Çerkesler önümüzdeki birkaç yıl içinde yurtlarına dönüyor olabilirler. Fakat bu olasılığın ne kadar önemli olduğu anlaşılmadan önce, Çerkesler'in kim oldukları ve anayurtlarından uzakta bugünkü hallerine nasıl düştükleri bilinmelidir. +''+ Neredeyse her gün gazetelerde, Sovyetler Birliği'nden tanınma, herhangi bir çeşit özerklik veya doğrudan bağımsızlık talep eden etnik gruplarla ilgili haberler yer alıyor. Dağılmanın merkezkaç dinamikleri, büyük Sovyet milletini, bir zamanlar komünistlerin de benimsemiş olduğu "tarihin engellenemez bir makine olduğu" görüşünü ispat edercesine, ele geçirmiş görünüyor. Fakat bu defa makine son koloni imparatorluğunu yıkmak için çalışmaktadır. Yüzyılımızın tarihini ve politikasını temelinden etkileyen milliyetçilik dalgası, nihayet aşılmaz gibi görünen Sovyet sınırlarını da aşmıştır. Bu durum, başlangıçtaki görüşü ve planları ne olursa olsun Mihail Gorbaçov'u, daha önce İngiltere ve Fransa'nın; daha da öncesinde de Portekiz, Hollanda, Almanya ve İspanya'nın liderlerinin karşılaştığı problemler ve önlerine çıkan seçeneklerle baş başa bırakmıştır. İmparatorluğundaki ihtilaflar, Fransa ve (İngilizce konuşan) Kanada arasındakinin on kat fazlası gibidir. Dolayısıyla pek çok entellektüel çevrede insanlar imparatorluğun Baltık bölgesinden Ukrayna'ya, Kafkasya'dan Asya'ya kadar pek çok küçük devletlere bölünmesini beklemektedirler. Eğer bu gerçekleşecek olursa 21.yüzyılın politikasının temeli, bu yıkıntıların içinden çıkacak olan yeni çatışmaları önleme çabalarından oluşacaktır. Bu çevrelerdeki daha iyimser kişiler ise, parçalanma sürecinin yavaşlatılarak ortaya çıkacak olan sorunların makul seviyelere indirilmesi ve Sovyetler Birliği'nin bir çeşit Sovyet Ortak Pazarı'na dönüşmesini beklemektedirler. Ne var ki bu beklentilere sahip olanları şaşırtacak olan bir şey varsa o da, ayrılmak bir yana Sovyetler Birliği vatandaşı olmak için bekleyen büyük bir etnik grubun varlığıdır. Bu grup karakteristik olarak Çerkeslerdir. TARİHÇE Çerkesler Sovyetler Birliği'nin güneyinde, Karadeniz ve Hazar Denizi arasında yer alan Kafkas dağlarının otokton (varolduğundan beri orada yerleşik) halkıdır. Kafkas dağları teknik olarak Avrupa kıtasına dahildir ve Avrupa'nın en yüksek tepeleri buradadır. Azametlerine ve yakın zamana kadar Sovyetler tarafından turizm ve dinlenme amacıyla kullanılmış olmalarına rağmen, göreceli olarak pek bilinmeyen yerlerdir. Kendilerine sığınan Türk kabileleri ve daha öncesinde de Alanlar ve Sarmatlara olduğu kadar, kırk kadar otokton halka da ev sahipliği yaparlar. Bunların arasında sadece Güney Kafkasya'da yaşayan Gürcüler kamuoyu tarafından tanınmaktadır. Gürcülerin kuzeybatısında rakipleri Abhazlar, aynı yönde devam edilirse Abhazların yakın akrabaları olan Abazalar ve nihayet Çerkesler (Khabardeyliler ve Adiğeyliler) yer alır. Bunlar Abhazlar, Abazalar ve Ubıkhlarla birlikte genellikle Kuzey-batı Kafkasya Dil Ailesi adı verilen kendine has bir dil ailesini oluştururlar. Aslında Kafkasya üç ana dil grubunu barındırır; pek çok sayı ve çeşitte yabancı halkla tarih içinde ilişkileri olmakla beraber, Kafkas halkları dil ve kültür bütünlüklerini korumuşlardır. Bu dil aileleri birbirlerinden ve Avrasya bölgesindeki diğer dillerden o denli farklıdır ki, dilbilimciler Kafkas insanlarının tarih boyunca yabancı halklarla pek çok kez karşılaşmış olmalarına rağmen çok güçlü ve dış etkilere kapalı bir dil ve sosyal hayat yapıları olduğuna kanaat getirmiştir. İşte bu yüzden Ruslar 19.yy'ın başında bölgeyi ele geçirmeye çalışırken kendilerini, çok iyi savaşçılarla savunulan, çok karmaşık ve belirgin özelliklere sahip bir bölgeyle karşı karşıya buldular. Gürcüler Ruslara teslim oldular ve buna gerekçe olarak da Rusların kendilerini Osmanlı ve İran'a karşı koruduğunu öne sürdüler. Dağıstan olarak da bilinen Kuzey-doğu Kafkasya Savaşı ile ilgili çok sayıda belge bulunmaktadır. Burada savaş 1859'a kadar sürdü. Hala üzerinde araştırmalar yapılması gereken Kuzey-batı cephesinde ise savaş beş yıl daha sürdü. Uzun ve çileli bir savaş sürecinden sonra Çerkeslerin büyük bölümü, Abhazlar, Abazalar, bütün Ubıkhlar ve pek çok Dağıstanlı 1864'te göç etmeyi tercih ettiler. O zamanlar kendilerine tek gerçek yardım elini uzatan Osmanlı'ya döndüler. Dağıstanlıların çoğunluğu yüzyıllar öncesinden Müslüman olmuşlarsa da, büyük çoğunluğu Hıristiyan olan Kuzey-batı insanları Rusya'ya tepki olarak yeni Müslüman olmuştu. Osmanlı Sultanı onları, açlık, hastalık, ve boğulma nedeniyle çoğunun öldüğü çaresiz bir sürgünden sonra Balkanlar'a yerleştirdi. Daha sonra bu göçmenlerin büyük çoğunluğu, bugünkü Yugoslavya'da sadece bir köy kalmak üzere*, güneye, bugün torunlarının yerleşik olduğu Türkiye, Suriye, Ürdün, İsrail ve Irak'a yerleştirildi. Çoğunlukla sınır muhafızı olmak üzere Osmanlı topraklarında asker olarak hizmet ettiler. Savaşçı özellikleri Osmanlı İmparatorluğu yıkıldıktan sonra da devam etti. Örneğin Suriye'de iki dünya savaşı arasında bölgeyi yöneten Fransızlara hizmet ederek savaşçı geleneklerini yaşattılar. Son zamanlardaki hareketler önemli miktarlarda Kafkasyalıyı Batı Avrupa ve Amerika'ya getirmiştir. BUGÜNKÜ DURUM Bugün Çerkeslerin büyük bölümü Sovyetler Birliği'nin dışında, çeşitli politik ve ekonomik koşullarda yaşamaktadırlar. 250,000 ile bir milyon arasında değişen varsayımlarla Türkiye en büyük nüfusa sahiptir. Ürdün'de 100,000 kadar, Suriye'de kabaca 45,000 kadar Çerkes mevcuttur. İsrail'de iki köy mevcut olmakla beraber nüfus hakkında ayrıntılı bilgi yoktur. Çok az oldukları tahmin edilmekle beraber Irak'takilerin sayısı da tam olarak bilinmemektedir. İsrail, kendi Çerkeslerine kendi dillerinde gazete ve televizyon yayını yapmalarına izin vererek çok iyi davranmaktadır. Bu Çerkesler İsrail'e sınır muhafızı elit askerler olarak hizmet etmişlerdir. Ne var ki bu geçmişleri, 1967'deki Arap-İsrail savaşı sırasında İsraillilerin, neredeyse tamamında Çerkeslerin yaşadığı Golan tepelerini işgal etmekten alı koyamamıştır. Belki de İsrailliler Çerkeslerin gönüllü olarak kendilerine katılacağını sanmışlardı; ancak savaş onları topraklarından edip zor şartlar altında ve sınırlı bir alanda yaşadıkları Şam'ın kenar mahallelerine itmiştir. Ürdün'de Çerkesler göreceli bir refah ve özgürlük ortamında yaşamaktadırlar. Başkent Amman yakınlarında ve içinde toprak sahibidirler; Adiğeyce ve Khabardeyce olmak üzere ana dillerinde gazete ve televizyon yayını yapabilmektedirler. Ülkenin elektrik şebekesinin kontrolü Kral Hüseyin tarafından, güvenilirlikleri ve rüşvete karşı dayanıklılıklarıyla bilinen Çerkeslere emanet edilmiştir. Ne var ki bu Çerkes cenneti tehdit altındadır. 1970 Eylül'ünde Kral Hüseyin Filistin Kurtuluş Örgütü'nü Ürdün'den kovarken, bu işi yapan ordunun Çerkes subaylarının başında yine Çerkes bir Genelkurmay Başkanı vardı. Çerkesler haklı olarak Ürdün'ün politikası Filistinlilerden yana değişmeye başlarsa güvenliklerinin ve huzurlarının bozulmaya başlayacağından endişe duymaktadırlar. Türkiye'deki Çerkesler ise onyıllardır asimilasyoncu baskı altındadır. Ancak son iki yıl içinde Çerkeslerin ve diğer Kafkasyalıların dillerinin kayda geçirilmesi için çabalar başlamıştır. Bu iş devlet onayında ve desteğinde Boğaziçi Üniversitesi'nde Prof. Sumru Özsoy tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu, devletin, ülkenin etnik mozayiğini tanıma yolunda attığı ilk adımdır ve bizce Türkiye'nin, toplumu üzerinde kurduğu güçlü rejim içinde gecikmiş bir harekettir. Irak'takine benzer bir Baas Partisi rejimiyle yönetilen Suriye'de ise tam tersi bir eğilim gözlemlenmektedir. 1963 yılında Suriye'de iktidarı ele geçiren Baas Partisi mensupları, politik ve sosyal kurumlarını sadece Arap etnik soyağacına dayandırmaktadırlar. Aslında Baas partililer İslam'ı bütün insanlığa ait bir vahiy değil de Araplar için etnik bir zafer olarak görmektedirler. Bu milliyetçi üstünlük duygusu sosyalist trendlerle birlikte Baaslılar'ın pek de gerçek olmayan laik görünümüne zemin oluşturur. Şu anda Suriye olan bölgede önce Osmanlılara, sonra da Fransızlara hizmet etmiş olan Çerkeslerin tarihi göz önüne alınacak olursa, Arap olmayan bir halk olarak durumları hayli güvensizdir. Diğer kültürel özellikleri Çerkesleri, komşuları olan Araplardan sadece ayırmakla kalmaz aralarında da sorunlar yaratır. Örneğin Çerkesler, kısıtlamalara ve (özellikle konuşma alanında çok düzenli olan) geleneklere özel bir önem verirler. Tam tersine, pek çok Akdeniz halkında olduğu gibi, Araplarda da dışa vurumlu konuşma sanatı ve duygusal gösteriler yeğ tutulur. Ayrıca Çerkesler kadınlarına saygı gösterip toplumsal olarak tamamen özgür bırakırken, Araplar kadınlarının toplumdaki rollerini sınırlandırır ve onların hayatlarını kontrol altına alırlar. Üstüne üstlük Çerkesler para ve maddi imtiyazlara şiddetle karşı olan bir savaşçı geleneğine sahiptirler. Aslında şu anda bile dillerini kültürel miraslarının en önemli hazinesi olarak görür ve onun iyi kullanımını çok önemli bir adım sayarlar. Bunun tam tersine Suriye'nin para ve ticarete büyük önem veren ve binlerce yıl öncesine dayanan bir ticaret geleneği vardır. Son olarak da Çerkes toplumu Kafkasya'nın geleneksel kanunu olan "adet" ile yönetilirken, Araplar İslam'ın kanunu olan "şeriye" ile yönetilirler. Çerkeslerin Suriye'de, toplumun her seviyesindeki kariyerlere sahip olma şansı varsa da bu kariyerlerde hiç bir güvenlikleri yoktur. Her zaman önyargılara ve soruşturmalara maruz kalabilirler; her an hiçbir kanuni gerekçe gösterilmeksizin görevlerinden alınabilirler. Çerkeslerin anayurtlarına dönüşü, askeri bir kariyer yapmak isteyen bir Çerkes'in ortada hiçbir geçerli neden yokken, altı yedi başka genç Çerkes subayıyla birlikte 1959'da görevden alınmasıyla başlamıştır. DÖNÜŞ DÜŞÜNCESİ Fethi Recep 1932 yılında Halep'te Adiğe bir ana-babadan doğmuştu. Soyadı olarak büyük babasının Müslüman adı olan Recep'i kullandı. Ana-babası Adiğece'nin Abzakhca diyalektini konuşurken, o içinde bulduğu Arap dünyasına asimilasyon nedeniyle sadece Arapça'yı öğrendi. 1955 yılında Suriye ordusuna katıldı ve subay olarak yetiştirildi. 1959 yılında başka altı yedi Çerkes subayla birlikte ve hiç bir gerekçe veya açıklama olmaksızın ordudan ihraç edildiğinde parlak bir subaydı. Bu, Baas partisi zamanından önce, ancak Arap milliyetçiliğinin yeni yeni yükseldiği ve Suriye'nin Nasır'ın Mısır'ıyla bağlantılı olduğu dönemdeydi. Büyük bir hayal kırıklığı içinde Suriye'yi terk etti ve Hollanda'ya yerleşti; evlendi, çocukları oldu, ve kendisi de bir biyolog oldu. Şu anda emekli olmuş ve küçük bir çiftliği işletmektedir. Hollanda'dayken kendi Çerkes mirasıyla daha çok ilgilendi ve kendi kendine çok zor ve karmaşık olan ana dilini öğrenecek kadar da ileri gitti. 1979 yılında Hollandalı olan eşini Kafkasya'ya tatile götürdü. Soçi ve Krasnodar'a gittiler ve dağlardan çok etkilendiler. Oraya kadar gelmişken yüz kilometre daha gidip Adiğey Özerk Bölgesi'nin başkenti olan Maykop'u da ziyaret ederek geçmişine daha yakın olmak istedi. Şansın da yardımıyla Maykop'un hemen dışındaki Kafkasya'nın ormanlık dağ eteklerinde Abzakh bölgesini de ziyaret ederek uzak akrabalarıyla ilişki kuracaktı. Adiğey Özerk Bölgesi o sırada dışarıdan yönetiliyordu ve o da dolayısıyla Krasnodar yetkililerinden Maykop'a gitmek için izin istedi. Talebi bir Çerkes bürokrat tarafından sempati ile karşılanmasına rağmen Rus yönetici tarafından bir kere daha gerekçesiz ve açıklamasız olarak reddedildi. İşte o zaman Kafkasya'da temelli bir Çerkes toplumu oluşturma kararı aldı. İLK İKİ KONGRE On yıl içinde Fethi Recep Ankara'da bir kongre yapmaya yetecek sayıda Çerkesle bağlantı kurdu. Bu kongrede delegeler pek çok ülkeye dağılmış olan Çerkes toplumları arasındaki koordinasyonu ve mevcut iletişimi koruma ve artırma konusunda hemfikir olmalarının yanı sıra Kafkasya'ya dönüş için gerekli adımları atma kararı aldılar. İlk kongre, katılımcılar arasında paylaşılan bir karamsarlığın ve anayurtlarına dönüş düşüncesinin ortaya çıkmasına yaradı. 125 yıldan beri ilk kez Çerkeslerin ciddi bir forum sayesinde ilişki içine girmesini sağladı. İkinci bir kongre 1990 Mayısında Hollanda'da yapıldı. Khabardey-Balkar Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Türkiye, Almanya, Hollanda ve Amerika'dan toplam beş delegasyon grubu vardı. (Karaçay-Çerkes ÖSSC ve Adiğey Özerk Bölgesi vize sorunları nedeniyle toplantıya delegasyon gönderememişti). İsrail, Suriye, Ürdün ve Yugoslavya'dan delegeler katılamadılar. Bu toplantı çok verimli oldu ve Çerkes kimliğini milletlerüstü bir seviyeye çıkararak pratikteki bir kazanıma çok yaklaştırdı. Öncelikle kongre kendisini kalıcı bir organizasyon olan "Duneyipso Adığe Xase" ya da "Dünya Çerkes Birliği" adıyla belirledi. Kongrenin resmi dili tam olarak hangi diyalekt olacağı belirtilmeksizin "Adığece" olarak ilan edildi. Pratikte delegelerin çoğunun Çerkesçe okuyup yazamaması dolayısıyla, İngilizce'nin de fonksiyonel bir dil olarak kullanılabileceği kabul edildi. Üçüncü kongrenin 1991 yılında Khabardey-Balkar ÖSSC'nin başkenti olan Nalçik'te yapılması kararlaştırıldı. Her ülke kendi bünyesindeki Çerkeslerin faaliyetlerini yerel Çerkes organizasyonlarının bir federasyonu olarak merkezi bir yapıyla koordine edecekti. Şubat 1991'de Nalçik toplantısının programıyla birlikte tüzük de belirlenecekti. Son anda şüpheci yöneticilerin engellemesiyle bir topluluğun kongreye katılamaması durumunda bir diğer topluluk tarafından temsil edilmesi önerildi. Aslında bu kural 1991 yılındaki kongreye katılamayan bir grup için uygulanmalıydı. Yürütme kurulunun yöneticileri 4 yıllık süreler için seçilecekti ve federasyonlarını kurmamış toplumlar için delege sayıları da belirlenmişti. Son olarak da Ankara deklarasyonu da yeni oluşturulan tüzüğün ana maddesi olarak belirlenmişti. Diğer hedefler de tespit edilmişti: ilk olarak Çerkesler'le ilişkili ülkelerde faaliyete geçmek üzere bir lobinin kurulması, ikinci olarak yönetimin kaynaklarının tespit ve organize edilmesi, üçüncü olarak lobi faaliyeti ve -gerekirse- kaynakların yönetilmesi için profesyonellerin tutulması, ve son olarak da birliğin merkezinin Hollanda'da kurulması. Bu ikinci kongrede Sovyet delegasyonu gelecekte yapacakları faydalı işleri müjdeleyen bir şekilde işbirliği yaptılar. Khabardey'in "Rodina" adlı kurumunun delegeleri kurumlarının Kafkasya'daki konumu ve görevi hakkında çok açıktılar. Çerkesler'in tarihiyle ilgilenen araştırmacılara arşivlerini açmaya varıncaya kadar, ellerindeki tüm yetkiyi kullanacaklardı. Bu ilk adım bu insanların tarihinin üstünü örten giz perdesini kaldırma umudunu doğurdu. İkinci kongre anayurda dönüş düşüncesini gerçekleştirmek için gerekli olan politik ve sosyal mekanizmayı harekete geçirdi. Bu o zaman 126 yıldır dağınık yaşayan ve söz konusu kurumlar, fikir birliği ve uzlaşma platformu konularında hiç tecrübesi olmayan bir halk için kayda değer bir tecrübeydi. Demokratik hareketlerinde ortak bir felaket korkusuyla hareket ediyorlardı. Dedikleri gibi "trajedimizi de beraber yaşadığımız için beraber hareket etmek zorundayız". ÜÇÜNCÜ KONGRE VE ANAYURDA DÖNÜŞ 1990 Haziran'ında Fethi Recep Londra Üniversitesi'nde Doğu ve Afrika Araştırmaları Okulu'nda Kafkasya ile ilgili bilimsel bir konferansa katıldı. Orada içinde Sovyetler Birliği de olan değişik ülkelerden gelen bilim adamlarıyla karşılaştı. O zamanlar sorunun, Sovyet otoritelerini Çerkeslerin doğal bir şekilde ve uluslar arası meşruiyete sahip bir dönüş hakkına sahip olduklarına ikna etmek olduğunu düşünüyordu. Ne de olsa SSCB'de Çerkeslerin yaşadığı üç yönetsel bölge vardı ve bölgedeki faaliyetleri koordine eden kültürel bir kurum ya da xase'nin yanı sıra her birinde Çerkes faaliyetlerini destekleyen kültürel organlar vardı. Çerkeslerin içinde kayboldukları düşman ve yabancı bir dünyadan, anayurtlarına dönmelerine engel olacak hiçbir neden yok gibi görünüyordu. Ne var ki Fethi Recep, uluslar arası kanunlar ve azınlık haklarıyla ilgilenen çeşitli organizasyonların Çerkeslerden haberlerinin bile olmadığını gördü. Bir anlamda Çerkeslerin sessiz sakin geleneklerinin zararlı bir yan ürünüyle karşı karşıyaydı. Darboğazlarla ve büyük haksızlıklarla karşı karşıya kaldıklarında Çerkesler, teröristlere dönüşmektense sessiz kalmayı ve hasbelkader içinde bulundukları toplumlarla kaynaşmayı tercih etmişlerdir. Fethi Recep de Dünya Çerkes Birliği'nin bir sonraki toplantısını anayurtta yapmak ve anayurda dönüş konusu için, ekim ayında Sovyetlerden izin istemek amacıyla Nalçik'e gittiğinde, doğal haklardan ve uluslar arası kanunlardan hiç bahsetmedi. Sadece SSCB'den ayrılmak isteyen onca gruba karşın geri dönmek isteyen tek grubun kendileri olduğunu söyledi. Dönemezler miydi? Sovyetlerin cevabı yumuşak ve kesin bir "evet" oldu. Sovyetler anayurda dönüş fikrine katılmakla kalmayıp 1991 kongresine de olumlu baktılar ve hatta delegeler Sovyet topraklarına vardıktan sonraki bütün masraflarını da karşılamayı taahhüt ettiler. Sözlerine sadıktılar. Sovyetlerin bu kadar olumlu bir yaklaşım sergilemesine şüpheyle bakabiliriz. Elbette Çerkeslerin bu taleplerini tamamen propaganda amacıyla da kabul etmiş olabilirler, ancak bugüne kadar bu olayı hiç istismar etmediler. Daha mantıklı olan neden Sovyetlerin Çerkesleri çalışkan, güvenilir, sadık, eski ve değerli bir düşman olarak görmeleridir. Kuzey Kafkasya'da sadık bir Çerkes nüfusunun bulunduğu bir bölge, yakın gelecekte Gürcüstan, Azerbaycan ve Ermenistan'ın rahatsızlıkları durdurulamaz veya durdurmaya değmez bir hal alırsa, Sovyetler Birliği'nin çıkarına olacaktır. Dünya Çerkes Birliği'nin üçüncü kongresinden önce iki Çerkes "Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"nin idari konumu, Moskova tarafından Rusya ile aralarında özel bir federatif statü olan "Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"ne yükseltildi. "Adiğey Özerk Bölgesi", "Adiğey Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"ne dönüşürken, idari merkezi de (Özerk Bölge olduğu zaman bölgenin dışında olan) Krasnodar'dan başkent Maykop'a taşındı. Maykop yakınlarında yüksek Çerkes nüfusu barındıran iki rayon (veya bölge), bir idari merkezde toplandı. Kültür Xase'sinin yetki alanı, politik olarak idari merkezin sınırları içinde olup olmadığına bakılmaksızın, Kuzeybatı Kafkasya'daki bütün Çerkes kültürel ve sanatsal faaliyetlerini kapsayacak şekilde genişletildi. Ayrıca kültürel faaliyetlerini sürdürmek ve geliştirmek üzere, beş milyon rublelik önemli bir para yardımı da aldı. Son olarak çok büyük bir jest ile Sovyetler, geleneksel Çerkes bayrağının bir devlet veya eyaletmiş gibi Çerkes bölgelerinde dalgalanmasına izin verdiler. "Sancak-ı Şerif" adı verilen bu bayrak, koyu yeşil zemine işlenmiş, alt taraflarında kesişen üç ok ve bunların üzerinde de üstte dokuz, altta üç tane olmak üzere iki sıra halinde yıldızlardan oluşuyordu. Bu bayrak 1836 yılında Osmanlı sarayında iyi bir konumda bulunan bir Çerkes prensesi tarafından yapılmıştı. Yeşil, Çerkesya'nın yemyeşil manzarasını, yıldızlar da oniki Çerkes boyunu temsil ediyordu. Oklar ise Çerkeslerin eski çağlarda göç ettikleri üç ana yönü (kuzey, kuzey-batı ve kuzey-doğu) temsil ediyordu. Böyle sembolik nesneler millet olma duygusunun yeniden kazanılması için şarttır. Bu hareketler, muhtemelen Fethi Recep'i memnun etmek veya üçüncü kongreden önce yalancı bir pro-Çerkesizm izlenimi yaratmak için yapılmamıştı. Bu hareketler daha ziyade konseyin 1989 başlarında sergilemiş olduğu tavırların bir ödülüydü. O zamanlar Gürcüstan SSC, Abhazya ÖSSC'de yaşayan Abhaz azınlığın oy hakkını elinden almaya çalışmıştı. Ciddi çatışmalar patlak verdi ve Abhazlar, kardeşleri Çerkesleri yardıma çağırdılar. Pek çok Çerkes genci tam olarak bunu yapmak istiyordu; ancak onlara Adığe Xase'nin yönetimindeki yaşlılar engel oldular. Bu akıllıca bir karardı, çünkü çatışmalar birkaç ay sonra durdu ve bir ateşkes anlaşması imzalandı. Üniversite ve Bilimler Akademisi gibi bazı Abhaz kurumları Gürcülerinkilerden bağımsız hale geldi. Bu çatışmalarda Çerkeslerin yer alması Abhazların karşısında daha çok Gürcü, Svan ve diğerlerinin çatışmalara girmesine neden olarak durumun daha da kötüleşmesine neden olurdu. Adığe Konseyi'nin aklıselimi Moskova'ya karşı galip geldi. Dünya Çerkes Konseyi'nin üçüncü kongresi bu yıl 18-20 Mayıs tarihlerinde Nalçik'te gerçekleştirildi. Kongreye Türkiye'den, Hollanda'dan, Almanya'dan üç Amerikan Çerkes derneğinden ve üç Sovyet bölgesinden delegeler katıldı. Suriye delegasyonunun çıkış vizeleri son anda iptal edildi; ama Suriye Çerkesleri yine de, o sırada Suriye dışında bulunan ve arkadaşlarının durumunu öğrenince gönüllü olan insanlar tarafından temsil edildi. İkinci kongrede belirlenen temsil kurallarına göre bu insanların oluşturduğu delegasyon geçerliydi. Kongre, resmi delegelerin sayısının az olmasına rağmen yüksek katılım nedeniyle yerel bir stadyumda yapıldı. Delegeleri ve ziyaretçileri kaldıkları yerden stadyuma ulaştırmak için otobüsler kullanıldı. Amerika'nın Sesi Radyosu Kafkasya'da olanları aktardı, ancak BBC'nin çabalarına rağmen Batı medyasında bu olay çok yer bulamadı. Çerkesler suskunluk geleneklerine uygun bir şekilde hala modern medyayı gerektiği şekilde kullanmıyorlar. Yapılan işlerin ilki, hatta bir açıdan en ilginci, konseyin adının değişmesiydi. Abhazlar kongreye delege göndererek Gürcüler'in yarattığı kötü durumun tanınmasını istediler. Buna mukabil Çerkesler, kurumun adının Abhazları da kapsayacak şekilde Dünya Adığe Birliği'nden Dünya Çerkes Birliği'ne değiştirilmesi için oy kullandılar. Bütün Çerkesler ve az sayıdaki Ubıh kendilerine "Adığe" derler. Abazalar ve Abhazyalılar ise "Apsuwa"dırlar. Çerkeslere başkaları tarafından verilmiş olan "Çerkes" adı ise yalnızca yukarıda adı geçenleri değil, Kuzey Kafkasya'dan sürgün edilmiş bütün halkları kapsar. Bu sayede Çerkesler daha önce birkaç etnik azınlığı temsil ederken, değişiklikten sonra kardeşleri olan Abhazlar ve Dağıstanlıları da kapsayacak şekilde Kafkasya'dan sürgün edilmiş bütün halkları temsil eder oldular. Bana bir Çerkes'in söylediği gibi "Biz (Çerkesler, Abhazlar, Dağıstanlılar) hepimiz Çerkesiz; hepimiz aynı sıkıntıları yaşadık." Aslında Çerkesler ve Abhazlar arasında ortak kabul gören ve Sovyetlerin umut verici hareketleriyle desteklenen bir varsayım mevcuttur: değişik Çerkes yönetsel birimlerinin statülerinin yükseltilmesi, Ekim Devrimi'nden sonra kısa süreli de olsa hayat bulmuş olan bir Kuzey Kafkas ÖSSC'nin tekrar kurulması yolunda ilk adımdır. Kurulması umulan bu federasyon Rusya Federasyonu ile özel bir federe statüye sahip olacaktır. Buna göre savunma, ulaşım ve posta hizmetleri Moskova'nın kontrolünde olmak üzere federasyon içişlerinde serbest olacaktır. Anayurda dönüş düşüncesi, artık Sovyet Federasyonu içinde yeni bir millet kurma idealiyle birleşmektedir. ANAYURDA DÖNÜŞ'ÜN AYRINTILARI Sovyet otoriteleri halihazırda Dünya Çerkes Birliği'ne, üyelerinin anayurtlarına dönüşü için izin vermiştir. Maykop ve civarı başta olmak üzere Kuzey Kafkasya'daki pek çok bölge az bir nüfusu barındırmaktadır ve yeterince gelişmemiştir. Sovyetler de Çerkesler de ilk gelecek olan Çerkesler'in bu şehrin içinde ve civarında yeni semtler oluşturacağını ve çiftlikler kuracağını öngörmektedirler. Öncü bir grup olarak on ila yirmi ailelik bir deneme grubu aranmaktadır. Bu insanlar birikimlerini de yanlarında getirip koruyabileceklerdir. Ayrıca vazgeçmek isterlerse bunda serbest olacak ve bütün varlıklarını da beraberlerinde götürebileceklerdir. Bu göçmenlerin değişik sosyal kesimlerden olacağı ve yalnızca yeni işçiler ve çiftçiler olarak değil, aynı zamanda yanlarında getirecekleri ticaret, üretim, bilim ve ziraat alanlarındaki bilgileriyle de topluma katkıda bulunacakları umulmaktadır. Anayurda dönüş sürecinin kendisi, üçüncü kongrenin ana deklarasyonu ile yönlendirilmiştir. Bu deklarasyon, Khabardey-Balkar ÖSSC'nin başbakanı ve bir Sovyet Çerkesi olan, Yuri Kalmukov'un kongrenin başkanı olarak seçilmesinin hemen ardından kabul edilmişti. Deklarasyon doğal olarak Kuzey-batı Kafkasya'nın Çerkeslerin anavatanı olduğunu ve her Çerkesin buraya dönmeye hakkının bulunduğunu belirtiyordu. Ayrıca daha da önemlisi deklarasyon o zaman bölgede yaşayan çoğu etnik Rus ve Ukraynalı Çerkes olmayan insanın da hukuki, ekonomik, ve kültürel haklarını da garantiye alıyordu. Sonuçta belge anayurda dönmüş Çerkesleri de kapsayarak bölgedeki bütün insanların "barış içinde ve onurlu bir biçimde birlikte yaşayabileceğini" ifade ediyordu. Çerkesler anavatanlarında olmadıkları sürece yok olmaya mahkum olduklarını hissetmektedirler. Bir anavatana sahip oldukları takdirde, bu çok uluslu bir yapıda da olsa, Çerkes toplumu hayallerini gerçekleştirebileceklerdir. Kongre Sovyet topraklarındaki çalışmaları koordine etmeleri için iki Sovyet Çerkesini yönetici olarak seçti. Başkan olarak Carım Aslan'ı ve Başbakan olarak da Erkekler Derneği'nin (Tl'ıxase) başkanı olan Muhiddin'i seçerek kurulması umulan devletin bir parlamenter yapıya sahip olacağının ilk işaretini verdi. Fethi Recep de, arkadaşlarının kendisine verdiği ve bir Çerkes adı olan Hatko Recebkhuer adıyla kongreden döndükten sonra birliğin SSCB dışındaki çalışmalarını devam ettirecektir. Orada bulunduğu sırada orijinal soyadının Hatko olduğunu ("beyaz kurt" olarak çevrilebilir) öğrenmiş; ve arkadaşları da geleneksel olarak önce soyadı sonra adı olacak şekilde kendisine büyükbabasının adına atfen "Recep'in oğlu" anlamında Recebkhuer adını vermişler. Fethi Recep bu kongreyle sadece Sovyetlerin Çerkeslerin anayurtlarına dönüş hakkını kabul etmelerini sağlamakla kalmamı, daha da ötesi kendi insanları için bir cumhuriyetin sözünü de almıştır. Bu sadece O'nun değil tümüyle üçüncü kongrenin bir başarısıdır. GELECEK VE SORUNLAR Bu kongrenin büyük başarıları, büyük sorunları da beraberinde getirmiştir. Öncelikle insanları anayurda dönüşe yönelten ve kongreye katılmalarına neden olan romantik istekler SSCB'nin politik ve ekonomik problemleriyle yüz yüze kalmıştır. Sorunları geniş açıdan ele alma alışkanlıklarıyla Çerkesler gelecek birkaç yıl için anayurtlarına yapılması gereken ekonomik ve kültürel yardımın öncelikle hedefleri olmasına karar vermişlerdir. Fethi Recep aslında, Carım Aslan ve Muhiddin'in ticari amaçlarla Hollanda'yı ziyaret etmeleri için gerekli adımları atmıştı. Amerika'daki Çerkes dernekleri anayurtlarına ticari, eğitim amaçlı ve ekonomik yardımda bulunmak için kampanyalar başlattılar. Abhazlarla Gürcüler arasındaki ilişkiler dikkatle izlenmeli ve Abhazların güvenliklerinin garanti altına alınması için gerekli adımlar atılmalıdır. Öyle görünmektedir ki Sovyetler Birliği'nin iç sorunlarının çözümüne katkıda bulunmak için kayda değer bir miktarda dönüş yaşanmalıdır ki bu da en iyi ihtimalle üç ila beş yıl alacaktır. Bunların yanı sıra DÇB'nin önünde çözüm bekleyen altı önemli sorun daha vardır. En zorlarından biri iletişim sorunudur. Orta Doğu'da yaşayan Çerkesler ve diğer Kafkas halkları henüz modern iletişim araçlarını kullanamamaktadırlar. Yapılan işleri birbirlerine duyurmaları bu yüzden bir sorundur. Bu durumu daha zorlaştıran bir başka etmen ise Suriye'nin (ve hatta belki de Türkiye'nin) bu çabaları zorlaştırmalarıdır. Aslında Suriye'deki Baas partililer Çerkeslerin anavatanlarına dönmelerini veya bu yolda herhangi bir adım atmalarını ihanet sayabilirler. Şüphesiz büyük sayılarda Çerkes'in Orta Doğu'dan ayrılması, burada önemli yer değiştirmelere neden olacaktır. Yakın gelecek için Çerkesler sözlere güvenmektedirler. Son çare olarak medyayı kullanarak ve konuya dışarıdan bakan Amerika veya Avrupa gibi güçlerin desteğini alarak bu kayda değer gelişmeleri daha çok insana duyurabilirler. İkincisi, kimlerin anayurda dönüş hakkına sahip olduğu konusu tam olarak açıklığa çıkmış değildir. Buradaki en rahatsız edici sorunlardan biri dindir. Çerkesler, kimileri eğilim olarak laik, kimileri de inançlarında daha ateşli olmak üzere çoğunlukla Sünni Müslümandır. Üçüncü kongrede Kuzey Kafkasya'nın (Çerkeslerin dönüşünden veya bir Kuzey Kafkasya SSC'nin kuruluşundan bağımsız olmak üzere) heterojen yapısını koruyacağı iddia edildikten sonra, bu amaca ulaşmanın ateşli Müslümanların göçü söz konusu olduğunda ne kadar önemli olduğu ortadadır. Ayrıca eğer Dağıstan da bu cumhuriyetin kuruluşuna katkıda bulunacaksa Dağıstanlıların kökten dinciliğe kadar varan bir Müslümanlık geçmişine sahip olmaları, dini hoşgörünün korunması konusunu daha da karmaşık bir hale getirmektedir. Bir anlamda Çerkes sorunu, modern bir problem olan büyük ve heterojen toplumlarda etnik kimliğin korunması probleminin küçük çaplı bir örneğidir. Çerkesler bir yandan günlük hayatlarında bir mikro-milliyetçiliği sürdürürken, öte yandan da kurulması düşünülen ve çoğu Çerkes olmayan insanın da içinde bulunacağı bir cumhuriyette bir çeşit makro-miiliyetçilikle de içiçe olmak zorunda kalacaklardır. Kolaylıkla öngörülebilir ki, anayurda dönüş değişik derecelerde etnik kimliğe ve dini inanışa sahip Çerkesler arasında bir çeşit doğal elemeyle gerçekleşecektir. Üçüncü olarak, dini kimliği bir kenara bıraksak bile Çerkes kimliğinin eğer bu hedeflenen heterojen cumhuriyette bir rolü olacaksa o da bir sorun olacaktır. Birliğin kendisi de Abhazları saflarına katarak ve aynı sorunları paylaşan diğer Kafkas halklarına da kapısının açık olduğunu ilan ederek halihazırda heterojen bir hal almıştır. Ancak cumhuriyet eğer Çerkes kültürünün gelişimini sağlayamazsa sadece kanunen görevini yerine getirmiş olacaktır. 127 yıl Rus, Arap ve Türk etkisinde kaldıktan sonra Çerkesler çok farklı kültürel evrimler geçirmişlerdir. Orta Doğu'dakiler edebiyat ve yayıncılık konularında Kafkasya'dakilerin yol göstericiliğine ihtiyaç duyacaklardır. Orta Doğu Çerkeslerinin sözlü ve yazılı edebiyatını Sovyet Çerkeslerininkilerle entegre edebilmek için çaba sarf etmek gerekecektir. Daha da ötesi bir zamanlar kültürlerinin içerdikleri hakkında pek az fikri olan birçok insanda kültürlerini tanıma isteği oluşturmak ve onlara kapsamlı bilgi vermek de büyük bir iş olacaktır. Dördüncüsü, eğer anayurda dönüş başarılı olursa, kurulacak olacak cumhuriyette üstesinden gelinmesi gereken ciddi politik sorunlar ortaya çıkacaktır. Böyle bir durumda bölgenin demografisinde meydana gelecek olan değişmeler rahatsızlıklara belki de açık düşmanlıklara yol açacaktır. Eğer dönüş kontrolsüz ve çok hızlı gerçekleşirse ekonomik bozukluklar ortaya çıkacaktır. Daha açık olarak söylemek gerekirse Çerkeslerin kendi içlerinde sosyal yapıları düzenlenmelidir. Geleneksel olarak içinde prensler, asiller, özgür insanlar ve köleler bulunan ve her biri kendi içinde de alt tabakalara bölünmüş olan karmaşık bir sosyal yapıları vardı. Komünizm döneminde yapıları aile geleneklerinden birine indirgenmiş, ancak herhangi bir sosyal yapıyla yer değiştirmemişti. Bu yüzden Çerkes toplumunun karakterinin yeniden belirlenmeye ihtiyacı vardır. Beşinci olarak, dil sorunu çözümlenmelidir. Çerkes dili, biri Doğu (Khabardey) diğeri de Batı (Adığey) diyalekti olmak üzere her biri kendine has kuralları olan iki ana grup halindedir. Kendi başına bir dil olan Ubıhça bugün yalnız iki kişi tarafından konuşulmaktadır; bütün diğer Ubıhlar Türkler veya diğer Çerkesler tarafından asimile edilmiştir. Eğer kurulması umulan devlette Ruslar ve Ukraynalılarla birlikte Abhazlar, Abazalar, ve kendileri toplam olarak yaklaşık otuz dil konuşan Dağıstanlılar da olacaksa devletin resmi dili (ya da dilleri) sorunu çözümlenmesi gereken önemli bir sorun olacaktır. Ancak Çerkesler dilde çeşitliliğe alışkın insanlar oldukları için birkaç resmi dilin kullanılması ciddi bir sorun yaratmayacaktır. Daha önemli görünen sorun ise resmi dil hangisi olacaksa o dildeki edebiyatı insanlara empoze etme sorunudur. Altıncı olarak, bu devletin ister Rusya SSC ile isterse komşu devletlerle olsun politik ilişkilerinin belirlenmesidir. Gorbaçov'un da daha önce tehditle karışık belirttiği gibi eğer Gürcüstan dar görüşlü milliyetçi politikalarını sürdürürse Moskova'nın Abhazya'nın tümünü veya bir kısmını ve Güney Osetya'yı kontrolüne alması mümkündür. Dolayısıyla böyle bir Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti'nin sınırları bütün Kafkasya'da meydana gelecek gelişmelerin de etkisiyle çizilecektir. Bu gelişmeler yapısı itibarıyla Çerkeslerin kontrolü dışında gelişecektir; ve Çerkesler ancak iyi gelişmeler olmasını dileyebilirler. Çerkesler mağlubiyetin ne demek olduğunu bilmektedirler. Giderek artan bir şekilde şunu anlamaktadırlar ki: eğer kimliklerini korumak için bir şeyler yapmazlarsa toplum olarak yok olmaya mahkumdurlar ve yok oluş uzakta da değildir. Gelecek yıllarda bu insanların karşılaşacakları sorunları önemsizmiş gibi göstermek istemem. Öte yandan gelecek onlar için zorlu olduğu kadar heyecan verici de gözükmektedir. İdealizmleri ve şimdiye kadar gösterdikleri ve sosyal yetenekleri göz önüne alındığında sanırım bu kadar iyimser olmak mazur görülebilir. [Bu yazı, "Dünya ve Ben" Kasım 1991, (Washington D.C), s.656-669'den Türkçeye M.Nesij Huvaj tarafından çevrilmiştir. ]+''+John Colarusso

Türkiye'de yaşayan Çerkeslerin durumunu ve varoluş sorunlarını anlayabilmek için öncelikle genel olarak farklı coğrafyalarda yaşayan Çerkesler, sonra da özel olarak Türkiyeli Çerkesler üzerine önemli olduğunu düşündüğüm bazı belirlemelerde bulunulması gerekmektedir. +''+ Her şeyden önce, Çerkeslerin diasporik bir halk olduğunun bilinmesi önemlidir. Kısa bir hatırlatma yapılarak söylenirse, Çerkesler 134 yıl önce, yüzyıl kadar süren bir bağımsızlık savaşının arkasından, dalga dalga gerçekleşen sürgünlere uğrayarak, eski Osmanlı topraklarının bir ucundan diğerine (Balkanlara ve Rumeliye, Anadolu'ya ve bugün Cezayir, Suriye, Ürdün, İsrail olarak bilinen topraklara), dağıtılıp, yerleşime tabi tutulmak üzere anayurtlarından koparılmışlardır. Bugün ise 40'dan fazla ülkede dağınık olarak yaşamaktadırlar. Prototip diasporik toplum örneği sayılan Musevilere ek olarak, tıpkı Filistinliler, İrlandalılar, Afrikalılar gibi Çerkesler de bu tip toplulukları tanımlayan ayırtedici özelliklerin çoğunu taşımaktadırlar: SORU 1: Çerkesler, diasporik toplulukların hangi özelliklerini göstermektedir?p> Çerkesler öncelikle anayurtlarından istekleri dışında koparılarak, birden fazla ülkede dağınık olarak yaşamak zorunda kalmışlar, buna karşılık anayurtlarına ilişkin kollektif hafızalarını ve mitleştirilmiş bir tasavvuru korumuşlardır. İkinci olarak, bu kollektif hafıza ve tasavvur, anayurtla hiç ilişki kurulamadığı zamanlarda bile ortak kültürel kimliklerini beslemeye, yeniden-üretimini sağlamaya devam etmiştir. Üçüncü olarak, sürgün edildikleri coğrafyalarda anayurtlarına bir gün geri dönecekleri umudunu hep canlı tutmuşlar, dahası koşullar uygun olduğunda bunu gerçekleştirmeye de başlamışlardır. Son olarak da; uzun yıllar birbirlerinden ayrı düşmüş olmalarına ve karşılaşma fırsatını yakın zamanlara kadar çok az elde edebilmiş olmalarına rağmen, farklı farklı coğrafyalarda yaşayan Çerkes toplulukları aralarındaki benzerlikler ile dayanışma ve yakınlık duygularını koruyabilmişlerdir. Bu arada bu son iki nokta açısından özellikle 1990'lı yıllardan itibaren daha önce hiç olmadığı kadar önemli adımlar atıldığı belirtilmelidir. Diaspora Çerkeslerinin Abhazya, Güney Osetya ve Çeçenistan ile gösterdikleri dayanışma, yine benzeri bir dayanışma ile Kosova'daki Adığelerin anayurtlarına dönerek yerleşmelerinin sağlanması, diğer yandan Dünya Çerkes Birliği'nin kurulması bunun en önemli göstergeleridir. SORU 2: Diasporik bir toplum olmak Çerkeslerin kültürel kimliklerini ne şekilde etkilemiştir?p> Kollektif kimliklerin biçimlenmesinde mekanın/coğrafyanın önemli bir rolü vardır. Bütün kollektif kimlikler bir yer'den/coğrafyadan veya bir yer/coğrafya için konuşurlar. Bu açıdan bakıldığında diasporik bir topluluk olduğunu belirttiğimiz Çerkeslerin kollektif kimliği, hem bir yerden/coğrafyadan konuşmaktadır, hem de bir yer/coğrafya için konuşmaktadır. Bir metaforla söylenirse, Çerkesler ayaklarıyla bir coğrafyada durmakta, yürekleriyle bir başka coğrafyaya uzanmaktadırlar. Böylelikle, üzerinde durdukları –yaşadıkları coğrafya ile, gönülleriyle uzandıkları yani bir gün dönmek ya da en azından bir kez görmek umudu taşıdıkları coğrafya- yani anavatanları, Çerkeslerin kollektif kimliğinin iki coğrafik dayanağını oluşturmaktadır. Dolayısıyla Çerkes kültürel kimliği diye bir şeyi anlayabilmemiz için, Çerkeslerin, üzerinde yaşadıkları coğrafyalar ile, hep hayallerini süslemiş olan anayurtlarıyla olan ilişkilerinin karşılıklı dinamiklerinin iyi anlaşılması gerekmektedir. SORU 3: Çerkeslerin üzerinde yaşadıkları coğrafyalarla ilişkileri nasıl olmuştur? Yüz yıldan fazla bir süredir farklı coğrafyalarda, dolayısıyla farklı tarihselliklerde yaşayan Çerkesler için ortak bir kültürel kimlikten söz edebilmeye imkan var mıdır? Öncelikle, yurtlarından edilmiş olmanın Çerkesleri adeta kollektif bilinç altlarına işlemiş bir korkuyla, üzerlerinde yaşadıkları topraklara –en az kendilerini o toprakların asıl sahibi sayanlar kadar- sahip çıkmak durumunda bıraktığı söylenebilir. Buna tarihten birçok kanıt gösterilebilir, ama en tipik olanı gerek Ürdün'deki gerekse Türkiye'deki Çerkeslerin bu iki ülkenin kuruluşunda sayılarıyla hiç de orantılı olmayan bir katılımla oynamış oldukları aktif roldür. Ancak en azından Türkiyeli Çerkesler söz konusu olduğunda, Çerkeslerin diasporik toplumlara özgü olduğunu düşündüğüm bir kabullenilme duygusu ve yeniden yerinden edilmek korkusuyla davranarak gösterdikleri bu sahiplenmenin, onların yine de Türkiye'nin ulusal inşa sürecinin belirli bir evresinden sonra ötekileştirilerek dışlanmalarını önlemedği de belirtilmelidir. İşte farklılıkların kimliklenmesinin temeli olan bu ötekileştirilme süreçlerinin dinamikleri ve bu dinamiklerin Çerkeslerin üzerinde yaşadıkları ülkeden ülkeye gösterdikleri değişiklikler, Çerkeslerin farklı coğrafyalarda farklı vurgular taşıyan kimlikler geliştirmelerine neden olmuştur. Bu nedenle, diasporada yaşayan bütün Çerkeslerin kendilerini birbirinin tıpatıp aynısı olan tariflerle tanımladıklarını söyleyebilmek mümkün değildir (kaldı ki, aynı coğrafyada yaşayanlar bile Çerkeslik kimliğine aynı tarifler üzerinden tutunmamaktadır). Başka türlü söylenirse, diaspora Çerkesleri, üzerine yerleştikleri coğrafyalarda yaşanan farklı farklı modernleşme ve uluslaşma süreçlerinin etkileriyle, birbirlerinden farklı vurgular taşıyan kimlikler geliştirmek durumunda kalmışlardır. Nitekim, bu vurgu farklılıkları diaspora Çerkeslerinin birbirleriyle karşılaşmalarında, ilk karşılaşma anının coşku ve heyecanı biraz geçtikten sonra kendisini göstermekte, hatta bazen "kimin daha çok Çerkes olduğu" bile gizliden gizliye tartışmaya açılmaktadır. Ancak, burada hemen önemli bir noktanın daha altının çizilmesi gereklidir. Diasporalı olmak nasıl bir yandan Çerkeslerin farklı coğrafyalarda farklı vurgular taşıyan kimlikler geliştirmesine neden olmuşsa, diğer yandan da yüzyılı aşkın bir süredir anayurtlarından ve birbirlerinden ayrı düşmüş ve zaman zaman birbirleriyle hiçbir ilişki kuramamış olmalarına rağmen ortak aidiyetlerini koruyabilmelerine de neden olmuştur. İlk bakışta paradoksal gibi görünen bu durum, diaspora Çerkeslerinin kimlik tariflerinin ikinci coğrafi temeli olan anayurtlarıyla kurmuş oldukları ilişkinin dinamiklerine yakından bakıldığında ancak anlaşılabilir hale gelebilir. SORU 4: Anayurdun Çerkeslerin kültürel kimliklerinin tarif edilmesinde yeri nedir?p> Çerkesler bütün diaspora halklarında belirli ölçülerde rastlanabileceği gibi, zorla koparıldıkları anayurt topraklarını mitleştirmişlerdir. Nitekim, diasporadaki Çerkeslerin edebiyattan resme kadar bütün kültürel üretimlerine bakıldığında bu mitleştirmenin izlerini görmek mümkündür. Bunun iki nedeni vardır. İlk olarak, Çerkesler yerleştikleri topraklarda ötekileştirildikleri ölçüde kimliklerini tarif edebilecek hiçbir pozitif referans üretemeyecek duruma düşmüş ve farklılıklarını tarif etmelerini sağlayacak özdeşleşmeyi kendileri için adeta yön bulmaya yarayan kutup yıldızı işlevi gören anayurtlarıyla gerçekleştirmişlerdir. Anayurdun Çerkes kimliğinin tarifinde referans alınan bir merkez olmayı sürdürmesinin ikinci nedeni ise, çok zengin bir sözlü kültüre sahip olan Çerkeslerin anadillerinin, -Rusçanın baskısına rağmen- sadece anayurtta yazılı dile dönüştürülebilmiş olmasıdır. Anayurt ancak böylelikle, Çerkeslerin kollektif hafızalarının belgeleyicisi ve aktarıcısı, dolayısıyla da Çerkes kimliğinin yeniden-üretiminin doğal merkezi olma özelliğini hep sürdürebilmiştir. Dolayısıyla, anayurt, Çerkesler için, ona erişimin en zor olduğu zamanlarda bile kollektif kimliklerini besleyen yegane kültürel merkez olmaya devam etmiş, diaspora coğrafyası ise hiçbir zaman Çerkes kimliği için anayurda eşdeğer özgünlükte kültürel yeniden-üretim merkezi oluşturamayarak, onun karşısında hep çevre olarak kalmıştır. İşte bu nedenle biz bugün farklı coğrafyalarda farklı vurgular kazanmakla birlikte, diasporadaki bütün Kuzey Kafkasyalı toplulukları ifade eden bir üst aidiyeti anlatan Çerkes kültürel kimliğinden söz edebiliyoruz. Nitekim, bu aidiyet dolayısıyla Çerkesler bugün, dünyanın neresinden olurlarsa olsunlar birbirleriyle karşılaştıklarında, ortak dillerini konuşamadıkları durumlarda bile, başka paylaşımlar üzerinden birbirlerini tanıyabilmekte, birbirlerine yakınlık/sıcaklık duyabilmekte, en önemlisi daha önce de belirttiğim gibi Abhazya, Güney Osetya meselelerinde olduğu gibi somut dayanışma örnekleri gösterebilmektedirler. Sonuç olarak özetle söylersek, diasporalı olmak, Kuzey Kafkasyalı toplulukların bir yandan üzerinde yaşanan ülkelerin dinamiklerine bağlı olarak kollektif kimliklerini Ürdün'de, Türkiye'de ya da Suriye'de farklı farklı vurgularla kurmalarına, diğer yandan anavatanlarının kendileri için bir kutup yıldızı işlevi görmesinden ötürü, nerede yaşıyor olurlarsa olsunlar ortak kültürel aidiyetlerini korumalarına yol açmıştır. Buradan hareketle Çerkeslerin varoluş sorunu açısından önemli bir sonuca varılabilir ve anayurtla diasporadakilerle yakın ilişkiyle dayanışma içinde olunmazsa asimilasyonun kaçınılmaz olacağı söylenebilir. Bu durumda ise, diasporadakileri ve anayurtlardakileri birlikte kucaklayan bir ad olarak Çerkeslik kimliğine sahip çıkmak önemli bir varoluş projesi haline gelmektedir. SORU 5: Çerkes kimliğinin diasporadakileri ve anayurtlardakileri kucaklayan bir kimlik projesinin adı olması ne demektir?p> Çerkes adı belirli bir etnikliğe işaret ediyor olmasına rağmen, 134 yıldır diasporada yani birbirlerinden farklı tarihsel ve siyasal coğrafyalarda yaşıyor olmalarına rağmen, yerleştikleri ülkelerdeki yerli topluluklar karşısında farklılıklarını, ortak bir geçmiş ve anavatanla, sürgüne ilişkin belleklerini, bir ölçüde de dillerini korumayı sürdürebilmiş Kuzey Kafkasya kökenli toplulukların paylaştıkları bir aidiyeti, kültürel kimliği anlatmaktadır. Başka ifadeyle, diasporada yaşayanlar söz konusu olduğunda Çerkeslik, anayurt Kuzey Kafkasya'daki, sadece Adığeleri ifade edecek biçimde daraltılmış kullanımından farklı bir anlam genişliğine kavuşmaktadır ve kanımca böyle bir kul-lanım da gereklidir. Çünkü, diasporadaki Kuzey Kafkasya'lı toplulukların var oluşlarına, her kültür kadar yaşatılmaya değer farklıklarından kaynaklanan zen-ginliklerini korumalarının yolu, içinde yaşadıkları coğrafyalardaki ötekilik konum-larını imlemek üzere çağrıldıkları bu ada sahip çıkarak, ona yüklenen anlam kodlarını yeniden –kendilerinin- yazmalarından geçmektedir. Özetle söylenirse, diasporadaki, ama en çok da Türkiye'deki Kuzey Kafkasya kökenli toplulukların kendilerini Çerkes olarak tarif etmeleri, Çerkeslerin asimile olmalarını önleyecek bir kimlik stratejisi olarak önemlidir. SORU 6: Diasporadaki diğer Çerkesler ile karşılaştırıldığında Türkiye'deki Çerkesler'in durumu ne gibi özellikler göstermektedir?p> Türkiye'li Çerkesler, diasporadaki Kuzey Kafkasya'lı topluluklar arasında demografik olarak en kalabalık; kentli ya da kırsal kesimden olma, sınıfsal köken, eğitim düzey, politik tercih gibi ölçütlere göre en fazla farklıla-şarak aidiyetleri açısından çapraz bölünmüş, nihayet ait oldukları kabileler itibarıyla da en fazla çeşitlilik gösteren topluluğu oluşturmaktadır. Bu tabloyu tamamlayacak şekilde, kültürel yok oluş sorununu en ciddi tehdit olarak yaşayanların da Türkiye'li Çerkesler oldukları söylenebilir. Bunun açıklaması ise, iyi ya da kötüydü tartışmasına girmeden yapılacak bir tespitle, Türkiye'nin modernleşme ve ulus-devlet olma sürecinin taşıdığı özelliklerde bulunabilir. Çok özetle söylenirse, Türkiye'nin modernleşme ve uluslaşma sürecinin dinamikleri içerisinde diğer kültürel ve etnik kimlikler gibi Çerkeslik kimliği de, kamusal alandan çekilmek zorunda kalarak, ancak özel alanda ifadelendirilebilir hale gelmiştir. Ancak aynı modernleşme süreci Türkiye'li Çerkesler'in farklılık kimliklerini özel alandan çıkararak, kamusal alanda ifadelendirmelerine yol açacak dinamikleri de yaratmıştır. Bu nedenle bugün Türkiye'de para-doksal biçimde iki süreç iç içe sürmektedir. Bir yandan Çerkes nüfusun bir kesimi için hızlı ve neredeyse gönüllü hale gelmiş bir asimilasyon süreci, diğer yandan bir başka kesimi için hızlı bir yeniden-kimliklenme, deyim yerindeyse yeniden-Çerkesleşme süreci. Bu ikincisinin ortaya çıkmasında Türkiye'nin içsel dinamikleri kadar, glob-alleşmeyle ortaya çıkan yeni koşullar, bağlı olarak diğer diaspora Çerkesleri ve anayurtla girilen yakın ilişkiler, hepsinden de öte 1970'lerden başlayarak Türkiye'de Çerkesler'in var oluş sorununu sürekli gündemde tutarak çözümler üzerine düşünen Çerkes aydınlarının yarattığı yeni ivme neden olmuştur. SORU 7: "Yeniden-Çerkesleşme" neyi anlatmaktadır?p> Türkiye'deki Çerkesler ile Ürdün'deki Çerkesler arasında bir karşı-laştırma yapılarak söylenirse, Ürdün'de ya da İsrail'de Çerkes olarak doğulmaktadır. Türkiye'de ise Çerkes olarak doğulmamakta, Çerkes olmak ya büsbütün unutulmakta ya da bir daha unutulmamak üzere öğrenilmekte, iradi olarak tercih edilmektedir. Bununla şu anlatılmak istenmektedir. Çerkeslik adını andığım diğer ülkelerde, var-lığı resmen tanınmış, kimsenin sorunsal-laştırmadan kendisini içinde bulduğu bir kamusal kimliktir, böylelikle özel yaşamdan kamusal yaşama hiç kesintiye uğramadan yaşanmakta, Çerkeslik gündelik yaşamın pratikleri içerisinde herhangi bir kesintiye uğramamaktadır. Bildiğim kadarıyla örnekleyerek anlatayım, Üdün'de ya da İsrail'de Çerkes çocuklar çoğunlukla Çerkesçe konuşulan evlerinden sabahları servislerle alınarak yine Çerkesçe ders de görebildikleri Çerkes okullarına gitmekte, okul sonrasında ya da hafta sonları boş zamanlarını Çerkes derneklerinin gençlik klüplerindeki arkadaşlarıyla geçirerek Çerkes danslarını öğrenmektedir. Dolayısıyla, bu gençler için Çerkeslik kimliği, Türkiye'deki Çerkes gençleri gibi sadece belirli –evlenmeler, cenazeler ya da büyük kentlerdeki nadir akraba toplantıları gibi- ritüeller sırasında ya da –o da gitmeyi tercih ediyorlarsa- hafta sonlarında dernek çatısı altında hatırlanan bir şey değil sürekliliği olan bir yaşam biçimini anlatmaktadır. Yani, Ürdün ya da İsrail'de Çerkeslik çoğu zaman adının bile konmasına gerek olmadan, dolayısıyla sorunsallaştırılmadan yaşanan gündelik bir pratiktir. Türkiye'de ise Çerkeslik ancak iradi bir tercihle yaşanabilir, üstelik böyle bir iradenin varlığında bile, oldukça karmaşıklaşmış bir toplumsal/kamusal yaşam içerisinde kesintisiz olarak yaşanması mümkün değildir. İşte bu nedenle Türkiye'de Çerkeslik kimliği, Çerkes olunduğunu kamusal alanda da ifadelendirmeyi de içeren iradi bir tercihle ilgili hale gelmiştir. Ve bu iradi tercihle yaşanan kimliklenmenin adı "Yeniden-Çerkesleşme"dir. Bunu öncüsü de kentli Çerkes aydınları ol-muştur. Özetle söylenirse, yeniden-Çerkesleşme, bir zenginlik olan farklılık-larının yeniden-üretiminin mümkün olmadığı koşullarda Türkiye'li Çerkesler'in Türkiye'nin demokratikleşmesinden ayrı düşünülemeyecek olan kültürel/politik aidi-yet tercihini anlatmaktadır. Ve bu aidiyet hiçbir ırkçılık, ayrılıkçılık taşımayan, ancak kendisini yeniden-üretebileceği koşullara sahip olabilmek için eşitlik ve özgürlük talep eden bir kimlik aidiyetidir. Yüreğinin bir yarısı varlığına saygı göstermesi koşuluyla bu coğrafyadakilerle, diğer yarısı anayurtlarıyla diasporadaki diğer Çerkeslerle birlikte atan bir kimliktir. Kaynak: Nart Dergisi, Sayı 12, Mart-Nisan 1999.p>+''+Sevda Alankuş

I. Helsinki Zirvesi'nde Avrupa Birliği'ne aday olmasıyla birlikte Türkiye için 2000 yılında yeni bir dönem başladı. Avrupa Birliği'ne adaylık, Batı'ya ve Batılılaşmaya yönelik yaklaşık 200 yıldır süren çabalar açısından önemli bir dönüm noktasıydı. Adaylık ile birlikte büyük bir iyimserlik havası, en azından geçici olarak, tüm ülkede hakim oldu. +''+ Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne girmesi, hatta bundan da önce, adaylık görüşmelerinin sürdürülmesi yasal, siyasal ve ekonomik düzeyde pek çok düzenlemenin yapılmasına bağlı. Yaygın kanı, bu düzenlemeler sonucu bir yanda insan hakları ve demokratikleşme gibi yıllardır çözümlenemeyen sorunların aşılacağı, diğer yanda da yapısal dönüşümler yoluyla ekonomiye bir canlılık ve hareket getirileceği yolunda. Avrupa Birliği'ne tam adaylık ile birlikte, ünlü kokoreç tartışmasında olduğu gibi, Türkiye Avrupa Birliği yasal mevzuatını tam olarak benimseyecek. Böylesi bir dönüşümün Türkiye açısından son derece köklü bir değişime yol açacağı açık. Türkiye'nin tarihsel-toplumsal gelişimi ve jeo-politik konumu ile uluslararası gelişmeler göz önüne alındığında Avrupa Birliği'ne üyelik nihayet gerçekleşecek gibi görünüyor. Üyelik, belki iyimser tahminlerde olduğu gibi 10-20 yıl içinde değil, fakat şu anda derneklerimizde aktif olarak faaliyet gösteren gençlerimizin görebileceği kadar yakın bir dönemde gerçekleşecek, çünkü adaylık ile birlikte, Türkiye'nin Batılılaşma sürecinde artık geri dönülemeyecek bir aşamaya geldiğini düşünüyorum. Bu nedenle, Kafkas derneklerinin bu konuda duyarlı ve bilgili olması, değişecek koşullara önceden uyarlanması ve hatta bu sürece kendi yaklaşımları ve hedefleri doğrultusunda, olduğunca, müdahalede bulunabilmesi gerekli. Kötümserler, yani bir "zenginler" veya "Hıristiyan" kulübü olarak tanımlanan Avrupa Birliği'nin Türkiye'yi hiç bir zaman üyeliğe kabul etmeyeceğini söyleyenler haklı bile olsa, Kafkas derneklerinin Avrupa Birliği konusunda bilinçli ve aktif bir rol oynaması gerekli, çünkü Türkiye ve dolayısıyla Kafkas dernekleri açısından adaylık ile birlikte yeni bir süreç başladı, bu süreç hepimize yeni açılımlar ve fırsatlar sunuyor. Bu yazıda, Avrupa Birliği'ne adaylık sürecinde Kafkas derneklerinin neler yapabileceği/yapması gerektiği konusunda bazı öneriler tartışmaya açılmıştır. Bu konuda yapılacak üretken bir tartışmanın derneklerimiz ve toplumumuz açısından çok önemli olduğu açıktır. II. Nart okyucularının çok iyi bildiği gibi Cumhuriyet döneminde Kafkas derneklerinin açılması ve yaygınlaşması, genel demokratik ortam ile yakın ilişkilidir. İlk dernekler, çok-partili dönemde, 1950'lerde büyük kentlerde kurulmaya başlanmıştır. Derneklerin Anadolu genelinde yaygınlaşması 1960'larda ve özellikle 1970'lerde gözlenmektedir. Bu dönemde Çerkeslerin yaşadığı hemen her bölgede, ilçe ve hatta köy düzeyinde derneklerin yaygınlaştığı görülmektedir. 1950'lerden itibaren kurulan Kafkas derneklerinin büyük ölçüde "balo" ve "gençlik çayları" gibi etkinlikler ile "beraber olma" işlevini sürdürdüğü, faaliyetlerinin "halk oyunları" başta olmak üzere belirli kültürel değerlerin yeniden-üretimi ile sınırlı kaldığı görülmektedir. Özellikle büyük kentlerde kurulan dernekler "hemşehrileri bir araya getirme ve kaynaştırma" yoluyla yok olan kültürü koruma kaygısını taşımışlardır. Derneklerin büyük bir çoğunluğunda ana amaç "kültürü koruma ve yaşatma" çabasıdır. Derneklerin bir kısmında "sosyal yardımlaşma ve dayanışma"nın önemli olduğu ifade edilse de, aşağıda değineceğimiz gibi, bu çalışmalar çok başarılı olamamıştır. 1970'lerde "kültürü koruma ve yaşatma" faaliyetleri daha da zenginleşmiştir. Bu tarihe kadar dernek faaliyetlerinin halk oyunları kursları ve genellikle tarihi/folklorik yazılara yer veren bülten/dergi yayınları ile kısıtlı olmasına karşın, 1970'lerde kültürel faaliyetlerin çeşitlendiği görülmektedir: koro, tiyatro, araştırma/derleme ve, en önemlisi, dil kursları. Bu dönemde dernekler çerçevesinde yürütülen kültürel faaliyetlerin "kültürün korunması ve geliştirilmesi" için yeterli olmadığının da görülmesi ile birlikte, kültürel varlığının sürekliliğini güvence alacak koşullar üzerine yoğun bir tartışma sürecine girilmiş, bu süreçte "dönüş düşüncesi" giderek yaygınlık kazanmıştır. Bu tartışma sürecinin siyasal bazı yansımaları olmakla birlikte, sürecin bizzat kendisi ve amacı "kültürün korunması ve geliştirilmesi" ile sınırlı kalmış, bu anlamda ("parti politikası" anlamında) siyasetten uzak kalınmış, siyasi bağlantı ve ilişkiler içine girmekten imtina edilmiştir. 1980 askeri müdahalesi ile, ülkedeki tüm derneklerin olduğu gibi, Kafkas derneklerinin de faaliyetleri durdurulmuştur. 1984'den sonra dernekler tekrar faaliyetlerine başlamış, 1990'ların başlarından itibaren ise derneklerin sayısında tam anlamıyla bir patlama yaşanmıştır. Bu dönemde derneklerin sayısındaki ve etkinliğindeki artışa yol açan ve derneklerin faaliyetlerini etkileyen üç önemli süreç görülmektedir. 1) Sovyetler Birliği'nin çözülüşü, 2) Abhazya ve Çeçenya direnişleri, 3) Kafkas Derneği'nin kuruluşu. Sovyetler Birliği'nin çözülüşü, Karadeniz'in iki yakasında yaşayan Çerkeslerin daha yoğun bir ilişki içerisine girmesine ve karşılıklı beklentilerin artmasına yol açmıştır. Kafkasya'daki cumhuriyetler ile daha kolay ve yakın bir ilişki içerisine girilmesiyle birlikte Kafkasya'ya (mevcut koşullar göz önüne alındığında) önemli sayıda Çerkes dönmüştür. Bu süreçte, sadece Kafkasya ve Türkiye arasında değil, dünyanın değişik ülkelerinde yaşayan Çerkesler arasında da ilişkiler artmıştır. Kafkasya ile ilişkilerin gelişmesi ve Kafkasya'daki cumhuriyetler ile cumhuriyet düzeyinde ilişkiler kurulması, Türkiye kesiminde kimin "temsilci" olacağı konusunu gündeme getirmiş, yıllardır dernek faaliyetlerini küçümseyen bazı kesimler, durumdan vazife çıkararak kendilerini Kafkasya-Türkiye (Çerkesleri) ilişkilerinde "köprü" ve "temcilci" olma hak ve yetkisi görerek mevcut, köklü derneklere alternatif bir "dernek"leşme faaliyetine girmişlerdir. 1992'de Abhazya'da, 1994'de Çeçenya'da başlayan işgal ve savaşlar, derneklerde "yardım ve dayanışma" faaliyetlerini ön plana çıkarmışlardır. Kurulan Dayanışma Komiteleri, derneklerin çoğunluğunun desteğini almış, derneklerin tarihinde ilk kez miting gibi ses getiren kitlesel etkinlikler düzenlenmiştir. Etki gücü ve bilinçlilik açısından çok önemli olan kitlesel etkinlikler, kısmen Abhazya ve (ilk savaşta) Çeçenya'nın başarılı olması, kısmen de ilgili kurumların kitlesel etkinliklere sıcak bakmaması nedeniyle ikinci plana itilmiş, "bireysel diplomasi" ön plana çıkmıştır. 1993 yılında Kafkas Derneği'nin kurulması ve pek çok derneği bünyesinde toplaması, yıllardır dağınık bir şekilde faaliyet gösteren Kafkas derneklerinin daha örgütlü ve sistemli bir şekilde faaliyet göstermesine zemin hazırlamıştır. Kafkas Derneği'nin kurulması ile birlikte, Kafkas derneklerinin bir toplumsal "baskı unsuru" olabileceği görülmüş, bu yöndeki çalışmalar ivme kazan-mıştır. 1950'lerden 1980'e kadar olan dernek faaliyetleri ile 1990'larda sürdürülen dernek faaliyetlerini karşılaştırdığımızda çok açık bir farklılık gözlenmektedir. 1980 öncesi faaliyetlerin hedefi "kültürü korumak ve geliştirmek"tir, bu doğrultuda kültürel faaliyetler yürütülmüştür. Bu faaliyetlerin en genel anlamda siyasi etkileri olsa bile, faaliyetler "siyasi amaçlarla" değil, salt kültürel amaçlarla yürütülmüştür. 1990'larda bakıldığında ise "lobicilik" olarak da adlandırılan siyasi yönelimli faaliyetlerin, en azından düşünce düzeyinde, yaygınlaştığı gö-rülmektedir. Derneklerde "lobicilik" olarak tanımlanan faaliyetlere yönelinmesinin kanımca üç temel sorunu vardır. İlk olarak, "lobicilik" faaliyetleri, kitlesel bağı olmayan, "etkili ve yetkin" bir grup kişi tarafından, topluma, hatta dernek üyelerine bile fazla sorulup tartışılmadan "üst düzeyde" yürütülebilecek/yürütülmesi gereken bir etkinlik olarak görülmüştür. Bunun sonucu olarak "lobi" faaliyetlerinde savunulan görüşlerden toplumun çoğunluğu habersiz kalmış ve giderek toplum bu faaliyetlerden uzaklaşarak kayıtsız kalmaya başlamıştır. Bu durum, kitlesel desteği olmayan "lobi"lerin de güçsüz kalmasına ve etkinliğini yitirmesine yol açmıştır. İkinci olarak, "lobi"lerin kimin lobisi olduğu da çoğu kez netleştirilememiştir: bu "lobi"lerin Türkiye'de yaşayan Kafkasyalıların kendi sorunlarına yönelik mi olduğu, Kafkasya'da yaşayan Kafkasyalılara yardım amacıyla mı olduğu, Türkiye'nin Kafkasya'daki "çıkarlar"ını (bu çıkarların gerçekte kimin çıkarı olduğu da tartışmalıdır) korumaya yönelik mi olduğu her zaman açık olmamıştır. Örneğin Çeçenya'ya ilişkin "lobi" faaliyetlerinde sık sık dile getirilen bir görüşe göre, Çeçenya Rusya'nın güneye inmesini ve Hazar petrolünün Rusya üzerinden akmasını engelleyen bir hattır. Çeçenya'yı önerilen politikanın öznesi değil, nesnesi olarak, yani bir araç olarak tanımlayan bu görüş, Çeçenya'dan değil, başka yerlerden bakan insanların sahip olabileceği bir görüştür. Son olarak, 1990'larda algılandığı şekliyle "lobi" faaliyetleri, derneklerin asli amaçlarının (kültürün korunması ve geliştirilmesi) bir ölçüde göz ardı edilmesine, ikinci plana itilmesine ve hatta küçümsenmesine yol açmıştır. Bu durum, yazarları, şairleri, ressamları vb olmayan bir toplumun aslında ("lobi" faaliyeti ile kısıtlı bile kalsa) siyasetçilerinin de olamayacağı gerçeğinin unutulmasına yol açmıştır. III. Önümüzdeki süreç, Avrupa Birliği'ne adaylık ve tam üyelik süreci. Bu süreçte derneklerin faaliyetleri hangi alanda yoğunlaşmalı, kültürel faaliyetler mi, "lobicilik"mi, sosyal yardım ve dayanışma mı? "Sosyal yardım ve dayanışma", derneklerimizin en önemli, fakat en zayıf kaldığı alan olarak görülmüştür. Bu faaliyetlerin çok önemli olduğu açık olmakla birlikte, bir ölçüde doğal ilişkilere dayandığı, bir anlamda "cemaat" yapısı olmadıkça sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın dernekler bünyesinde yürütülmesinin çok zor olduğu açıktır. Türkiye'de çeşitli cemaatler içinde görülen dayanışmanın, Kafkasyalılar arasında (yeteri kadar) görülememesini sadece Kafkas derneklerinin zaafına bağlamanın doğru olmadığını düşünüyorum. Önümüzdeki dönemde derneklere böyle bir görev yüklemenin doğru olmadığı açıktır, sosyal yardım ve dayanışma, yapılabilecekse, ancak sadece bu alanda etkinlik gösterecek olan vakıfların görevi olmalıdır. "Lobicilik" faaliyetlerinin güçlü bir kültürel ve bilimsel birikim olmadan, güçlü bir kitle desteğine ve etkinliğine dayalı olmadan sürdürülmesi ne mümkündür, ne de anlamlı. Yukarıda belirtildiği gibi 1990'larda "lobicilik" olarak tanımlanan faaliyetlerinin ne Türkiye'deki Çerkeslere ne de Kafkasya'ya fazla bir şey kazandırmadığı açıktır. Bu nedenle yeni dönemde Kafkas derneklerin ve vakıflarının öncelikli amacı bu olmamalıdır. Kültürel faaliyetler derneklerimizin asli görevidir. Bu faaliyetlerin daha kapsamlı ve kalıcı bir şekilde sürdürülmesi, kültürel faaliyetlerdeki çeşitliliğin arttırılması ve kültürün tamamını kucaklaması, bilimsel birikim ile desteklenmesi, gerekirse tamamlayıcı yapılanmalar ile daha üst düzeylere taşınması (bir Çerkes Yazarlar Birliği neden olmasın?) zorunludur. Avrupa Birliği'ne adaylık sürecinde kültürel faaliyetleri desteklemeye ve geliştirmeye yönelik olarak başta Kafkas Derneği Genel Merkezi olmak üzere tüm Kafkas derneklerine yeni yükümlülükler düşmekte-dir. 1. Tüm eksikliklerine ve sorunlarına karşın Avrupa Birliği Türkiye'ye ve bu ülkede yaşayan herkese yeni açılım ve fırsatlarlar sun-maktadır. Bu nedenle Kafkas derneklerinin bu sürecin içinde yer alması ve desteklemesi, bu süreci daha olumlu yönde geliştirebilecek etkinlikliklerde bulunması gereklidir. 2. Avrupa Birliği'nin en önemli yanlarından biri, çok kültürlülüğe dayalı olması, çok kültürlülüğü bir zenginlik kaynağı olarak görmesi ve kültürel değerlerin korunmasını savunmasıdır. Bu bağlamda, Avrupa Birliği idealize edilmeden, çok kültürlülük deneyiminin öğrenilmesi ve bu deneyime katkıda bulunulması mümkündür. 3. Avrupa Birliği'ne adaylık ve üyelik sürecinde, Türkiye'deki mevzuat Avrupa Birliği mevzuatı ile uyumlu bir hale getirilmektedir. Bu nedenle, Avrupa Birliği mevzuatının öğrenilmesi, nelerin değişeceğinin bilinmesi, bu sürece aktif olarak katılınması ve ön görülen değişikliklere önceden hazırlanılması önem kazanmaktadır. 4. Avrupa Birliği ile uyum sürecinde Sivil Toplum Kuruluşları (STK) ön plana çıkmakta, STK'lar aracılığıyla pek çok proje yürütülmektedir. Kafkas dernekleri Avrupa Birliği projelerine aktif olarak katılarak hem kendi faaliyetlerinin desteklenmesini, hem de bu faaliyetlerin tanıtımını sağlayabilir. 5. Burada sayılan tüm etkinliklerde Avrupa Birliği üyelerindeki Kafkas dernekleri ve benzer konularda faaliyet gösteren diğer STK'lar ile ilişkiler özel bir önem kazanmaktadır. Bu nedenle Kafkas derneklerinin bir anlamda "dışarı açılması" ve etkinliklerini diğer STK'lar ile birleştirmesi gereklidir. 6. Yeni dönemde toplumsal faaliyetler açısından STK'ların daha etkin ve önemli bir rol oynaması beklenmektedir. Bu doğrultuda, genel olarak STK'ların, özel olarak da Kafkas derneklerin etki ve sorumluluk alanları genişleyecektir. Türkiye'deki Kafkas derneklerinin mevcut dağınık yapısından kurtularak merkezi yapılanmasını tamamlaması bu süreçte daha da önem kazanmaktadır, çünkü zayıf ve birbirinde kopuk derneklerin herhangi bir etkinlik gösterme şansı yoktur. Yazımızın başında belirttiğimiz gibi Avrupa Birliği önümüzdeki yıllarda yeni açılımlar ve fırsatlar sunmaktadır. Bu açılımlardan yararlanabilmek için bilgili, yetenekli, örgütlü ve en önemlisi istekli olmak şarttır. Aksi taktirde büyük fırsatlar büyük engellere de dönüşebilecektir.+''+Erol Taymaz