Жыlэн - söylemek иlэн - renklendirmek boyamak( bir şeyi olması bu kategoride değildir.) къэщтэн - almak лъытэн –fark etmek   lулъхьэн - Bir şeyi bir şeyin (ağzına ), önüne koymak.   телъхьэн - üzerine koymak gibi. т - üstüne е - bir nesnenin лъ - yatay veya cansız bir nesneyi хьэн- belirtilmiş konumuna getirmek.   Bunu ben söylüyorum. -------- Bunu ben mi söylüyorum?   Мыр сэ жызоlэ. ----------------- Мыр сэ жысlэрэ? ---------- уэ жыбоlэ. ------------------------ уэ жыпlэрэ? --------- абы жеlэ. -------------------------- абы жиlэрэ? ---------- дэ жыдоlэ. ------------------------ дэ жытlэрэ? ---------- фэ жывоlэ. ----------------------- фэ жыфlэрэ? --------- абыхэм жаlэ. ------------------ абыхэм жаlэрэ?   Bunu ben söyledim. ------------- Bunu ben mi söyledim? Мыр сэ жысlащ. -------------- Мыр сэ жысlа? -------- уэ жыпlащ. ----------------------- уэ жыпlа? ------- абы жиlащ. ----------------------- абы жиlа? -------- дэ жытlащ. ----------------------- дэ жытlа? -------- фэ жыфlащ. ---------------------- фэ жыфlа? ----- абыхэм жаlащ.------------------ абыхэм жаlа?   Мазэ и адэм и лъэпыlухэр бжэlупэм lуилъхьащ. Сэри Мазэ и лъэпыlухэр бжэlупэм lуслъхьащ. Уэри ----------------------------------------------- lуплъхьащ. Абыи ----------------------------------------------- lуилъхьащ. Дэри ------------------------------------------------- lутлъхьащ. Фэри ------------------------------------------------- lуфлъхьащ. Абыхэми ------------------------------------------- lуалъхьащ.   En alttaki cümlenin sonuna çoğul eki ayrıca alması gerekmiyor. Çünkü и -o , а- onlar olduğu belli.     Maze babasının terliklerini kapının önüne koydu Ben de Maze'nin terliklerini kapının önüne koydum Sen de ------------------------------------------------------ n. O da ---------------------------------------------------------- . Biz de ------------------------------------------------------- k. Siz de ------------------------------------------------------- nuz. Onlar da ---------------------------------------------------- lar.     Зэдэ - birlikte yapılan şeyler için ön ektir.   Нобэ Мазэрэ Динэрэ зэдэджэгуахэщ. - Bu gün Maze ile Dine birlikte oynadılar.   Джэгун яуха иужьым, -------------- Oyunları bittikten sonra,   Зэрджэгуа lэмэпсымэхэр пхъуантэм далъхьэжащ. Oynadıkları araç ve gereçleri sandığa koydular.   Динэ и унэ лэжьыгъэхэм зы сэхьэт пlалъэкlэ елэжьащ. Din ev ödevlerine bir saat süre ile çalıştı.   Лэжьэн иуха иужьым, -------- Çalışmayı bitirdikten sonra,   и тхылъхэр дахэурэ и тхылъылъэм ирилъхьэжащ. Kitaplarını güzelce çantasına geri koydu.     Ар зылъэгъуа и адэми абы фlыщlэшхуэ къыхуищlащ. Onu gören babası da ona beğenisini bildirdi.   Динэ игу зэгъауэ и адэм бгъдэтlысхьэжащ. Dine gönül rahatlığı içerisinde babasının yanına oturdu.   Шхэгъуэр къыщысым, ------------------Yemek vakti gelince, , Мазэ и анэм дэlэпыкъуащ. ------------ Maze annesıne yardım etti.   lэнэр къигъуващ, ------------------------ Masayı kurdu,   Бжэмышххэр lэнэм трилъхьащ, -- Kaşıkları masanın üzerine koydu, Тепщэчхэр lнэм трилъхьащ. ---- Tabakları masanın üzerine koydu, Щlакхъуэри lэнэм бгъурилъхьащ. - Ekmeği de masanın yanına koydu.   Мазэ и анэмрэ и адэмрэ и гъусэу зыдэшхахэщ. Maze annesi ve babası ile birlikte yemeklerini yediler.   Şimdi de konum olarak - т , с ,лъ- durum bildiren seslere bir bakalım.   Зафер унащхьэм тетщ. ----- Zafer evin üstünde duruyor. ------------------------ тесщ. ------------------------------ oturuyor. ------------------------ телъщ. ---------------------------- yatıyor.   Мазэ унэм щlэтщ. ------- - Maze evin içinde duruyor. --------------- щlэсщ. -------------------------------- oturuyor. -------------------- щlэлъщ. ------------------------------ yatıyor.   Динэ псым хэсщ. ----- Dine suyun içinde oturuyor. ------------------ хэтщ. ------------------------------ duruyor. ------------------ хэлъщ. ---------------------------- yatıyor.   Дадэ хадэм итщ. ----- Dede bahçenin içinde duruyor. ------------------ исщ. ---------------------------------- oturuyor. ------------------ илъщ. -------------------------------- yatıyor.   Нанэ пырхъуэм тетщ.---- Nine balkonun üzerinde duruyor. ---------------------- тесщ. ----------------------------------- oturuyor. ---------------------- телъщ.---------------------------------- yatıyor.   Мазэ и ныбжьэгъухэм яхэтщ.-- Maze arkadaşlarının içinde duruyor. ------------------------------- яхэсщ. -- oturuyor.(oturan arkadaşlarının içinde) --------------- яхэлъщ.-- yatıyor.(arkadaşları yatmışlar o da onlarla yatıyor)   - Дэнэ ущыщ? ----------------- - Neredensin? - Ендрей сыщыщщ. ----------- - Yendrey denim. - Дэнэ ущыпсэурэ? ---------- - Nerede yaşıyorsun? - Истанбул сыщопсэу. ------- - İstanbulda yaşıyorum.   Сэ Ендрей сыкъыщалъхуащ. --- Ben Yendrey de doğdum. Гуэкусун сыщеджащ. ------------ - Göksun da okudum. Истанбул сыщолажьэ. ------------- - İstanbul da çalışıyorum.   Мазэ Анкара къыщалъхуащ. - Maze Ankara da doğdu. Пэщlэдзэгъуэ еджапlэм щоджэ. - İlköğretim okulunda okuyor. Абы ныбжьэгъуфlхэр щиlэщ. - Orada iyi arkadaşları var.   Быцэ юниверситэм щоджэ. -- Bıtse üniversitede okuyor. Ар къиухым егъэджакlуэ хъунущ.- Orayı bitirirse öğretmen olacak.   Тlыкlуэ унэм щолажьэ. -- - T'ık'ue evde çalışıyor. Ар унэм щошхэ. --------------- O evde yemeğini yiyor. Ар унэм щожей. ------------ - O evde uyuyor. Абы зыщегъэпсэху.---------- - Orada dinleniyor.   da de eklerinin щ sesinden alındığını farkedin. de eki alan ismin de м halinde olduğunu görün.   Уадэр дэнэ щыlэ? ----- - Çekiç nerede? lэнэм телъщ. ------------------ - Masanın üzerinde.   Умар дэнэ щыlэ? -------- -Ömer nerede? Хадэм итщ.------------------- - Bahçede. Сыт абы щищlэр?---------- Orada ne yapıyor? Щолажьэ. -------------------- - Çalışıyor.   Konu bahsi ben sen o olan cümle çekimi.   Ben bahçede çalışıyorum. ---------- Çalıştım.   Сэ хадэм сыщолажьэ. --------------- сыщылэжьащ. Уэ -------------у --------------- .--------------у ---------------- . Ар -------------. ----------------. --------------. --------------- . Дэ ------------ды ------------- .--------------ды --------------- . Фэ -----------фы ------------- .--------------фы -------------- . Ахэр ---------. -----------хэ. --------------. ----------хэщ.     Çalışırım( çalışma isteği ). --- çalışacağım. сыщылэжьэнщ.------------- сыщылэжьэнущ. у ---------------------.-------------у-------------------. . --------------------.--------------.-------------------. ды ------------------.--------------ды----------------. фы ------------------. -------------фы---------------. . ------------------хэщ.-----------. --------------- хэщ.     Şimdi deарolan bir cümlenin çekimini yapım şahıs eklerinin neredeve nasıl oluştuğuna bakalım. Konu bahsi elma olan cümle çekimi.   Elmayı ev de yiyorum. --------------------- de yedim.   Мыlэрысэр унэм щызошх. ----------- щысшхащ. ---------------------------- щыбошх.------------ щыпшхащ. ---------------------------- щешх. --------------- щишхащ. ---------------------------- щыдошх.------------ щытшхащ. ---------------------------- щывошх.------------ щыфшхащ. ---------------------------- щашх.---------------- щашхащ.     -----------------------de yerim. ---------------- de yiyeceğim   ---------------------- щысшхынщ. ------------- щысшхынущ ---------------------- щыпшхынщ. -------------- щыпшхынущ ---------------------- щишхынщ. ---------------- щишхынущ ---------------------- щытшхынщ.--------------- щытшхынущ ---------------------- щыфшхынщ.-------------- щыфшхынущ ---------------------- щашхынщ.----------------- щашхынущ.   Мазэ и гъуэмылэр мэктэбым щешх. Мазэ и тхыгъэхэр мэктэбым щетх.   Burada ifade bulması gereken bir husus vardır. Türkçenin yanlış öğretilmiş olmasından kaynaklanan bu husus bizim de kafamızı karıştırması olasıdır. Türkçe olarak;   Zafer bahçeye gider misin? Giderim. Zafer su içermisin? İçerim.   Bu kış Ankarada kalırım.   Türü cümlelerin fiillerinin çekimleri genel olarak geniş zaman fiil çekimi  olarak öğrenildiği için bu cümleleri geniş zaman olarak düşünme yanlışına  düşebiliyoruz. Gerçekte öyle bir geniş zaman söylemi yoktur.   Zafer yaz tatillerinde köye gidiyor mu? Gidiyor.   Türü söylemler geniş zaman söylemi olur.   Emir, dilek, istek sözcüklerinin geniş zaman olarak algılanmaması  gerekir diye düşünüyorum. Şartlanmışlıklarımız bizi kararsız kılabilir.   Зафер хадэм укlуэн?– Zafer bahçeye gider misin? Сыкlуэнщ. ----------------- Giderim.   Щей уефэн? ------ Çay içer misin? Сефэнщ. ----------- İçerim.   Псы уефэн? ------- Su içer misin? Сефэнщ. ------------ İçerim.   Псы уефа? ------- Su içtin mi? Сефакъым. ------- İçmedim.   Ушхэн? ------------ Yemek yer misin? Сышхэнщ. -------- Yerim.   Kısaca ifade edilir ise bu tür cümleler irade beyanıdır.   Ушха? ------------ Yemek yedin mi? Сышхащ. --------- Yedim. Сышхакъым. ---- Yemedim.   Махуэ къэс хадэм укlуэрэ? – Her gün bahçeye gidiyor musun? Сокlуэ.------------------------------ Gidiyorum.   Пщэдджыжьхэм шей уефэрэ?—Sabahları çay içiyor musun? Шэ софэ. ------------------------------ Süt içiyorum.   Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм дэнэ укlуэрэ? ------------------------------ Yaz tatillerinde nereye gidiyorsun? Къуажэм сокlуэж.----- Köye dönüyorum.   Tercih beyanı;   Шей уефэн хьэмэ псы уефэн?--- Çay mı yoksa su mu içersin? Псы сефэнщ. ------- Su içerim.   Ушхэн хьэмэ ужейн? – Uyur musun yoksa yemek mi yersin? Сышхэнщ. ---- Yemek yerim.   Улэжьэну хьэмэ ущысыну? – Çalışacak mısın yoksa oturacak mısın? Сылэжьэнущ. ---- Çalışacağım.   Мэктэбым сыткlэ укlуэрэ? – Okula ne ile gidiyorsun? Метробускlэ сокlуэ. ---------- Metrobüs ile gidiyorum.   Хадэм дыкlуэнщи – Bahçeye gidelim de Ди шейр --------------- Çayımızı Хадэм дыщефэнщ.—Bahçede içelim.     İstek beyanı;   Унэм дыкlуэжынщи дыщыжейнщ.—Eve dönüp orada uyuyalım. Унэм дыкlуэжынщи дыщышхэнщ. – Eve dönüp orada yemek yiyelim. Хадэм дыкlуэнщи дыщылэжьэнщ.—Bahçeye gidip orada çalışalım.   Belirtilen yerde anlamını щыyer belirtecinin kattığını öğrenmiştik. Ж sesinin katkısını da sanırım anladınız. Gidiş veya dönüş farkı olarak.   Мы усэ дахэр гукlэ зэвгъащlэ.     Сэ Сыцlыкlу? – Ben Küçük müyüm?   Си анэм жеlэ – Annem diyor Си псэ цlыкlу. -- Küçük canım.   Си адэм жеlэ – Babam diyor Си бзу цlыкlу. -- Küçük kuşum.   Нанэ жеlэ – Nene diyor Бабыщ цlыкlу—Küçük ördek.   Дадэ жеlэ -- Dede diyor Шырэ цlыкlу. – Yavru ördek.   Пщэдджыжь къэскlи – Her sabah da Ин сыхъуу жаlэ, сызоплъыж.—Büyüdüğümü söylüyorlar kendime bakıyorum.   lэр сщlым бзухэр мэлъэтэж. – El edersem kuşlar uçuyorlar. Псым бабыщхэр холъэдэж. – Ördekler suya kaçıyorlar.   Къэсlэтати хъэрбыз цlыкlу, -- Kaldırmıştım bir küçük karpuz. Къысlэпыхури хъуащ цlыкlу цlыкlу. - Düşürdüm oldu küçük küçük.   Сэ итlанэ ------------------------- Ben yine de Ахэм нэхърэ, ахэм нэхърэ – Onlardan daha, onlardan daha Сынэхъ цlыкlу? ----------------- Daha küçük müyüm?    Къэжэр Петр   Мы лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed

ЕБЛАНЭ ГУКЪИНЭ td> YEDİNCİ DERS td> tr> tbody> table>     Къ - къ K harfinin kalın sesidir. Arapçadaki kaf harfi ile aynı sesi verir.p> Къы -- къэ -- къи -- къе -- къа  Къым - Bu dildeki olumsuzluk ekidir. Джылэхъстэней diyalektinde lымşekli ile de ifade edilir. Genel literatürde ise önceki belirtilen şekli kullanılır. Сышхэкъым. -(Eylem olarak yemek) yemiyorum. Сытхэкъым -( Eylem olarak yazı) yazmıyorum.   Сшхыкъым - (Herhangi bir şey) yemiyorum Стхыкъым -(Herhangi bir şey) yazmıyorum.   Къэ - Fiil son eki olarak cümleyi olumsuz soru kalıbına sokar.   Сышхэкъэ? -( Eylem olarak yemek) yemiyor muyum? Сытхэкъэ? - ( Eylem olarak yazı) yazmıyor muyum?   Сшхыкъэ? - ( Herhangi bir şey ) yemiyor muyum? Стхыкъэ? - ( her hangi bir şey ) yazmıyor muyum?   Къ - Fiil ön eki olarak yapılan işin eylemin sözü söyleyene doğru yapıldığı anlamı katar.   Къ - Fiil ön eki olarak İsmin den halini fiile ulayarak den gelmek den almak den etmek den eylemek şeklinde anlam oluşturur.   Жэ. -------------- Koş. Къажэ. ---------- ( Benim yanıma ) koş. Нажэ. ----------- ( Belirttiğimiz yere doğru ) koş. Къысхуэжэ. -- Bana doğru koş.Bana koş. Шэ. --------------- (birini beraberinde ) götür. Къашэ. --------- ( birini beraberinde) getir Нашэ. ----------- ( birini beraberinde belirlenmiş yere) götür. Хуэшэ. --------- ( birini beraberinde ona ) götür. Къысхуэшэ. --- (birini beraberinde bana ) getir. Хьы. ------------- (taşınan bir şeyi ) götür. Къэхь. --------- (taşınan bir şeyi ) getir. Нэхь. ----------- (taşınan bir şeyi belirttiğimiz yere ) götür. Хуэхь. ----------- ( taşınan bir şeyi ona) götür. Къысхуэхь.--- (taşınan bir şeyi bana ) getir. Щтэн ------------ Almak, edinmek, belirteçsiz olarak almak.   Genel kabuller olarak;   х------------------ Yön ve konum belirteçleri ile almak. н------------------Belirli yön belirteci, sana yönü. къ----------------Bana veya emir ise emredilene doğru yön belirteci. и ------------------ konum olarak içini ( tabak, kavanoz, kuyu içi gibi), т ------------------ konum olarak üstünü (masanın üstü gibi), хэ ---------------- bir çoğulun içini anlatır щl ---------------- konum olarak altını ( masanın ev örtmenin altı gibi), дэ ---------------- konum olarak bir şeyin arasını (sokak arası gibi) п------------------ konum olarak uç kısmını ifade eder.   их-----------------içinden al ( Yön belirteci yok.) тех----------------üstünden al дэх---------------arasından al пых---------------ucundan al хэх----------------çoğulun içinden al   ш------------------- beraberindekini almak götürmek kökü иш-----------------içinden al ( çıkart götür gibi) къиш-------------yön belirteci ile bana doğru çıkar теш---------------üzerinden al (Taşınmazı, beraberindekini) дэш---------------aradan al sokaktan al, çıkar gibi щlэш--------------altından al çıkar   къих---------------yön belirteci ile, içinden al къытех------------yön belirteci ile, üzerinden al къыхэх------------yön belirteci ile, çoğuldan al къыдэх------------yön belirteci ile, arasından al къыпых------------ yön belirteci ile, ucundan al   Dilin ses anlam temelli olması nedeni ile seslerin genel kabullerinin bilinmesi işleri kolaylaştırır. İleride daha detaylı anlatılacaktır.     Хадэм мыlэрысэ къыщыщтэ.-- Bahçeden elma al. Истанбул зы джанэ къысхуих. – İstanbul’dan bana bir gömlek getir. dan eki buradaki къыeki ile verilmektedir.   къы -- с -- ху -- и -- х.   къы- yön belirteci( dan ) с - bana ху-belirtilen şahıs için и- belirtilen yerden( içinden) х- al, getir.   Görüldüğü gibi fiil sözcüğü tam olarak bir açıklamadır. Diğer tüm sözcükleri de sizler parçalayabilirsiniz. Yalnız bunu anlamadıysanız fazla takılmanıza da gerek yoktur. Zamanla anlaşılacaktır.   Къу - къу -- Yukarıdaki sese u ulanmış şekilde çıkan sestir.p>   Къуэш - erkek kardeş Къуажэ -köy Къуэ - oğul - vadi Къуэладжэ - kuytu yer Къудамэ - dal Къу - sap Къуапэ - kenar, köşe, uç   Кхъ - кхъ Keskin bir k sesidir.p>   Кхъэ - mezar Кхъахэ - harabe Кхъэсын - mezar taşı Бэкхъ - Balkon altındaki yer   Кхъу - кхъу Sert k sesine u ulanarak çıkarılan sestir.p>   Кхъухь -Gemi Кхъуафэ -Tekne Кхъуафэжьей -Kayık Кхъуей - Peynir Кхъуэщын -Küp Кхъузанэ - Un eleği Кхъужьей - Armut ağacı Кхъужь - Armut   Burada bilinmesi gerekli bazı hususları hafızamıza yerleştirelim. Bu dilde söylenen şeyler tam olarak anlatılır. Yanlış anlaşılma gibi bir  ihtimal yoktur. Her şey açık ve nettir. Diğer dillerin kalıpları ile farklılıkları vardır. Mesela seviyorum sözcüğünü düşünelim. Kim seviyor sorusunun açık bir cevabı vardır. Ben seviyorum. Şahıs eki fiile ulanmış.   Kimi sorusunun cevabı ise 1 - onu seviyorum. 2 - seni seviyorum  3- sizi seviyorum 4 -kendimi seviyorum 5 -onları seviyorum gibi beş ayrı seçenek var ve belirtilmemişse kime sevgi olduğu açık değil.   Bu dilde ise sevenin ve sevilenin şahıs ekleri fiil başına ulanmak  zorunluluğu vardır. Dilin yapısı böyledir ve bu şeklinin farkına varmamız da gerekir. Şahıs zamirleri günlük konuşmalarda zikredilmese dahi şahıs  ekleri fiil başında görülmek durumundadır. Bu iki şahıs ekinden fiil köküne  yakın olan eden eyleyen veya ettiren eyletendir, diğeri ise edilen dir. O şahıs  eklerinin Türkçedeki gibi boş kaldığını da fark etmek de gerekir.   Cümle kuruluşlarında dikkate alınması gereken diğer bir husus ise  taşıma işi yapılırken ar yani taşınan şey e göre cümle oluşur. Taşıyan ise m haline girer. Burada taşınan şey yani konu bahsi daima r halindedir. Eğer  ar var ise şahıs ekleri de ona göre oluşur. Yok ise zaten konu bahsi ben sen o biz siz onlar olacağından сы у . ды фы . şeklinde fiil başına ulanır. Üçüncü çoğul çekiminde ise хэ çoğul eki alır.   Konu bahsi yenen şey taşınan şey yazılan şey ise şahıs ekleri de  --- с з\ б п\ и е\ д т \ в ф \ а я\ -- şeklinde oluşur. Bunlar ses uyumuna söyleniş uyumuna göre uygun olan birisi yerini alır.   Кl - кl Кlу - кlу , Щl - щl , Лl - лl , Пl - пl , Тl - тl , Фl - фl , Цl - цl   Bu ezik seslerin nasıl seslendirileceği öğreticilerden alınmalıdır. Ağıza hapsedilen hava devamı kesilerek bir anda ezilerek çıkarılan seslerdir. Dilin ses dili olduğu göz önünde tutulursa sesleri tam olarak telaffuz etmenin önemi ortaya çıkar. Ufak ses farklılıklarının anlamları değiştirdiğini zaten biliyoruz.   Сэ сыкlуащ. ----- Ben gittim Уэ укlуащ. ----------Sen gittin Ар кlуащ. --------- O gitti Дэ дыкlуащ ------- Biz gittik Фэ фыкlуащ.------ Siz gittiniz Ахэр кlуахэщ. ----- Onlar gittiler.     Şahısların yaptığı eylem olarak;   Сэ сышхащ. -------- ben yedim. уэ ушхащ Ар шхащ Дэ дышхащ Фэ фышхащ Ахэр шхахэщ.   Burada açıkça görüldüğü gibi şahıs ekleri fiil başına Türkçedeki gibi geliyor. Türkçede sözcük sonuna geliyor. Konu bahsi ben sen o dur.   Bir şey yemek olarak;   Мыlэрысэр сэ сшхащ. --- Elmayı ben yedim. ---------------- уэ пшхащ. ---------------- абы ишхащ. ---------------- дэ тшхащ. ---------------- фэ фшхащ. ---------------- абыхэм яшхащ.   Burada konu bahsi elmadır. Şahıslar o işi yapan figüran durumundadır.   Götürmek fiili çekimlenecek olursa götürülen şey konu bahsi durumuna geçiyor. Sanırım örnekleme incelenirse konu anlaşılır.   Динэ сэ сшащ. ------- Dine’yi ben götürdüm Мазэ уэ пшащ. ------------------- sen götürdün. Динэ абы ишащ.----------------- o götürdü. Мазэ дэ тшащ. ------------------- biz götürdük. Динэ фэ фшащ.------------------ siz götürdünüz. Мазэ абыхэм яшащ. ----------- onlar götürdüler.   Buradaki şahıslar p halindedirler fakat özel ad oldukları için ekler düşmüştür. İsimlerin yerini tutan sözcükler ise мhalindedirler.   Кхъуейр сэ сшхащ. ------- Peyniri ben yedim. Хьэлыгъур уэ пшхащ. ----- Ekmeği sen yedin. Хьэлгъуанэр абы ишхащ.- Simidi o yedi. Щlакхъуэр дэ тшхащ. ------ Ekmeği biz yedik. Хьэлывэр фэ фшхащ. ------ Böreği siz yediniz. Лэкъумыр абыхэм яшхащ.- Lokumu onlar yediler.   Sanırım şahıs ekleri açıkça görülebiliyor.   Şimdi bir sınıfta bulunan öğrencilerin bir birlerini herhangi bir şeyle ilgili olara yani bir sosyal etkinlikle ilgili olarak yazdıklarını düşünelim ve bunun tablosunu yapalım. Burada şahıs zamirlerinin sadece cümle yapısını kavratmak için yazıldığını hatırlayalım.   Şimdiki zaman kalıbı:   Сэ -------сэ -------------- сы --- з --- о -- тх Уэ -------уэ ---------------у ----б ---о --тх Ар ------абы ------------. ---- и ---е --тх Дэ--------дэ -------------ды ---д ---о --тх Фэ -------фэ ------------фы ---в ---о --тх Ахэр---абыхэм ------- . -----и ---а --тх --хэ   Bu tablodaсэileдэveуэileфэeşleşemez diğer her türlü çaprazlama yapılabilir. Fiil başındaki şahıs ekleri sıralanırken - ы и е- veya - ы и а -bir araya gelirse - ы и- ler düşer ve sadece - е- ve - а - kalır. - у и е- olursa da - уе- kalır. Birinci sütun üçüncü sütunda ikinci sütun da dördüncü sütunda temsil edilmektedir. Son dört sütun fiilin çekimlenmiş halidir. Сэ ile сэ , уэ ile уэ , дэ ile дэ ve  фэ ile фэ eşleşecek olursa üçüncü sütun зы olur, çünkü kendi kendini yazıyor  olur ve sonuna ж sesi eklenir. Şimdi örnek çaprazlamaları yapalım.   Сэ ----- уэ -------- сы -- б -- о -- тх Сэ уэ сыботх. -- Beni sen yazıyorsun.   сы - yazılan, б yazan, о şimdiki zamanda, тх fiil kökü yazmak.   Уэ ------абы ------у --и --е --тх. Уэ абы уетх. --- Seni o yazıyor.   уyazılan,еyazan ve zaman bileşkesi и ve о,тхfiil kökü.   Фэ ----- сэ ----- фы -- з -- о -- тх Фэ сэ фызотх. -- Sizi ben yazıyorum.   Дэ -------абыхэм ------ды --и --а --тх. Дэ абыхэм датх.-- Bizi onlar yazıyorlar.   ы ve а yan yana gelirse ы düşer.   Cümle başına ар ve ахэр gelirse üçüncü sütundaki işareti düşer ve şahıs eklerinden з с ye ve в de ф ye döner ve ахэр de cümle sonuna хэ çoğul eki alır.   Ахэр фэ фотххэ. Onları siz yazıyorsunuz. Ахэр сэ сотххэ. Onları ben yazıyorum. Ар уэ ботх.Onu sen yazıyorsun.   Tek şahıs eki olduğundan  yazılan o, б yazan , о şimdiki halde, тх fiil kökü.       Kendi kendini yazmak da anlaşılabilir. Сэ сэ зы--з--о--тх-- ыж Уэ уэ зы-- б-- о-- тх-- ыж. Sen kendi kendini yazıyorsun. Ахэр абыхэм затхыж. Onlar kendi kendilerini yazıyorlar.   Etkisi şu anda olan geçmiş zaman. Yani yazmış durumdayım.   Сэ ------- сэ --------- сы --- с --- тх --- а --- щ Уэ -------уэ ----------у ----п Ар ------абы --------. ---и Дэ ------дэ ----------ды --т Фэ ------фэ ---------фы --ф Ахэр ---абыхэм ----. -----а"я ----------------хэщ.   Сэ уэ сыптхащ. -------Уэ сэ устхащ. Сэ абы ситхащ. ---------Уэ абы уитхащ. Сэ фэ сыфтхащ. ---------Уэ дэ уттхащ. Сэ абыхэм сатхащ.------Уэ абыхэм уатхащ.   Ар сэ .стхащ. ---------Дэ уэ дыптхащ. Ар уэ .птхащ. ----------Дэ абы дитхащ. Ар абы .итхащ.---------Дэ фэ дыфтхащ. Ар дэ .ттхащ. ----------Дэ абыхэм датхащ. Ар фэ .фтхащ. Ар абыхэм .ятхащ.   --------------------------------------Ахэр сэ .стхахэщ. Фэ сэ фыстхащ. ----------Ахэр уэ .птхахэщ. Фэ абы фитхащ. ---------Ахэр абы .итхахэщ. Фэ дэ фыттхащ. ----------Ахэр дэ .ттхахэщ. Фэ абыхэм фатхащ. ----Ахэр фэ .фтхахэщ. ------------------------------------- Ахэр абыхэм . ятхахэщ.   Yukarıdaki tablodan çıkan 28 çaprazlama cümlesi bunlardır. Fiil köküne yakın şahıs ekinin yazan diğerinin yazılan olduğunu zaten biliyoruz. Üçüncü tekil ve çoğul şahıs eklerinin yani yazılan durumundakilerin şahıs eklerinin yerlerinin boş kaldığı da tablodan açıkça görülüyor.     Şimdiki zaman olumlu bildirimi dışında tüm söylemlerde şahıs eklerinde bir karışıklık olmayacağını hatırlayın.   Хьын - Götürmek -- Ар( Мыlэрысэ, Кхъуей, Кхъужь, Шыгъу , Фошыгъу ) yani taşınan herhangi bir nesne o.   Onu ben götürüyorum.-- götürüyor muyum? -- götürmüyorum. -- götürmüyor muyum?   --------- сэ сохь. ------------ схьырэ? ---------- схьыкъым.--------- схьыкъэ? --------- уэ бохь. ------------ пхьырэ? ---------- пхьыкъым.--------- пхьыкъэ? - Ар -- абы иехь. ----------- ихьрэ? ------------ ихькъым.----------- ихькъэ? --------- дэ дохь.------------- тхьырэ? ---------- тхьыкъым.--------- тхьыкъэ? --------- фэ фохь.------------ фхьырэ? --------- фхьыкъым. -------- фхьыкъэ? ------ абыхэм яхь. ---------- яхьрэ? ------------ яхькъым.----------- яхькъэ?       Geçmiş zamanda:------Gelecek zamanda:----- Götürme isteği( irade beyanı )   ------------- сэ схьа? ------------- схьыну? --------------- схьын? ------------- уэ пхьащ. ----------- пхьынущ.-------------- пхьынщ. Ар ------ абы ихьакъым.------ ихьынукъым.--------- ихьынкъэ? -------------- дэ тхьакъэ?---------- тхьынукъэ? ---------- тхьынкъым. -------------- фэ фхьа.------------- фхьыну. ---------------- фхьынщ. ---------- абыхэм яхьа. --------- яхьыну. ---------------- яхьынщ.   Geçmiş bitmiş zamanda: -- Bitmiş zamanda götürecektim   ----------------- схьат? ------------------ схьынут ----------------- пхьат.-------------------- пхьынут ----------------- ихьатэкъым. --------- ихьынутэкъым ----------------- тхьатэкъэ? ------------ тхьынутэкъэ? ----------------- фхьат. ------------------ фхьынут. ----------------- яхьат. ------------------- яхьынут.       Bitmiş zaman sorularının vurgu ile yapıldığını fark etmiş olmalısınız. Şahıs ekleri hiç değişmeden olumlu, soru, olumsuz ve olumsuz soru çekimleri fark edilmiş oldu. Şimdi de getirmek fiiline bakalım. Bu fiil iki parçalı olduğundan  şahıs ekleri iki parça arasına girecektir. Къэ ve хьын   Мыlэрысэр сэ къэсхьащ. -------------------- уэ къэпхьа? -------------------- абы къихьакъэ? -------------------- дэ къэтхьакъым. -------------------- фэ къэфхьащ. ----------------- абыхэм къахьащ.   Нобэ мыlэрысэ къэсхьащ. -Bugün elma getirdim. Умар кхъужь къехь. -------- - Ömer armut getiriyor. Иджыпсту шыпс пlастэ къэсхьынущ.- Şimdi paste şıps getireceğim. Мыlэрысэ тlэкlу къэхьи тшхынщ. - Biraz elma getir de yiyelim. Шей къэхьи дефэнщ. --- Çay getir de içelim. Псы къэхьи зыттхьэщlынщ. --Su getir de yıkanalım. Псы къэхьи дефэнщ. --- Su getir de içelim.   Мыlэрысэ къэпхьа? - Elma getirdin mi? Къэсхьащ. ------------- - Getirdim. Къэпхьар дыгъэшх. - Getirdiğini yiyelim.(bize yedir)   Ахьмэд псы хуэхьи зегъэтхьэщl.- Ahmet’e su götür de yıkansın. Зафер кхъуей къысхуихьащ. - Zafer bana peynir getirdi.   Динэ шей къытхуихьащ. - Dine bize çay getirdi. Шей дыригъэфащ. ---------- -O bize çay içirdi.   Мы усэ дахэр Динэм Зафер хуитхащ.Bu güzel şiiri Dine’ye Zafer yazdı.     Мыр сыт? ------------------------ Bu nedir? Ар нэгъуджэщ. --------------- O gözlüktür. Мыр хэт и нэгъуджэ?------- Bu kimin gözlüğüdür? Ар нанэ и нэгъуджэщ.----- O ninenin gözlüğüdür. Нэгъуджэр нанэ хуэхь.----- Gözlüğü nineye götür.   Тын ----------------------- Vermek Етын --------------------- Birine vermek.   Нэгъуджэр нанэ ет.-Gözlüğü nineye ver. Нэгъуджэр нанэ естащ.-Gözlüğü nineye verdim.   e - иэ açılımı olduğunu bilirsek daha anlaşılır olabilir. O şahsının иile gösterildiği bilindiğinden. Şahıs eklerinin aynı çıkışlı seslerle uyumlu değişimlerini de fark edebiliyorsunuz sanırım.   Мыlэрысэ къызэт. - Bana elma ver. Псы къызэптын? - Su verir misin? Нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğü bana verebilir misin? Уи нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğünü bana verebilir misin?   Кхъыlэ уи нэгъуджэр къызэт. - Lütfen gözlüğünü bana ver. Кхъыlэ зы шейбжьэ сегъафэ. - Lütfen bana bir bardak çay içir. Кхъыlэ мыlэрысэ тlэкlу къысхуэхь. - Lütfen bana biraz elma getir.  +''+nan+''+Kaffed

ЕПЛlАНЭ ГУКЪИНЭ td> ALTINCI DERS td> tr> tbody> table>     Гъ - гъ Türkçedeki ğ sesi ile aynıdır ğı diye okunur.p>   гъы- ağla emri ,гъэ-yıl ,гъа- ağlamiş olan ,гъагъэ- çiçek   Гъу -гъу Türkçe ğ sesine u ulanmış olarak ğuı şeklinde okunur.p>   гъу- kurumaktan emir,гъуэ- yuva ,гъуа-kurumuş olan nesne гъуагъуэ-görültü,вагъуэ -yıldız   Гъатхэ----- -ilkbahar Гъэмахуэ-yaz Бжьыхьэ- -sonbahar Тхьэмахуэ-hafta   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.-Bir hafta yedi gündür.   Блыщхьэ-- pazartesi Гъубж----- -salı Бэрэжьей- - çarşamba Мэхуэку-- -perşembe Мэрем---- - cuma Щэбэт-------- cumartesi Тхьэмахуэ- pazar   Гъэ -гъэ -- fiil ön eki olarak yaptırmak ettirmek eyletmek anlamları katar.   Сэ сошхэ. -- - Ben yemek yiyorum (eylem olarak) Ар сэ согъашхэ. -- Yeme eylemini yaptırıyorum.   Сэ сотхэ. ---Ben eylem olarak yazı yazıyorum. Ар сэ согъатхэ. - - Yazma eylemini ona yaptırıyorum.   Сэ сотх. -------------- -Ben yazıyorum. Ар сэ абы изогъэтх. - Ben onu ona yazdırıyorum.   Сэ сошх. ---------------- -Ben yiyorum. Ар сэ абы изогъэшх.-Be onu ona yadiriyorum.   Шей софэ.-Çay içiyorum Шей изогъафэ-Çay içiriyorum.     Bebeği yediriyorum.  Сабийр согъашхэ. Сабийр богъашхэ. Сабийр иегъашхэ. Сабийр догъашхэ. Сабийр фогъашхэ. Сабийр я(иа)гъашхэ.   Bebeği yedirdim. Сабийр згъэшхащ. Сабийр бгъэшхащ. Сабийр игъэшхащ. Сабийр дгъэшхащ. Сабийр вгъэшхащ. Сабийр ягъэшхащ.   Bebeği yedireceğim. Сабийр згъэшхэнущ. Сабийр бгъэшхэнущ. Сабийр игъэшхэнущ. Нанур дгъэшхэнущ. Нанур вгъэшхэнущ. Нанур ягъэшхэнущ.   Ömer'i yediririm. Умар згъэшхэнщ. Умар бгъэшхэнщ. Умар игъэшхэнщ. Умар дгъэшхэнщ. Умар вгъэшхэнщ. Умар ягъэшхэнщ.   Neneyi yedirmiştim Нанэ згъэшхат. Нанэ бгъэшхат. Нанэ игъэшхат. Нанэ дгъэшхат. Нанэ вгъэшхат. Нанэ ягъэшхат.   Elmayı bebeğe yediriyorum. Мыlэрысэр сабийм изогъэшх. (сэ) Мыlэрысэр сабийм ибогъэшх. (уэ) Мыlэрысэр сабийм ирегъэшх. (абы) Мыlэрысэр сабийм идогъэшх. (дэ) Мыlэрысэр сабийм ивогъэшх. (фэ) Мыlэрысэр сабийм ирагъэшх. (абыхэм)   Elmayı Ömer'e yedirdim Мыlэрысэр Умар сэ езгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар уэ ебгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар абы иригъэшхащ. Мыlэрысэр Умар дэ едгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар фэ евгъэшхащ. Мыlэрысэр Умар абыхэм ирагъэшхащ.   Bu çekimlerde görüldüğü gibi şahıs eklerini iyi tanımak gerekir. Ben(сveyaз)  sen(бveyaп) o (иveyaе) biz (дveyaт) siz(вveyaф) onlar(иа,яveyaа ) oldukları görülüyor.Bu şahıs eklerini ne kadar iyi tanırsak konuları o kadar daha iyi anlayabiliriz.Birinci ve ikinci bölümdekiиveеler ona yani kime yedirildiğini Ömer ve bebek isimlerine karşılık gelen zamir o yu, sonraki harfler ise yediren kişinin şahıs eklerini gösteriyor. İkinci bölümdeki zamirleri ise kavranması için yazdım. Ayrıca- е - sesinin- иэ - ses bileşeni olduğunu unutmayınız. Böylece belki daha anlaşılır olacaktır. Щыгъын- elbise ,giysi Elbiseleri kurutuyorum. Щыгъынхэр согъэгъу. Щыгъынхэр богъэгъу. Щыгъынхэр иегъэгъу. Щыгъынхэр догъэгъу. Щыгъынхэр фогъэгъу. Щыгъынхэр ягъэгъу.   Elmaları kuruttum. Мыlэрысэхэр згъэгъуащ. Мыlэрысэхэр бгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр игъэгъуащ. Мыlэрысэхэр дгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр вгъэгъуащ. Мыlэрысэхэр ягъэгъуащ.   Elmaları Ömer'e verdim. Мыlэрысэхэр Умар естащ. Мыlэрысэхэр Умар ептащ. Мыlэрысэхэр Умар иритащ. Мыlэрысэхэр Уиар еттащ. Мыlэрысэхэр Умар ефтащ. Мыlэрысэхэр Умар иратащ.   е -Elmanın verildiği kişi o. с - elmayı veren ben. т - verme fiil kökü. а- vermiş olanım şeklindeki sıfatlaştırma eki. щ- verilmiş halde olduğu. Buradaki e aslında иэ ses bileşenidir. Üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıslarda эdüştüğünden ve araya da p bağlaç olarak iki и и, и а arasına girdiğinden  иэ ири ира şeklinde oluşuyor. Bunun sizi düşündürmesine gerek yoktur.   Умар хадэм итщ.--------------- - Ömer bahçede. Абы гъуэмылэ хуэпхьын? --- Ona azık götürür müsün? Хуэсхьынщ. ------------------------ -Götürürüm.(ona)   хуэ - ön eki birisi için birşey yapmak , birisine yazmak gibi anlam oluşturur.   Konu bahsi ben sen o ise şahıs ekleri --сы у . ды фы . -- şeklinde oluşur.   Сэ нанэ сыхуотхьэщlэ.- Ben nine için bulaşık yıkıyorum. ( Ninenin bulaşıklarını yıkıyorum.)Bunu eylem olarak yapıyorum.   Сэ си адэм сыхуолажьэ.- Ben babama çalışıyorum. Уэ нанэ ухуэлэжьащ. -Sen nineye çalıştın.Çalışmış durumdasın.   Konu bahsi арolursa ben sen o şahıs ekleri с"з ,б"п ,и"е ,д"т ,в"ф ,я" а şeklinde oluşur.Ben sen o lar ise figüran durumuna değişir. Bu eklerden seslerin uyumuna göre uygun olan gelir.   Tek olarak çekimlenenlerde de malum olan şeyi ben sen o ona götürürüm götürürsün şeklinde oluşuyor.   Хьын --götürmek, taşınan şeyler için.   ху ön ekinden sonra gelen şahıs eklerini görmeye çalışın. Yani iki parçalı duruma gelen fiillerin arasına giren şahıs eklerini görünüz.   Azığı ben Ömer'e götürüyorum. ----------- Götürdüm.   Гъуэмылэр сэ умар хузохь. ---------------Хуэсхьащ. Гъуэмылэр уэ нанэ хубохь . --------------Хуэпхьащ. Мы1эрысэр абы Динэ хуехь. --------------Хуихьащ. Щыгъынхэр дэ Гупсэ худохь. ------------Хуэтхьащ. Гъагъэхэр фэ Гуащэ хувохь.------------Хуэфхьащ. Джанэр абыхэм Умар хуахь.----------------Хуахьащ.   Götüreceğim. ----- Götürmüştüm. ------ Götürürüm.   Хуэсхьынущ. ------Хуэсхьат. -----------Хуэсхьынщ. Хуэпхьынущ. ------Хуэпхьат. ----------- Хуэпхьынщ. Хуихьынущ. --------Хуихьат. ------------- Хуихьынщ. Хуэтхьынущ.--------Хуэтхьат. -----------Хуэтхьынщ. Хуэфхьынущ. -------Хуэфхьат. ----------Хуэфхьынщ. Хуахьынущ. --------Хуахьат. ------------Хуахьынщ.   Şimdiki zaman olumlu bildirimi olarak bir şiiri birisi için yazmak. Burada Türkçeden farklı olarak hem yazan hem de kimin için yazdığı şahıs ekleri fiilde görüntülenmek durumundadır. 4. sütun kimin için yazıldığını, 6. sütun ise şiiri yazanın şahıs eklerini gösteriyor. Fiil kökü ise 8. sütundaki seslerdir.   ---- 1 -------- 2 ------------ 3 ------------ 4 -- 5 -- 6 -- 7 -- 8 Усэр ------сэ ----------сэ ----------с --ху --з --о --тх. Усэр ------ уэ ---------- уэ ---------- п -- ху -- б -- о -- тх. Усэр -----абы -------- абы ----------- . -- ху -- е -- . -- тх. Усэр ------ дэ --------- дэ ----------- т -- ху -- д -- о -- тх. Усэр ------ фэ ---------- фэ ---------- ф -- ху -- в -- о -- тх. Усэр ---- абыхэм --- абыхэм ------ я -- ху -- а -- . -- тх.   Bu tablonun kavranması cümle yapısının ortaya konmamış ilk basamağını kavramış olmak anlamına gelir. Burada ben bizle ve sen sizle eşleşmez. Cümlelerimiz sekiz sütundan oluşuyor.Dört ve altıncı sütunlarda o ve onlar şahıs eklerinin boş olduğu görülüyor. Cümleler yazılırken şahıs eki olmayan yerdeki o olan yerleri görebiliriz. Eğer cümle Усэр абыхэм ile başlar ise fiil başına яalmak durumundadır, bunun dışındaki tüm çaprazlamalarda я nın yeri boş kalır. Bu tablodan 28 cümle çaprazlaması oluşur. Bu tabloyu çözemez iseniz fazla takılmayın, ileride detaylı anlatılacaktır. Ön bilgi olarak verilmiştir.   İkinci sütundaki şahsın eki dördüncü sütunda ve Üçüncü sütundaki şahsın eki altıncı sütunda görülüyor. Altıncı sütun yazan Dördüncü sütundakiler ise kimin için yazıldığını bildiriyor.   Örnek olarak üçüncü tekil şahısların bulunduğu satırı dümdüz yazalım.   Усэр абы абы .ху.етх.- Şiiri ona o yazıyor. Усэр Динэ Умар хуетх.-Şiiri Dineye Ömer yazıyor.   İkinci sütundaki şahıs dördüncü sütunda görülmek zorunludur. Üçüncü sütundaki şahıs da altıncı sütunda görülmelidir. Усэр сэ уэ ------с -ху -б -о -тх.-- Şiiri benim için sen yazıyorsun. Усэр уэ сэ ----- п - ху - з - о - тх.-- Şiiri senin için ben yazıyorum. Усэр абы сэ -----. - ху - з - о - тх.-- Şiiri onun için ben yazıyorum. Усэр сэ абы ---- с - ху - е - . - тх.-- Şiiri benim için o yazıyor. Усэр абыхэм дэ---я -ху -д -о -тх.-- Şiri onlar için biz yazıyoruz.   Мы усэ дахэр уэ сэ пхуэстхащ. Bu güzel şiiri senin için ben yazdım.   Bir itisna olarak onlar ile onlar eşleşirse ya düşer yeri boş kalır.   Мыр сыт? --------- Bu nedir? Ар вагъуэщ.------ O yıldızdır. Вагъуэр дахэщ.--Yıldız güzeldir.   Мыр сыт? ---------- Bu nedir? Ар мазэщ.------- O aydır. Мазэр дахэщ.-- Ay güzeldir.   Ахэр дахэхэщ. -- Onlar güzeldirler.   Хъ -хъ -- Bu sesin türkçede karşılığı yuktur . Ses öğreticiden alınmalıdır.   Gırtlaktan çıkan h sesidir. Хъы -ağ   Хъу - хъу-- Bir önceki sese u ulanmiş olan bir sestir.   Хъу- Erkek - olmaktan emir ol Хъун - Olur mu? Хъуа - Oldu mu? Хъуэхъу- Dua, iyi dilek.   сынохъуэхъу --senin için iyi dileklerde bulunuyorum.   сыныуэхъуэхъу ыуэ - ses bileşeni - o   Мы мыlэрысэхэр шхы.- Bu elmaları ye. Хъунщ. Сшхынщ.---- --- -Olur. Yerim.   Бжэр злащ. Дахэ хъуа? -- Kapıyı boyadım. Güzel oldu mu? Дахэ хъуащ.------------------ - Güzel oldu.   Сыт уи лажьэр? --------- -Neyin var? Kusurun nedir? Сымаджэ сыхъуащ.-----Hasta oldum.   Мыlэрысэхэр сыту дахэ хъуа! -- Elmalar ne güzel oldu! Дахэ дыддэ хъуахэщ.------------ Ziyadesiyle güzel oldu.   Сыт хъуар? ------------------ Ne oldu? Умар сымаджэ хъуащ.--- Ömer hasta oldu. Сыт абы и лажьэр? -------- Problemi nedir? Ныбажэ хъуащ.------------ -İshal oldu. Арамэ мыlэрысэ ирешх.—Öyleyse elma yesin.   Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.-- Bir hafta yedi gün oluyor. Хъарбызхэр инышхуэ мэхъу.----- Karpuzlar kocaman oluyor. Хъэуанхэр дахэ хъуахэщ.--------- Kavunlar güzel oldular. Мыlэрысэхэр дахэ хъуа? ---------- Elmalar güzel oldu mu? Ахэр дахэ хъуахэщ.----------------- Onlar güzel oldular.   Сабийр гъашхэ.--------------- Çocuğu yedir. Абы хьэнтхъупс егъафэ.----- Ona çorba içir. Мыlэрысэ егъэшх.-------------- Elma yedir. Шэ егъафэ. ----------------------- Süt içir. Псы егъафэ.--------------------- su içir. Шей егъафэ.--------------------- Çay içir.   - Шей уефэн? --------- Çay içer misin? -Сефэнщ.----------------İçerim.   -Мыlэрысэ пшхын? -Elma yermisin? -Сшхынщ.------------ -Yerim.   -Шей ефэ. ------------ -Çay iç. -Сефащ.--------------- -İçtim. -Сефэнщ.--------------İçerim. -Сефэнущ.------------İçeceğim. -Сефат.---------------- -İçmiştim.   Сэ мыlэрысэ сошх.-Ben elma yiyorum. Уэ щэ? --------------------Ya sen? Сэри мыlэрысэ сoшх.-Ben de elma yiyorum.   Дэнэ ущыпсэурэ? ---------------- Nerede yaşıyorsun? Истанбул сыщопсэу. Уэ щэ? - İstanbulda yaşıyorum. Ya sen? Сэ Анкара сыщопсэу.------------ Ben Ankarada yaşıyorum.   Фэ дэнэ фыщыпсэурэ? ------ Nerede yaşıyorsunuz? Дэ Налъшик дыщопсэу.------ Biz Nalçik'te yaşıyoruz.   Ахэр дэнэ щыпсэухэрэ? -- Onlar nerede yaşıyorlar? Ахэр Бахъсэн щопсэухэ.-- Onlar Bahsende yaşıyorlar.   Хадэм мыlэрысей жыг хэссащ.-- Bahçeye elma ağacı diktim. Дахэ хъуа? ------------------------------- Güzel oldu mu? Дахэ хъуащ.----------------------------- Güzel oldu.   хужь-beyaz гъуэжь- sarı щхъуэ- mavi   Ди куэбжэр щхъуэуэ злащ.-- Avlu kapımızı maviye boyadım. Ар дахэ хъуа? ----------------------- O güzel oldu mu? Хъуащ, хъуащ.----------------------- Oldu. Oldu.   Бжэхэр солэ. Дахэ хъурэ? -- Kapıları boyuyorum. Güzel oluyor mu? Дахэ мэхъу.---------------------- Güzel oluyor.    Хъун - Olmak  Oluyorum. ------------- oldum ----------- olurum ------- olacağım   Сэ сохъу -------------сыхъуащ. -----сыхъунщ ------сыхъунущ Уэ уохъу -------------ухъуащ. -------ухъунщ ---------ухъунущ Ар мэхъу -------------хъуащ. --------- хъунщ -----------хъунущ Дэ дохъу -------------дыхъуащ. ------дыхъунщ ------дыхъунущ Фэ фохъу ------------фыхъуащ. ------фыхъунщ ----- фыхъунущ Ахэр мэхъухэ.-------хъуахэщ. -------хъунхэщ ------хъунухэщ   olmuştum -------- olurdum -------- olacaktım   сыхъуат ---------сыхъунт -------сыхъунут ухъуат -----------ухъунт ----------ухъунут хъуат ---------------хъунт -----------хъунут дыхъуат ----------дыхъунт --------дыхъунут фыхъуат ---------фыхъунт --------фыхъунут хъуахэт -----------хъунхэт ---------хъунухэт   Сэ ин сыхъуащ.------------------- Ben büyüdüm Динэ дахэ хъуащ.-------------------- Dine güzel oldu Сэ инышхуэ сыхъуащ.------------ Büs büyük oldum Динэ дэхэшхуэ хъуащ.------------ Dine çok güzel ve büyük bir kız oldu Жыгхэр инышхуэ хъуахэщ. ----- Ağaçlar büsbüyük oldular   Дэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Тлхьэнщ+''+nan+''+Kaffed

ЕТХУАНЭ ГУКЪИНЭ td> BEŞİNCİDERS td> tr> tbody> table>       В - в Türkçe v harfi ile aynı sestir vı diye okunur.p>   Вы вэ ва во ву ви ув ив   Bu sesin girdiği sözcükler genellikle hal değişimi, pişme, karıştırma ile ilgili sözcüklerdir.   Вэн- (Tarlayı) sürmek, pişmek Вын- Erimek Гувэн- Gecikmek Гузэвэн- Sıkıntı çekmek, telaşlanmak Щхьэрывэн- Gevezelik yapmak, bir şeyleri karıştırarak konuşmak   К -к Türkçedeki ince k sesi ile aynıdır kı diye okunur.p>   Казым-Kazım Камил-Kamil Ку -ку Dudaklar u sesi çıkaracak gibi yapılarak k sesi verilir yani k ve u sesi birbirine ulanarak çıkarılır.   Ку куэ куа куи куу Куэ- Bacak Куу- Derin Куэбжэ- Avlu kapısı Куэд- Yeterli, çok Кусэ- Düzgün sıra   Ц -ц Türkçedeki t ve s harflerinin birbirine ulanmış sesidir tsı diye okunur.p> Цы цэ ца ци ций цей  Цы - Kıl, yün Цей - Keçe Щхьэц - Saç Нэбжьыц - Kirpik Мэлыц - Koyun yünü Бжэныц - Keçi kılı Хьэцыбанэ - Kuşburnu(bitki) Цыжьбанэ - Kirpi Бацэ - Yün doku   Ч - ч Türkçedeki ç sesi ile aynıdır çı diye okunur.p> Чы- Çubuk Чыцэ- Çalılık Гуэч- Ayrılmaktan emir Гуэчын- Ayrılmak   Л - л Türkçedeki L sesi ile aynıdır lı diye okunur.p> Лы лэ ла лу Лы - Et Лэ - Boyamaktan emir Ла - Boyanmış olan Лэн - Boyamak   Şimdiki zaman olumlu özel bildirimi dışındaki tüm söylemlerde şahıs eklerinin nasıl eklemlendiğini görmeğe çalışalım.   Avlumuzun kapısını ben boyuyorum. Ди куэбжэр сэ солэ. Ди куэбжэр уэ болэ Ди куэбжэр абы иелэ Ди куэбжэр дэ долэ Ди куэбжэр фэ фолэ Ди куэбжэр абыхэм ялэ   Resimleri ben boyuyor muyum? Сурэтхэр сэ злэрэ? Сурэтхэр уэ блэрэ? Сурэтхэр абы илэрэ? Сурэтхэр дэ длэрэ? Сурэтхэр фэ влэрэ? Сурэтхэр абыхэм ялэрэ?   Kapıyı ben boyadım. Бжэр сэ злащ. Бжэр уэ блащ. Бжэр абы илащ. Бжэр дэ длащ. Бжэр фэ влащ. Бжэр абыхэм ялащ.   Resimleri ben boyadım mı? Сурэтхэр сэ зла? Сурэтхэр уэ бла? Сурэтхэр абы ила? Сурэтхэр дэ дла? Сурэтхэр фэ вла? Сурэтхэр абыхэм яла?   Burada şahıs ekleri ben sen o gibi zamirlerin günlük konuşmalarda söylenmediğini illa belirtilmesi gerekiyorsa yani benlik öne çıkarılmayacaksa söylenmediğini bilelim. Cümle yapılarının kavranması bakımından verilmesi gereği nedeniyle birlikte verildiğini düşünelim. Avlumuzun kapısını ben boyayayım mı? Ди куэбжэр сэ злэн ? Ди куэбжэр уэ блэн? Ди куэбжэр абы илэн? Ди куэбжэр дэ длэн? Ди куэбжэр фэ влэн? Ди куэбжэр абыхэм ялэн?   Kapıyı ben boyarım. Бжэр сэ злэнщ. Бжэр уэ блэнщ. Бжэр абы илэнщ. Бжэр дэ длэнщ. Бжэр фэ влэнщ. Бжэр абыхэм ялэнщ.   Dudaklarımı boyayacağım. Си lупэхэр злэнущ. Уи lупэхэр блэнущ. И lупэхэр илэнущ. Ди lупэхэр длэнущ. Фи lупэхэр влэнущ. Я lупэхэр ялэнущ.   Tırnaklarımı boyayaca mıyım? Си lэбжьанэхэр злэну? уи lэбжьанэхэр блэну? И lэбжьанэхэр илэну? Ди lэбжьанэхэр длэну? Фи lэбжьанэхэр влэну? Я lэбжьанэхэр ялэну?   Bitmiş zaman olarak: Soruların vurgu ile yapıldığını görün. Kapıyı boyamıştım. Бжэр злат. Бжэр блат. Бжэр илат. Бжэр длат. Бжэр влат. Бжэр ялат.   Kapıyı boyamış mıydım?( Vurgu ile ) Бжэр злат ? Бжэр блат? Бжэр илат? Бжэр длат? Бжэр влат? Бжэр ялат?   Kapıyı boyayacaktım. Бжэр злэнут. Бжэр блэнут. Бжэр илэнут. Бжэр длэнут. Бжэр влэнут. Бжэр ялэнут.   Kapıyı boyayacak mıydım? ( Vurgu ile ) Бжэр злэнут? Бжэр блэнут? Бжэр илэнут? Бжэр длэнут? Бжэр влэнут? Бжэр ялэнут?   Куэбжэр хэт ила? ---Avlu kapısını kim boyadı? Сэ злащ. --------Ben boyadım.   Ди куэбжэр Динэрэ сэрэ длащ.--Avlu kapımızı Dine ile ben boyadık.   Куэбжэр хэт илэрэ? -----Avlu kapısını kim boyuyor? Дэ долэ. ----------Biz boyuyoruz.   Умар хьэсэр иевэ. -----Ömer tarlayı sürüyor. Абы хьэсэр исэнущ. ----- O tarlayı ekecek. Гуэдз жылэ трисэнущ.----Buğday tohumu ekecek.   Уи адэр дэнэ щыlэ? ----------Baban nerede? Хьэсэм щолажьэ. ---------- Tarlada çalışıyor.   De çalışmak de olmak, de etmek de eylemek gibi anlamların fiil ön ekleri ile belirtildiğini hatırlayalım. - de nin eklemleneceği isim м halinde olur. Özel isimlerin eki düşer.   Ben bahçede çalışıyorum. Сэ хадэм сыщолажьэ. Уэ хьэсэм ущолажьэ. Ар фабрикэм щолажьэ. Дэ Анкара дыщолажьэ. Фэ Истанбул фыщолажьэ. Ахэр Мыекъуапэ щолажьэхэ.   de çalıştım Сэ кlыщым сыщылэжьащ. Уэ хасэм ущылэжьащ. Ар хадэм щылэжьащ. Дэ унэм дыщылэжьащ. Фэ жузым хадэм фыщылэжьащ. Ахэр еджап!эм щылэжьахэщ.   de çalışırım Пщэфlапlэм сыщылэжьэнщ. Еджапlэм ущылэжьэнщ. Шхапlэм щылэжьэнщ. Хьэщlапlэм дыщылэжьэнщ. Пэшым фыщылэжьэнщ. Мэзым щылэжьэнхэщ.   Ахьмэд дэнэ щылажьэрэ? Истанбул щолажьэ. Фабрикэм щолажьэ. Юниверситэм щолажьэ. Сымэджэщым щолажьэ.   Дэнэ ущылажьэрэ? Анкара сыщолажьэ.   Дэнэ ущыпсэурэ? Коня сыщопсэу.   Сошхэ. -Ben yeme eğlemini gerçekleştiriyorum. Konu bahsi ben ve yaptığım. Сыщошхэ. --(bilinen yerde) De yiyorum. Унэм сыщошхэ. --Evde yiyorum.   Сошх. ---Bir şey yiyorum.( Konu bahsi benim yediğimdir.) Щызошх. ---Bir şeyi (Bilinen yer) de yiyorum. Унэм щызошх. ---Bir şeyi evde yiyorum. Мыlэрысэр унэм щызошх. --- Elmayı evde yiyorum.   Yemek bir şey yemek, yıkamak bir şey yıkamak, yazmak bir şey yazmak farklılıklarını görmeğe çalışalım.   Шхэн - шхын, тхьэщlэн -- тхьэщlын, тхэн -- тхын   Мыlэрысэр унэм щызошх.   щы- de з- ben о- şimdiki zamanda. шх- Bir şey yeme fiil kökü.  Bir şeyi ben belirtilen veya bilinen yerde yiyorum.   Мыlэрысэр сэ хадэм щызошх. Мыlэрысэр уэ хадэм щыбошх. Мыlэрысэр абы хадэм щешх. Мыlэрысэр дэ хадэм щыдошх Мыlэрысэр фэ хадэм щывошх. Мыlэрысэр абыхэм хадэм щашх     Мыlэрысэр сэ унэм щы - с - шх - а - щ. Мыlэрысэр уэ унэм щы - п - шх - а - щ. Мыlэрысэр абы унэм щ - и - шх - а - щ. Мыlэрысэр дэ унэм щы - т - шх - а - щ. Мыlэрысэр фэ унэм щы - ф - шх - а - щ. Мыlэрысэр абыхэм унэм щ - а - шх - а - щ.   Fiildeki çekimde şahıs eklerini açıkça görebiliriz.Anlamsız ı harflerinin sessizler arasına geldiğini sesli gelince ı sesinin düştüğünü de görebiliriz.   щ- de а-onlar шх-birşey yeme fiil kökü а- sıfatlaştırma eki( yani yemiş olan durumuna getiriyor.). щ- Şu anki durum. Yani yenmiş halde   Yani belirtilen yerde belirtilen şey yenmiş durumdadır.   Мыlэрысэр сэ сшхащ. Мыlэрысэр уэ пшхащ. Мыlэрысэр абы ишхащ. Мыlэрысэр дэ тшхащ. Мыlэрысэр фэ фшхащ . Мыlэрысэр абыхэм яшхащ . --- я -иа ile aynı olduğunu görebiliriz.   Bu durumda şahıs ve zaman eklerini biraz daha açıklıkla farkedebiliriz.   Щ щ - Bu harf ön ek olarak yaparken ederken eylerken anlamlarında da kullanılır.   Сэ сыщылажьэм- ben çalışırken Уэ ущытхэм- sen yazı yazarken Ар щышхэм-o yemek yerken Бжэр щыдлэм- biz kapıyı boyarken Мыlэрысэр щысхьым- ben elmayı götürürken Хьэсэр щызвэм- ben tarlayı sürerken Усэ щыстхым - ben şiir yazarken   Dili işlek hale getiren ön ekler ve son eklerdir. Bu ekleri ve nasıl işlediklerini sırası geldikçe öğreneceğiz.   Шэн- Bir şeyi beraberinde götürmek Хьын-Bir şeyi taşıyarak götürmek   Ж - Bir şeyi çıkış noktasına döndürme veya tekrarlama son eki   Уи адэр унэм шэж.- Babanı eve götür.(evine) уи мы1эрысэр унэм хьыж- Elmanı eve götür.(evine)   Dineyi eve götürdüm. ( Eve dönüş yaptırdım şekli ile düşünülebilir.)   Динэ унэм сшэжащ. Мазэ унэм пшэжащ. Мазэ унэм ишэжащ. Данэ унэм тшэжащ. Данэ унэм фшэжащ. Динэ унэм яшэжащ.   Şiiri (tekrar) yazıyorum Усэр сотхыж . Усэр ботхыж. Усэр иетхыж. Усэр дотхыж . Усэр фотхыж. Усэр ятхыж..   Elmayı eve (evime) götüreceğim Мыlэрысэр унэм схьыжынущ. Матэхэр унэм пхьыжынущ. lэнэр унэм ихьыжынущ. lэнэхэр унэм тхьыжынущ. Матэхэр унэм фхьыжынущ. Мыlэрысэхэр унэм яхьыжынущ.   Ф ф- Yapabilme edebilme eyleyebilme son eki. Зы махуэм зы усэ сотхыф. Зы махуэм зы мыlэрысэ сошхыф.   Зы махуэм уситl птхыфын? Стхыфынщ.   Мы мыlэрысэр унэм пхьыфын? Схьыфынщ.   Ушхэфын? Сышхэфынщ.   Псы уефэн? Сефэнщ.   Псы уефэфын? Сефэфынщ.   Шей уефэн? Сефэнщ.   Шей уефэфын? Сефэфынщ.   --- Зы махуэ умышхэу ущытыфын? --- Сыщытыфынщ.   Olumsuz emir bildirimleri şahıs eki ile fiil arasına мыgetirilerek yapılır.   Умышхэ -----Beslenme Умышх -------Onu yeme. Псы уемыфэ. ----Su içme. Мыlэрысэ умышх. ---Elma yeme. Мыlэрысэхэр унэм умыхь. ---- Elmaları eve götürme. Танэр хадэм фымышэ. -----Danayı bahçeye götürmeyin. Мыlэрысэр хадэм щомышх.-- Elmayı bahçede yeme. Унэм щышх. ---------Evde ye.   Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.+''+nan+''+Kaffed