Aziz Nesin, bir gün bir açıkoturumda Mehmet Ulusoy için "Bu Mehmet deli!" demişti. Gerekçesini de şöyle açıklamıştı: "Bu Mehmet, Adapazarlı feodal, varsıl bir ailenin oğlu. Galatasaraylarda falan okutulmuş. Ama kendine meslek olarak Tiyatroculuğu şeçmiş. Aptal bir oğlan da üstelik. Yahu insan Kapitalist ülkelerde Ticaret; Sosyalist ülkelerde Sanat'la uğraşır, değil mi? Bu tam tersini yapıyor. Türkiye gibi bir ülkede Tüccarlık yapacağına Sanatçılık yolunu seçmiş. Enayilik bunun yaptığı..." +''+ Ben de yarı feodal bir aileden gelen biri olarak aynı aptalca yolu seçtim. Adam gibi banka müdürü olacağıma ( ki banka işletmesi bölümünü bitirdim) tutup önce tiyatrocu, sonra yazar ardından sinemacı oldum. Şimdilerde ise Televizyoncu suretinde görünüyorum. Bununla da yetinmedim. Tüm sülalem, tüm hısım ve akrabalarımın hepsi sağ görüşlü olduğu halde, tutup bir de solcu oldum. Kayseri, Maraş, Adana şeytan üçgeninde büyüdüm. Bu yöre, gerçek Türklerin; yani Avşarların, Kürtlerin ve Çerkeslerin iskan edildikleri Binboğa Dağları'nın çevresidir. Sürekli sakıncalı görülen, gözaltında tutulan bir yöredir bu yöre. Dadaloğlu direnişi Avşarların Binboğalara iskanı ile son bulmuştur. Kürt isyanının artığı Koçgirili Kürtler de aynı yöreye sürülmüşlerdir. Çerkesler de yaklaşık olarak Avşarların hemen ardından bu yöreye yerleştirilmişlerdir, 1860'larda. Yer daraldığı için Kurtuluş Savaşı'nın ardından, daha önce başkaldıran Ermeniler'e ise yol görünmüştür. Haçin Prensliği ve Şar komitacılarıyla birlikte. Ailem Kafkasya kökenli Kabartay'lardandır. Akrabalık ilişkileri nedeniyle yazın Binboğalarda, kışın Çukurova'da yaşadık yıllarca. Gerek benim, gerekse Kadirli'deki akrabalarımın Yaşar Kemal romancılığına etkileri büyüktür (!).Romanlardaki ağa tiplemelerinin bir çoğu ile İnce Memet'te ki Şahin Bey kişiliğini çizerken feodal akrabalarım ve babamdan yararlanmıştır. Yıllar önce belki de beni onurlandırmak için: "Babanı, Çerkes Yahya'yı tanımasaydım Şahin Beyi ve Çerkesleri o kadar iyi yazamazdım." demişti. İyi de yazmıştı doğrusu. Yaşar Kemal'i taa çocukluğumdan beri tanımamın, ona duyduğum, yazarlığına duyduğum sevgi ve saygının yazar olmamda çok büyük etkisi vardır sanırım. Ama ona, onun yazım biçim ve biçimine asla öykünmediğimi içtenlikle söyleyebilirim. Çünkü Yaşar Kemal tektir, ona öykünülemez. Öykünen de toparlayamaz, Yaşar Kemal tarzının labirentlerinde yiter gider. Çukurova'nın ve Binboğa yöresinin benim kişiliğimde çok belirleyici bir etkisi olduğuna inanıyorum. Denizin ve dağın anlamını kavradım daha çocuk yaşımda. Avşar bozlakları, Kürt ağıtları ve Çerkes ninnileri ile büyüyen bir insan olarak , "bir ortak kültürün ürünüyüm" diye düşünüyordum. Böyle olmaktan mutluyum. Hem alpin hem de mediteranien bir Anadoluluyum. Anadilim Kabartayca bir yazı dili değildi benim için. Ama Kafkas Epopesi'nin o gizli gücünü hep taşıdım kendimde. Destansı anlatım Kafkas dillerinin bir çoğunda egemen biçemdir. O biçemi kullanmaya çalıştım. Kafkas mitolojisinin, en başta Grek ve Anadolu Mitolojisinin kökeni, çıkış noktası olduğuna inanıyorum.Ateşi tanrılardan çalan ilk Mitolojik kahramanın Sosruko adıyla Kafkasya'da ortaya çıkıp, Grek Mitolojisinde Prometeus'a dönüşmesinin çok anlamlı ve altının çizilmesi gereken bir bulgu olduğuna inanıyorum. Hititlerin Kafkas kökenli oldukları konusunda da kanıtlar var. Çocukluğumda bellediğim bazı Kürtçe deyimler, bir Avşar bozlağının sözleri; özellikle Çukurova Türkçesinin anlatım ve yazım zenginliğinden olabildiğince yararlanmaya çalıştım. Ama ne var ki bu bir önemli gerçeği yaşamamı da engellemedi: Çerkesçe düşünüp, Türkçe yazdım. Bu durumun çok zor ve paradoksal olduğunu biliyorum ama böyle bu!Kültür ya da Sanat sorununa gelince. Niye Sanat'ı, Sanatçılığı seçtim diye yıllardır düşünürüm. Eğitimimle (İktisat) seçtiğim mesleğin ilişkisini de bir türlü kuramam. Kendimi 68 kuşağı içinde tanımlayabilirim. Orhan Pamuk'un kulağını çınlatarak "Bir gün bir kitap okudum. Ardından bir yürüyüşe katıldım. Bütün yaşamım değişti." diyebilirim. Bu yaşam biçiminin ücretini de ödedim. Bu "bir gün"leri çoğaltabilirim. Örneğin: "Bir Cahit Atay, Asaf Çiyiltepe, Yılmaz Güney'i tanıdım tüm yaşamım değişti" de diyebilirim. Yaşamıma yeni boyutlar kattı bu insanlar. Eğer bir gün AST'ta görev almasaydım kesinlikle başka bir yaşama yönelirdim. Tiyatro ile birlikte yüzyüze geldim Sanat'la ve bir daha ondan kopamadım. Varolmanın anlamını Sanat'ta buldum. Nedir Sanat? Sanat olmasa ne olurdu? Benim ve insanların yaşamında ne kadar etkisi vardır Sanat'ın? İnsanlık tarihi boyunca Sanat hep olmuş. Şöyle ya da böyle değişik biçimlerde ortaya çıkmış Sanat. Bütün dinlerin, dinsel törenlerin, Kutsal kitapların içinde bir "Sanatsal Yan" vardır diye düşünüyorum. Şiir, epope, müziği katmış içeriğine tüm dinler. Onları daha çekici kılmaya çalışmış. Ritüeller koymuş; törenler... Can alıcı nokta insan denen kavramla başlıyor. Doğayı ve kendini değiştire değiştire yazıyor İnsanlık Tarihini insanoğlu. Sürekli bir arayış içinde insan. Bir çok gereksinimini karşılayabildiği halde İnsanoğlu bir derin boşluğu da taşıyor beyninde, yüreğinde. Hep eksik bir yanı kalıyor. Acaba diyorum Sanat, insanda bu boşluğu dolduran bir şey mi? İnsanı diğer canlılardan ayıran en büyük özelliği düşünme yeteneği. Düşünmeye başlıyor sorular, sorgular, yargılar... Ekonomideki "İhtiyaçlar sonsuzdur" ilkesi, maddi olmayan gereksinimleri de içeriyor bir bakıma. Tüm maddi gereksinimleri karşılanan insanoğlu içindeki boşluğu Sanat'la doldurabiliyor ancak. Geçenlerde bir yazı okumuştum: Varlıklı olmakla, varolmak çok farklı iki kavramdır, diyordu yazar. Kimi insanlar varlıklı olmak için debelenirken Sanatçı, varolmanın peşinde koşar , diyordu. Varlıklı olmak isteyenler servet, varolmak isteyenler Sanat ve Bilim yaratmakla uğraşırlar, diyordu. Peki burda ilginç bir saptama yapabiliriz. Varlıklı olmak isteyen hiç bir bireyin, kitlenin, toplumun önüne engeller konmazken, Bilim ve Sanat'la uğraşanlara neden engeller çıkartılır? Neden sakıncalı görülür Galile'ler, Brecht'ler... Picasso'nun "Guernica" tablosuna neden kızar Naziler? Puşkin'i neden sevmez Çar? Mustafa Kemal'in çok sevdiğim bir saptaması var: Sanatçı, bir toplumda alnında ışığı ilk gören adamdır diyor. İşte bizi mahveden, başımızı belaya sokan o ışık. Ya o ışığın ardısıra gidersiniz ya da kimi Sanatçıların yaptığı gibi, sahte bir ışığın gelir geçer parıltısına kanıp, karanlığa düşersiniz. Ya karşı çıkarsınız, ya yandaş olursunuz düzenin işleyişine. Ya toplumu (en başta kendinizi) değiştirme yolunu seçersiniz, ya kurulu düzene uyan bir kişi olursunuz. Muhalif olmak Sanatçının en büyük özelliğidir. Günlük çıkarlar, günlük hedeflerle uğraşmaz Sanatçı. Günü kurtarmaya çalışmaz. Hep sorar, sorgular ve yargılar düzeni. İleri hedefler gösterir. Bu yüzden de başı beladan kurtulmaz pek. Değişim, gelişim... Sürekli değişim ve gelişimdir hedefi... Öncelikle de kendini değiştirmekle başlamalıdır Sanatçı. Çünkü en kolay değiştirebileceği kişi kendisidir. Bu nedenle de Sanatçı bireysel gelişimini tamamlamadan ortaya çıkmamalı, dünyayı kurtarmaya kalkmamalıdır. Ben, ardılı olduğum insanlar açısından, çok şanslı bir kişiyim. Sanat'a tiyatroyla başladım ve çok iyi ustalarım oldu: Asaf, Güner, Sermet Ergin... Ve bir çok insan bana sanatsal serüvenimde yol gösterdi, büyük katkılar sağladı. Sinemada Lütfü Akad ve Yılmaz Güney'den çok şeyler öğrendim. Hiç tanışmadığım ustaların izini de sürdüm bu arada: Fellini, Kurosava, Wajda, Banuel, Tarkowski, Bergman, Antonioni... Yazın alanında ise Exupery başta olmak üzere büyük Amerikan ve Rus romancılarını okudum, inceledim. Güney Amerikalı yazarlara hayranlık duydum. Alman Hesse'yi, Böll'ü sevdim. Hayyam'ı, Şeyh Sadi'yi, Mevlana'yı, Yunus'u, Karacaoğlan'ı anlamaya çalıştım. Tiyatro, Sinema ve Yazın'ı içiçe sürdürdüm, taa baştan beri. AST'den ayrılıp TRT'ye girdim bir sınavı kazanıp. Durmadan ürettim ilk on yılda. Acemi nalbantın yöntemini izledim. (1963-1973) 12 Genel Müdür, 20'ye yakın Daire Başkanı ve iki Askeri Darbe'ye rağmen sürekli ürettim. Ve bunun karşılığında 12 Eylül Askeri Darbesi sırasında TRT'den Afet İşleri Genel Müdürlüğü'ne uzman olarak atandım. Uzun bir süre işsiz kaldım. Yargılandım, sorgulandım, aklandım... Yeşilçam'a bulaştım; Senaryolar yazdım, oyunculuk yaptım... Gazeteciliğe döndüm. Bir yıl dayanabildim açlığa ve ilgisizliğe. Sakıncalı sakıncalı dolaştım uzun bir süre ortalıkta Yeniden Yazın'a sarıldım. Yazın hayatına Çocuk Edebiyatı ile girdim. İlk kitabım hiç ummadığım bir ilgi gördü. Onbeş,yirmi basım yaptı GÜLİBİK. Almanca'ya çevrildi ve beş basım da Almanya'da yaptı. Filme alındı. Üç beş ödül kazandı uluslararası düzeyde ve Türkiye'de yasaklandı. Ve şu anda yasaklı tek film özelliğini de koruyor. Aziz Nesin ve Yaşar Kemal'den kitap üstüne beni gönendiren çok hoş mektuplar aldım, yüreklendim. Burda bana çok ilginç gelen bir saptamamı aktarmak isterim size. Şikayet anlamında değil, salt durum saptaması olarak. Ben hasbel kader TRT'nin o yıllardaki ilkel koşulları içinde ilk TV Dizisini gerçekleştirdim: Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz. Ama tüm TV eleştirmenleri, sinema yazarları Aşk'ı Memnu'yu gösterirler örnek olarak. Görmezlikten, bilmezlikten gelirler Yaşar'ı, Sarıpınar-1914'ü... Bu yoksayılma, görmezlikten gelme beni üzmekten çok canımı sıkar. Bunu içtenlikle ifade edebilirim. Çünkü hiçbir kliğin adamı değilim ve bunun ücretini de yıllardır ödüyorum. Aynı durum Tiyatro ve Sinema/TV için de geçerli.Ben, Sanat'ta torpile inanmıyorum. Bir kişi iyi sinemacı, iyi yazar, iyi oyuncu değilse, onu överek nasıl Sanatçı, Yazar, Yönetmen yapamazsınız; görmezlikten gelerek yok da edemezsiniz. Bir gün, "bir Molla Kasım gelir, Sezar'ın hakkını Sezar'a verir" inancımı hiç yitirmedim. Bu mutluluğu Türkiye'de değil ama yurtdışında yaşadım ben. Abartılı övgüler, anlamlı ödüller ve yoğun ilgi gördüm. Peygamber değilim ama "Hiç kimseye kendi ülkesinde peygamber denmediği"ne bir kez daha inandım. Artık bunca yıl sonra, bu yaşımda ne övgüleri, ne yergileri ne de yoksayılma tavırlarını ciddiye almamayı öğrendim. Mediatic olmamayı kendim seçtim. Çünkü dostum Refik Durbaş'ın saptadığı gibi "Yunus Emre'nin döneminde televizyonlar, eleştirmenler yoktu". Ama Yunus Emre hala var. Türkiye, kediler gibi kendi yavrularını yiyen bir düzenle yönetiliyor yıllardır. Bir avuç yazar, Sanatçı, entelektüel de birbirlerini tırmalamakla uğraşıyorlar. Karanlık, izbe barlarda, her gece orda olanlar birbirlerini övüp, orda olmayanları küçümseyip, evlerine gidip rahat rahat uyuyorlar. Uyumayan ve uyutulmayan büyük çoğunluk, en başta gençler, kimin ne olduğunu hem onlardan, hem eleştirmenlerden daha iyi biliyorlar. Ahmed Arif dostum bir tek kitapla, şişirilmiş şüera takımının canına otuz baskıyı aşan bir ilgiyle ot tıkamadı mı?Ya Yılmaz Güney? Lütfü Akad? Aşıldı mı sizce? Yaşar Kemal, Aziz Nesin hala çok okunuyor. Nerde o ödül verdikleri büyük yazarları eleştirmen takımının? Kötü paranın iyi parayı kovması gibi Türkiye'de bugün her alanda kötünün iyiyle savaşımı sürmektedir. Geçici bir durumdur bu. Gerek politikada, gerek Sanat'ta böyle gitmeyeceğine yürekten inanıyorum hala. Bir toplum "ila nihaye", üstüne ölü toprağı serpilmiş gibi aldatılamaz, kullanılamaz... Ne globalleşme, ne Üçüncü Dalga teorileri ne de Liberalize edildiği sanılan ekonomik palavralarla oyalanamaz bunca dinamik Türkiye insanı. Bu bir geçiş dönemidir. Bu günler de mutlaka geçecektir. "At izi ile it izinin birbirine karıştığı" bu günler geçecektir mutlaka. İşte bu geçişte sanatçılar turnusol kağıdı gibi olmalıdırlar. İyi ile kötüyü, yanlış ile doğruyu, Aydınlık Türkiye'nin aydınları, Sanatçıları, bilim adamlarıdır. Çünkü onlar Prometeus'un kökünden gelmektedirler. Bir gün güneşi zaptedecekler, ateşi Tanrılardan çalacaklar ve insanlığın önünü ışıtacaklardır. Çünkü Paul Eluard'ın dediği gibi: "Hiçbir zaman tam karanlık değildir gece." Ve her gecenin bir sabahı mutlaka vardır.+''+Çetin Öner

"İletişim Çağı" son yılların çokca edilen lafı. Hemen her alanda (Körfez Savaşı'ndan dünya borsa piyasalarına kadar) kullanımı ve yüksek teknolojisi ile çağımıza damgasına vuran iletişim. Herhangi bir konuyla (diyelim kültürle) ilgili bilgiye ulaşmak isteyen ve yeterli donanıma sahip birinin yapacağı şey, parmaklarını tuşlarda gezindirmek gibi basit bir işleme indirgendi. Gerekli maddi yükü karşılayabilenler için, bilgiye ulaşmak - bilgiyi ulaştırmak artık çok kolay. Böyle bir olanağı kullanarak gerçekten gereksinim duyduğumuz tanıtım ve kamuoyu oluşturma alanlarında yapılabilecek şeylerin olduğu açık. +''+ Tanıtım ve kamuoyu oluşturma adına klasikleşmiş araçlar da önemini yitirmiş değil. Radyo ve televizyon yaşamın köşebaşlarındaki yerlerinde, böyle olmaya da devam edecek. * * * Abhazya savaşı ile Kuzey Kafkasyalılar olarak, yaşadığımız coğrafyalarda 1864 sonrası nerede olduğumuzu (olmadığımızı) daha iyi anladık. Ne George Dumezil gibi dil emekçilerinin çalışmaları, ne de soyut "Çerkesler iyi insanlar, güzel kültürleri var" imajı yeterli olmadı. En yoğun yaşanan Türkiye'de dahi "neresidir Abhazya, kimlerdir Abhazya?" diye yola çıktık. Medya uzun süre bocaladı; Abhaz-Abaza-Abhaza-Türk Abhaza-Ayrılıkçı Abaza... kararını verinceye kadar günler geçti. Araştıranlar doğruyu buldu, araştıma zahmetine katlanmayan veya siyasi çıkarlarına denk düşmeyen, gerçekleri yansıtmak istemeyenler olayları diledikleri gibi yorumladı. Bizler ise önemini geç algıladığımız kamuoyu oluşturma adına adımlarımızı bocalayarak attık. Bir süre yığınları pasifize etmeye yönelik lobicilik çalışmalarına yoğunlaşıldı. Devletin zirvesi ile yapılan görüşme kitle desteği ile gerçekleşince anlaşıldı ki bir gücünüz varsa dikkate alınıyorsunuz. Abhazya savaşı sonrası yaşanan Çeçenistan savası ise Kuzey Kafkasyalıların, etniklikleri ve kültürleri ile birarada olamayacakları siyasal çevrelerle birlikte anılmasına yol açtı. Nedenler uzun uzun tartışılabilir, ancak bir gerçek var ki medya bayrak ve kukla yakarak siyasi şov yapanları Çeçenistan savaşı ile özdeşleştirildi ve kamuoyu bu doğrultuda yönlendirildi. Çeçenistan'da insan hakları ihlallerini Rusya Federasyonu gözlemcileri onaylarken, Türkiye'de medya Avrasya ile ilgili "terörist mi, eylemci mi?" sorgulamasını sürdürdü günlerce. Abhazya savaşı koşullarında insanların ilgisizliğine, taleplerimize karşı soğukluğuna bakarak "vay be" çekerken, 1864'den bu yana nerede kaldığımızı sorgulamıyorduk. Çeçenistan savaşında etnik kimliğimizi dahabaştan reddedenlerin siyasi şovları medyada yer alır ve kamuoyu bizleri siyasi angajmana tabi tutarken, biz gazete elimizde söyleniyor veya televizyon karşısında kendi-kendimize homurdanıyorduk. Doğrusu sesimizi yükseltme gereği de duymadık, sessiz sitemlerimizle geçiştirdik olayları. * * * Kültürlerin korunabilmesinin, tanıtılabilmesinin ve geleceğe taşınabilmesinin yolu savaşlar değil, terör eylemleri hiç değil. Toplumların kendi içlerine dönük yaşamaları veya sorunların çözümü için yüksek düzeyde temaslar da değil. Görsel tanıtımın yeterli olmadığı da açık. Beğeniyle izlenen Kafkas folkloru-düğünü, iştahla yenen Çerkes tavuğu insanların kafasında Çerkes Ethem'e galip gelemiyor. Savaş koşullarında, savaşın acılarinı dindirmek için birşeyler yapmak istediğimizde ise, yeterli çalışmayı önceden yapmadığımız için olaya tanıtımla başlamak zorunda kalıyor, enerjimizin-maddi olanaklarımızın önemli bir bölümünü bu alana sevk ediyoruz. 1864'den bu yana yaşanan coğrafya özelinde nerede kaldığımız tabii ki sorgulanacak. Özellikle yaşanan savaşlarla bu süreç başladı. Öncelikle "etnik kimliğimizle" ayakta durarak kültürümüzü geleceğe taşıyabileceğimiz konusunda uzlaşmamız ve bunun için gerekenleri yapmamız, ertelenemez bir anlayış olmalı. Etnikliğimizle bağdaşmayan şeyler ortaya çıktıkça reddetmek yerine, bu ülkede herkesin yararlandığı olanaklar değerlendirilmeli ve etnikliğimizle ilgili gerçekler birlikte yaşadığımız insanlara aktarılmalı. Böyle bir çalışma birilerinin hoşuna gitmeyebilir. Ancak gerçeklerden hoşlanmayacak birileri varsa onlar düşünsün. Bizim bir de bunu düşünerek yitirecek zamanımız kalmadı. * * * İstanbul'de amatörce yürüttüğümüz radyo çalışmasına değinmek için kaleme alınan yazının sınırlarını zorlamadan toparlamaya çalışalım. Abhazya savaşı ile birlikte kendimizi tanıtabilmek, Türkiye kültür mozayiğinin etniklerini tanımak gibi bir anlayışla yola çıktığımızda gördük ki doğru yoldayız. Yaşadığımız ülke insanları Çerkes, Abaza, Çeçen gibi kavramlara çok yabancı değildi. Biryerlerden duyulmuştu, ancak ne olduğu belirsizdi. Yıllarca siyasi otoritelerin ve belli siyasi çevrelerin pompaladığı gibi "kardeşti" onlar. Ama Kafkas Türkleri miydi, kökenleri neydi, Çerkes Ethem kimin nesiydi, Abhazlar ayrılıkçı mıydı, Çeçenler Türkiye'deki Kürtler gibi miydi, vb pekçok soru ortadaydı. Benzer şekilde biz Lazları, Süryanileri, Boşnakları... tanımıyorduk. Kendimizi kendimize değil başkalarına anlatabilmek gerekiyordu. Etnik kimliğimizle yola çıkıp gerçeklerden söz edeceğimiz için de kurumsallaşmak gibi bir kaygı taşımadık. Doğruları genelleştirebilir, özeldeki düşüncelerimizi altını çizerek aktarabilirdik. Öyle de yaptık. Böyle bir çalışma yeni arayışlarla sürerken Ekim 1996'da radyo yayınına başladık. İstanbul'un geniş bir kesimi, Yalova ve Biga çevresinden dinlenebilen Çevre Radyo (FM 105.7), Türkiye'deki etniklerin kendilerini ifade etmesi için çağrıda bulundu. Radyoda program yapan Laz arkadaşlarımızın da desteğiyle biz de Yamçılı Söyleşiler'e başladık. Ekim 96'dan bu yana her çarşamba 20:00-22:00 arası program sürüyor. Sansürü olmayan bir yayın anlayışına sahip radyo. Kuzey Kafkasya'yı ve yerleşik halklarını, kültürünü, 21 Mayıs'ı, Tevfik Esenç'i ve yitip giden anadili, faili meçhul Mahmut Özden'i, İstanbul'deki kültür derneklerimizi anlattık, tanıttık. Özelde savaş yaşayan Abhazya ve Çeçenistan'a geniş programlar yaptık. Edebiyattan söz ettik.Adığece-Abhazca-Alanca-Lezgice-Çeçence ... her programda şarkı dili olup ulaştı dinleyicilere. Yetemediğimiz yerde konuklarımızla sunuyoruz programı. Dinleyicilerimiz sadece Çerkesler değil, yanı sıra Çevre Radyo'nun çeşitli halklarına mensup dinleyicilerimiz de var. Gürcü-Laz-Kürt-Azeri vd izleyiciler. Canlı telefon bağlantıları sırasında bizim için sürpriz olmayan durumlarla karşılaştık. Öğrenci, işçi, memur vb farklı sosyal tabakalardan; şeriatçısından sosyalistine farklı siyasi anlayışlardan Çerkesler aradı. İstanbul'da yaşayan, varolan derneklerden herhangi birindeki çalışmalara katılmamış ama kültürü adına birşeyler yapma isteğini anlatan Çerkesler de aradı. Çerkes olmayan dinleyicilerden gelen telefonlar, radyo programı öncesi yapılan çalışmaların ortaya çıkardığı sonuçları doğruladı. Bizleri, Çerkesleri tanıyor bir arada yaşadığımız insanlar. Bilgileri yüzeysel. Çevre Radyo dinleyicileri ile sınırlı kalsa da, radyo programınının tanıtıma bir destek sağladığı söylenebilir. Düşüncenin özgürce ifade edilmesinden yana anlayışımızı, canlı telefon bağlantılarında pratiğe dönüştürebiliyoruz. Herhangi bir konuyla ilgili yorumda bizim gibi düşünmeyenler yayın kesilmeden konuşabiliyor, tartışabiliyor. Hatta dinleyicilerin kendi aralarında tartışmaları da olası. Özellikle etnik kimlik ve kültürel sorunların ve çözümlerin gündeme geldiği programlarda tartışmalar yoğunlaşıyor. Örneğin şeriatçı veya ülkücu olduğunu açıktan belirtip yayına telefonla katılan Çerkesler, konuyu kendi yaklaşımlarıyla irdeliyor. Onlara karşı tavır ise sadece Çerkeslerden gelmiyor, mozayiğin diğer etniklerine mensup insanlar da tepki gösteriyor, sorguluyor. "Sadece Çerkeslik adına yola çıksalar dahi o çevrelerde nasıl yer alıyorlar?" gibisinden. Tabii Çerkes olmayan ama programa olumsuz yaklaşanlar da var. Kısacası "Çerkeslik falan deyip bölücülük yapmayın" demeye getiriyorlar. Hani bir anlayış vardır: "Aman içimize siyaset girmesin, bizi kavgaya, bölünmeye götürür" gibi özetlenebilir. Farklı siyasi anlayışlar biz istemesek de var. Yani Çerkeslik dışında böyle bir mantıkla zaten bölünmüş durumdayız. Bizim yaptığımız ise etnik oluşumuzun siyaseti. İçimizde buna tahammül edemeyenlerle etniklik ve kültürümüz adına ne gibi adımlar atabileceğimizi (atamayacağımızı) sorgulamak gibi bir lüksümüz de yok. Doğal olarak programın amaçlarından biri de, örneğin Tevfik Esenç'i ve yitip gidip Vubıh dilini anlatırken anadil konusunu da irdelemek. Anadille eğitimi gündeme getirmek ve Türkiye'nin çocuk hakları sözleşmesimnde çekince koyduğu anadille ilgili maddeleri tartışmak. RTÜK'ün (Radyo Televizyon Üst Kurumu) radyoya faks metni ile bildirdiği "Türkce dışında yayın yapma yasağını" dinleyicilerimize duyurmak ve onların tepkilerini almak. * * * YAPILAN VE YAPILACAK RADYO (hatta televizyon) programlarında yayınevi sahiplerinin siyasallığı önemli. Etnik kimlikten taviz verilmemesi gerekliliği nedeniyle önemli. Örneğin TV'de izlediğimiz, Karadeniz bölgesini ve insanlarını anlatan programlar var. Bu programların amaci açık ki Lazları anlatmak değil. Belki Temel'i anlatıyorlar ama Lazları değil. Belki izleyici Lazları izlediğini düşünüyor ama değil. Karadeniz'de, sadece TV programında aktarılan insanların yaşamadığı, Rumların-Ermenilerin-Çerkeslerin... yaşadığı gerçeği bir yana, Lazların etnik kimliği de tahrif edilebiliyor. Laz arkadaşlarımız radyoda yaptıkları programlarla Lazlarım kim olduğunu, nerelerde yaşadıklarını, her uzun burunlunun ve her adı Temel olanın Laz olmadığını anlatıyorlar dinleyicilere. Tanıtım ve kamuoyu oluşturmaya katkı sağladığını düşündüğümüz radyo çalışmasının sürekliliği önemli. Bu arada dinleyicilerimizden gelen 2 saatlik yayının arttırılması, her gün yayın yapılması, hatta TV yayını yapılması talepleri var. Bizi aşan talepler. Özellikle yöresel-bölgesel ağırlıklı medya olanaklarinı değerlendirmek olası. Hatta bölgelerle sınırlı olmayan yayın da gündeme getirilebilir. Biz Nart aracılığıyla böyle bir çağrı yapıyoruz. Varolan ve birilerinin kullandığı olanaklardan yararlanmak, geleceğe yönelik atılacak adımlarda bizim önümüzü açacaktır. Dünya kültür mozayiği içinde diğer haklar kadar -ne eksik, ne fazla- yer alabilmek umuduyla... Çabasıyla...+''+Yaşar Güven

Gün gelip de bir zurnadan yola çıkarak yazı yazacağım hiç akla gelmezdi doğrusu, lakin yaşamın tüm gerçekliğini ve acımasızlığını hissettiren zurna sonunda bir duygu taşması oluverdi. +''+ Ben Uzunyaylalıyım, Çerkeslik olunca serde, övünmedik değil zaman zaman. Eh haketmiyor da değildik doğrusu, hala saf ve temiz bir kültür yaşanıyor, dev cüssesi ile yüklenen asimilasyona pabuç bırakmıyordu, küçücük çocuklar bile birer Çerkeslik abidesi idi ve bizde keyfe keder Çerkeslik yapıyorduk metropollerin kasvetli ortamlarında. Laf döne dolaşa adetlere, kırsal kesimin nimetlerine, başka yerlerde korunamayıp biz Uzunyaylalıların hala günlük yaşantımızın doğal pratiklerine gelmeye görsün göğsümüzü öyle bir gererdik ki, cümle asimile Çerkesleri karşımızda tir tir titretirdik. Ha bu arada bizden icazet almaya gelen zavallıların zavallılıklarını yüzlerine vurarak büyüklük duygularımızı hem kendimize hem karşımızdaki fanilere hissettirirdik hatta bazen köyümüze davet eder bu zavallılık duygularını pekiştirme fırsatı yaratırdık. Hülasa Çerkesliğin piri,medarı iftiharımız canım Uzunyaylamız diyerek metropollerde kendimize ciddi ve ayrıcalıklı yer edinmiş idik ki ,olan oldu ve ben- ben ki Uzunyayla'nın bağrından kopup Ankara'da adetler ve Çerkeslik konusunda insanlar üzerinde etkinliğimi bayağı arttırmış idim- kalabalık bir arkadaş topluluğu ile Kayseri'de bir Çerkes düğünü için gelen davete icabet ettik. Yolda,aman efendim o ne keyif,o ne kendine güven lakin, zaman geçmek bilmiyor, 300 km' lik Kayseri yolu uzadıkça uzuyor adeta 3000 km oluveriyor. Kendim için hiçbir şey istemiyorum tüm çabam yanımda bulunan ve adetler ve Uzunyaylalı düğününün o kendine has atmosferi hakkında bizden duyduğu azıcık bilgileri olan iki 'Zavallı' Çerkes için. Sonunda Kayseri yolu bitti, sabırsızlık arttıkça artıyor ama ben yıllardır bu kültürel gıdadan oldukça nasiplenmiş biri olarak 'yedeğimde' götürdüğüm zavallılara sabırsızlandığımı hiç hissettirmiyorum, neticede bu da Kültürel bencillik sayılır ve bencil olmakta adetlerimize yakışmazdı. Evimizde misafir olduğumuz birkaç saatte konuşulan 'Duru' Çerkesçe karşısında arkadaşlarımın dizlerinin bağı çözülmüştü bunu hissedebiliyordum, tüyleri bu yoğun duygulara dayanamayarak diken diken olmuşlardı ki; birisi saati söyleyerek bu rüyadan beni uyandırdı. Nihayet düğünün yapılacağı salondayız. İşte, Uzunyaylalı iki sülalenin evlatları 'Şanlarına Yakışır' tabiri caiz ise 'Kallavi' bir Çerkes düğünü ile evlenecek ve amansız asimilasyon hastalığına direnecek yeni bir Çerkes ailesinin temellerini atacaktılar. Tanrım Yaylamızla ne kadar övünsek de azdı. Kapıda karşılaştığım ahbaplarımla mağrur selamlaştım ve salona seyirttim. Kelimenin tam karşılığı 'Mahşer'.Ulu tanrım bu kültüre aç,bu kültüre yürekten bağlı ne çok insan var diye düşünürken Gelin ve Damadın mutluluk ifadelerine şahit oldum, etrafa dağıttıkları gülücükler beni biraz sarstı ama bu kaçınılmazdı, zira artık gelin ve damat kent düğünlerinde bir araya geliyorlardı ve açılış dansını çok görmemeli ve buna fazlaca ehemmiyet atfetmemeli diye düşündüm. Ama bu arada sahneye benzer bir yerde birtakım adamların hazırladıkları 3-4 mikrofon beni iyiden iyiye duygulandırdı, 4 akordeon bir arada pes doğrusu buna benim bile yüreğim dayanamazdı. Ama oda ne sahneye iki iri adam irice bir org taşımaktalar,3 akordeon bir org diye düşünüp kısa bir sohbete dalmıştım ki tepemden ayaklarıma kadar sarsıldım, yanlış düğüne mi gelmiştim hayır bu kadar Çerkes yanılmış olamazdı. Aman tanrım doğru mekanda idim ama yanlış bir senaryodaydım. Bütün ihtişamı ve bütün yabancılığı ile 'Elektro Zurnanın' nağmelerine teslim olmak üzere idim, bir ara kendimi sıkı bir tokat akşettim ama nafile, bu gerçeğin ta kendisi, bir an sevgili arkadaşımın düğününde böylesi bir aksilik olduğu için hayıflandım ve etrafıma bakındım neden bu yanlışlığı düzeltmeye kimse teşebbüs etmiyordu. Bu duygularla şaşkın şaşkın bakınırken adeta bizleri tepelercesine yanımızdan geçen kızlı erkekli bir grup umutlarımı yeşertti işte dedim başkaldırıya bu noktada şapka çıkarılır -ama hayır felek bu akşam benim için şaşkınlıklar toplu gösterimi hazırladı ya öyle kolay kolay bunun etkisi geçmeyecek gibi. Bu şapka çıkarmaya hazırlandığım grup sahneye öyle ustaca giriyor ki gören Çerkes düğününde en ala zeybekler,en usta seğmenler arzı endam ediyor sanır, hasılı bir anda sahneye dolan ve bedenlerinin sesine kulak veren kalabalık müziğin ritmine öylesine eşlik ediyor ki şaşkınlıkla etrafıma bakınıp hakikatin diğer yüzlerdeki ifadesini ve bana teselli olacak bir kişi arıyorum. Bütün bunlar olurken tek şaşıranın ben olmadığımı görmek beni biraz rahatlatıyor, zira salonda bir sürü şaşkın ifade, bir sürü şoklu ifadeye bakıyor. Fakat bu şaşkınlık mahşerinin belki de en dramatik olanı altmışını epeyce yıl önce devirdiği belli olan ninelerin, dedelerin ve hatta çok değil bundan yirmi sene evvel Uzunyayla'da gelin olmuş kişilerin gözlerinde ve bakışlarında sezdiğim manalardı. Thamadenin karşısında gerdan kırmayı bırak,duruşunun, oturuşunun bile belli kurallar manzumesi olduğu dönemlere dönenlerin şaşkınlıkları görülmeye değerdi. Oysa biraz daha geç dünyaya gelseler ne kadar kolay olacaktı Çerkes olmak. Bir ara acaba kim yanlış, zurna daha mı evrensel veya mızıkanın suçu ne, bizler hangi "ara kültürün" üyeleriyiz gibi cevapsız sorulara garkolurken, ağızları kulaklarında bir grup -şükür ki her yerde grup olarak dolaşma içgüdümüzü yitirmemişiz- sahneyi terkediyor. Biraz alkışlasak, bir avuç tezahürat etsek bir kez daha arz-ı endam edecek, belki kısa bir Anadolu potporisi bile sunacaklar ama... Tüm bu gariplikler olurken gözlerim sahnedeki manzaraya ilişiyor. Oldukça hacimli, kısa boylu ve yay bıyıklı müzisyen 'elektro zurnasının' üzerinde tellenen cıgarasından derin bir nefes çekip salona doğru üflüyor, sanki büyüsü tellenen cıgaranın dumanında. Öyle keyifli ki, görenler 'Fareli Köyün Kavalcısı' hikmetini buna devretmiş de bizi köyümüzden, töremizden alıp götürüyor sanır. Adeta oyuncağı elinden alınmış mahsun bir çocuk gibi bu manzaraya dalmışken oldukça kötü bir akordeon sesiyle irkiliyorum; Rus pazarından alındığı belli olan yeşil bed sesli bir akordeon ara sıcak niyetine Çerkes Düğünü yapmaya hazırlanıyor. Yavaş yavaş ceketlerini, montlarını birilerine emanet eden ve kendilerine tanınan fırsattan oldukça memnun bir grup Uzunyaylalı sahneye yöneliyor ve bunlar beni bırak zurnayla Çerkes Düğününü, düğün temposuna katılmayanların kınandığı zamanların insanlarına götürüyor. Ve bütün bu paramparça ve uyumsuz tabloyu kafamdaki Uzunyayla'ya yerleştirmeye gayret ediyorum ama nafile. Sahneye son kez bakıp derin iç çekiyorum "Hey gidinin zurnası" Son Sesler'in ardından son görüntülerin üzerini örtmek sana kaldı ya. Göz göze geldiğim misafirlerle tek kelime etmiyoruz. +''+Şogen Ümit Dinçer

Nart Dergisi'nin 4. sayısında yayımlanan "Ve Atlar da Gitti" başlıklı yazım nedeni ile birçok telefon aldım. Kimi toplantı ve karşılaşmalarda hakettiğimin çok üstünde övgülerle karşılaştım. Ata Katı (Şığalığua), Prf. Hayri Domaniç gibi büyüklerimin dışında, Abdullah Teber (Tranıj), Erdal Tüzel (Lağuıç) gibi kardeşlerimden de coşkulu mesajlar aldım. Sevgili Erdal'ın sözlerinde sitem dolu çıkışlar, sitem dolu açıklamalar vardı. " Benim atlarımı neden yazmadın...?" diyordu Erdal. Gerçekten de benim ve ailemin yaşamında çok yer alan ve daha sonra Lağuıç'lara geçen bir at cinsi vardı... Neden yazmamıştım onu...? Erdal beni bağışlasın, yazmayışımın belirli bir nedeni yoktu. Belki de yazının Dergi ölçütlerine göre uzun olması beni engellemişti. +''+ Evet Erdal'ın atlarını da yazacağım. Yalnız Erdal'ın atlarını değil, Erdal'ın ailesi ile olan ilişkimizi de anlatmaya çalışacağım. Söz konusu atlar, annemin köyü Karacaören kökenli idi. Bu köyde giderek meranın daralması sonucu, dayılarımın atları bize gönderilmiş ve köyümüzün yılkısına katılmıştı. Yılkıya katılamayacak derecede değer verilen ve özen gösterilen bir büyük kısrak vardı ki, ona evde bakılıyordu. Bu alnı akıtmalı, ayakları sekili, halkın "Macar" diye adlandırdığı "Nonius" ırkı muhteşem bir kısraktı. Birkaç yıl içerisinde bize çok sevimli ve gürbüz taylar vermişti. Aile bireylerini tek tek tanıyan, verilen emirlere uygun davranan bu yüksek ve iri atla ilgili bir anımı anlatmadan geçemeyeceğim; Mevsim yaz ortaları idi. Babam kimi işlerini takip etmek için ilçeye gelmişti, Ben de aynı gün köye gitmek üzere, Kayseri'den Pınarbaşı'na gelmiştim. Babamın işleri bitmemişti ve ertesi gün Kayseri'ye gitmesi gerekiyordu. Atı köye götürme görevi bana düştü. Akşam güneş batı ufkunda son gülümsemelerini gönderirken yola çıktım. KılıçMehmet (Kılıçbihable), Halitbeyviran (Kunaşey), köylerini geçtim, atın geniş sırtı üzerinde, rahat İspanyol eğerine oturmuş yol alırken, kendimi, filin sırtında, görkemli tahtına kurulmuş yol alan Hint Racalarına benzetiyordum. Bir ara dalmışım elimdeki gemin aşağıya doğru çekilmesiyle uyandım. Atım eğilmiş su içiyordu. Dönüp baktığımda, Altıkesek Köyü'nün karşısında bulunduğumu, Zamantı Suyu'nun ay ışığında simden örülmüş bir yol gibi, gümüş bir şerit gibi uzandığını gördüm. O anda bu doğa güzelliğini tuvale geçirmek, ya da bu akıp giden şiirsel güzellik üzerine bir şeyler yazmak gereksinimi duymuştum. Ama bu olanak dışı idi, gecenin bir saatinde, at sırtında, dağ başında böylesi romantik düşüncelerin bir yararı yoktu. Atımı sürdüm, yola koyuldum. Yerden bir hayli yüksekte ve çok geniş ve rahat bir at sırtında güvenli bir eğerin üzengilerine ayaklarımı sokmuşken, gece de olsa, yalnız da olsam bana bir tehlikenin ulaşmayacağını düşünüyordum. Bu güvenin verdiği rahatlıkla olsa gerek, atın sırtında uykuya dalmışım. Zaman zaman Uyanıp çevreme göz gezdiriyor, yine uykuya dalıyordum. Sabah karşı saat kaçtı bilmiyorum. Uzunyayla sabahlarının yaz da olsa ne kadar serin olduğunu unutmuşum, üşüyerek uyandım. Evimizin önüne gelmişiz ve atın üstünde beklemekteyim. Ne zamandan beri böyle bekliyordum, farkında değildim. Benim akıllı atım gecenin içinden süzülerek beni evime getirmişti. Bu yolculuğumu hala anımsarım. 60 kilometreye yakın bir yolu gece koşullarında, tek başıma ve yarı uykulu yarı uyanık almıştım. Annemin şaşkınlığını ve öfkesini anımsıyorum. Annem babamı suçluyor ve eleştiriyordu. Gece yarısı bir çocuk azgın bir atın sırtında dağ başında bırakılır mıydı...? Aradan birkaç yıl geçmişti. Artık köyü tasfiye etmemiz gerekiyordu. Bu sevimli dev kısrak, Komşumuz Rahmetli Lağuıç Mustabey'e geçmişti. Artık Erdal'ın atı idi. Zaman zaman yavrularını da yanına alıp özlem gidermek için Karacaören Köyü'ne kaçardı, Erdal'a ise sapa dağ yolunu aşıp atı geri getirmek görevi düşerdi. Ben bu yazımda, Erdal'ın atından ziyade annesini, benim manevi annem olan rahmetli Sabiha Hanım'ı, onun Lağuıç ailesine gelin gelişi nedeniyle yapılan ve benim de içinde bulunduğum kimi törenleri anlatmak istiyorum. Geçmişte kalan o mutlu, sevecen ilişkileri, şiirsel çocukluk yaşamımı anlatmak istiyorum. Sevgili okur anımsayacaktır, "Kafdağı" Dergisi'nin bir sayısında köyümün bir "ulu" sunu, bir bilge Nine'yi "Nane Du" (Büyük Anne) başlıklı yazımla tanıtmaya çalışmıştım. İşte bu saygıdeğer Zöhre Nine Erdal'ın babaannesi idi. En yakın komşularımız olan Lağuıç ailesine Erdal'ın annesinin gelin olarak katılışını tam olarak anımsayamıyorum. Olaylar belleğimde biraz flu kalmaktadır. Ancak beni yakından ilgilendiren bu düğün ve rahmetli Sabiha Anne'yi bana çok anlattıkları için, aydınlık ve net bir biçimde olayları aktarma olanağına sahibim. Bu saygın Çerkes kadınını tanıtmadan önce, günümüzde unutulmaya yüz tutmuş kimi geleneklerimizi aktarmadan geçemeyeceğim. Köyümüzde erkek evine getirilen gelinin özel bir odası olurdu. Bütün Çerkes köylerinde böyle idi. Abazaca'da "Tatsa Mıhara", Khabardeyce'de ise "Lağuına" denilen bu oda, Çerkes evinin en kutsal bölümü sayılırdı. Yeni kurulan yuva, o ailenin sürmesi demekti. Bu nedenle eskilerde gelin odasına Khabardeyce, "Maf'e Wuına=Ateş Odası" denirdi. Zira ateşi sönmeyen ev ya da soy devam ediyor demektir. Abazaca'da da buna benzer deyimler vardır. "Wuılağua Yimçarağat=Dumanın Sönmesin" deyimi bir aile için söylenecek en anlamlı dua, en önemli dilek idi. İşte bu kutsal odaya adım atan yeni gelin, Abazaca'da "Tastsa Nagalra", Khabardeyce'de "Wuınayışa" olarak adlandırılan büyük törene kadar, dışarılara çıkamaz, kimselere gösterilmezdi. Bu büyük törenin yapılacağı gün, gelinin odası ile kayınvalidenin devamlı bulunduğu mutfak bölümü arasında ailenin kızları ya da damadın halaları, ya da teyzeleri ipek kumaşlar sererlerdi. Anımsayabildiğim kadarı ile bu yola "Dari Ğog=İpek Yol" denirdi. Bu ipek yol üzerinden şarkılar, (Wueridade) eşliğinde yürütülen gelinin yaşam boyu mutlu olacağına, yaşam yolunun bu ipek yol gibi pürüzsüz olacağına inanılırdı. Bu yoldan yavaş yavaş yürütülerek kayınvalidenin ve yaşlı kadınların beklediği bölüme getirilen gelinin duvağı burada açılırdı. Duvak açma işi başlı başına önemli bir tören idi. Sevilen, sayılan, akrabalık ilişkisi kurulmak istenilen bir ailenin erkek çocuğunun eline süslü, oyularak hazırlanmış, ucuna metal paralar takılmış bir asa, ya da sopa verilir ve çocuğa bu sopa ile gelinin duvağı açtırılırdı. Böylece bu aile arasında bir yakınlık kurulurdu. Gelin ise çocuğun manevi annesi sayılırdı. Öte yandan yeni gelinin ilk çocuğunun bu çocuk gibi sağlıklı, gürbüz, akıllı, uysal olması dilenirdi. Bu anlattığım töre, Rahmetli Sabiha Hanım'ın Lağuıç'lara gelin gelmesi nedeniyle yapılan törenlere de uygulanmış, törenin ikinci kahramanı yani duvağı açan erkek çocuk ben idim, ancak yukarıdaki bölümlerde de belirttiğim üzere olayları net olarak anımsayamıyorum. Sütannem Güllü Anne'nin oğlu Osman'ın özenle süslediği sopa elime tutuşturulup duvağı açtırmışlar, daha sonra da ilk çocuğu oğlan olsun dileği ile beni gelinin kucağına oturtmuşlar. Daha sonraki yıllarda, Sabiha Hanım'dan gördüğüm o tatlı, sevecen, şefkatli ilgiyi anlatacak sözcükler bulamıyorum. Çok eskilerde, geçmişlerde kalan bu mutluluğun tadı hala damağımdadır. Manevi annemin Kurban ve ramazan Bayramlarında diktiği, süslü, minik gömlekleri, askılı şortları, minik çorapları bayram sabahları yatağımın başında bulurdum. Böyle bir ilgiyi, böyle bir sevgiyi, yaşamış kaç çocuk vardır...? Düğünlerde yapılan törenler yalnızca bunlar değildi. Düğün evinin yakınına dikilen, ipekten işlenmiş bir bayrak olurdu. Bu bayrağa dantel kılıflar içerisinde süslü yumurtalar ve diğer ödüller asılırdı. Keskin nişancıların hedefi olan bu yumurtaların her biri bir sanat yapıtı kadar güzel olurdu. Ayrıca düğün nedeni ile at yarışları düzenlenirdi. Şampiyon atlıya kupa yerine ceviz tanelerinden örülmüş bir başlık armağan edilirdi. Abazaca'da "K'ık'an Kılpa", Khabardeyce'de "Da P'ıa" denilen bu ceviz taç törenle hazırlanırdı. Bütün bu güzel geleneklerin uygulandığı ve günlerce süren Çerkes düğünleri bence dünyanın en ünlü festivallerinden daha güzel olurdu. Ne yazık ki bugün artık bu güzel gelenekler uygulanamıyor. Dolayısı ile de unutulmaya yüz tutmuş bulunmaktadır. Dergimiz Yayın Kurulu Üyesi Sayın Dr. Sevda Alankuş başkanlığındaki bir grup genç kızımızın bu gelenekleri derlemeye başlamış olmaları kültürel yaşamımız açısından sevindirici bir gelişmedir. Erdal ile olan birlikteliğimiz, onun yaşam öyküsü ile başlamıştır. Erdal doğduğunda rahmetli babaannesi Nane Du anneme gelerek, beni beşiğe yatırma törenine götürmek istediğini bildirmişti. Annemin beni özenle hazırlayışını, en iyi giysilerimi giydirişini, saçımı özenle tarayışını anımsıyorum. Kenarları oymalı, kanaviçe işlemelerle süslü beşiğe yaklaştığımda küçücük yüreğim çırpınıyordu. Acaba bebeği tutabilecek miydim, onu incitmeden beşiğe yatırabilecek miydim? Başka bir yazımda anlattığım kaval ustası Lokman'ın annesi Nısatsıuk Nine önümde duruyordu. Bu yaşlı kadın Aşıwua idi, Altıkesek (Lookıt)'den köyümüze gelin gelmişti yıllarca önce, ama halen Aşkarıwua ağzı ile konuşamıyordu. Bana o zamanlar çok komik gelen Aşıwua ağzı ile konuşuyordu; "Bu karşımdaki sevimli çocuk bu bebeği kucağına alıp beşiğe yatırsın, bu bebek, bu sevimli ağabeyi gibi gürbüz, uysal, akıllı olsun. Bu bebek, bu sevimli delikanlının babası gibi kalem ehli olsun, ikisi ömür boyu kardeş olsun... Bismillahirrahmanirrahim..." İyi dilekler sürüp giderken ismi henüz konulmuş minik Erdal'ı beşiğine yavaşça bırakmıştım. Aradan nerede ise yarım yüzyıl geçti. Sevgili Sabiha Anne, çocuklarını bırakıp gencecik yaşında bu dünyadan ayrıldı. Saygıdeğer Nane Du, Erdal'ın babası Mustabey, annem, babam artık hiçbirisi yaşamıyor. Hepsini rahmetle anıyorum. Bu satırları yazmama neden olan sevgili kardeşim Erdal'a ve kızkardeşi Feraset'e sağlık ve mutluluklar diliyorum. "Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer" yeter ki bu güzel anıların gereği olan dostluk, kardeşlik ilişkilerimizi sürdürebilelim. Ankara, 30 Mart 1998+''+Özdemir Özbay

Yüreğimden gelen ses: "Haydi, haydi durma yaz." Deyince cesaret edemedim doğrusu. Pşıneye haksızlık edebilirim diye kaygılandım uzun bir süre. Pşıneyi anlatabilmek, pşıneyi sözcüklerle ifade edebilmek kolay değildi. Sonunda yüreğimin sesini dinledim. Yüreğim: "Gizler öyle kolay çözülmez. Sen pşınedeki gizi çözmüşsün. Paylaş dostlarınla o güzelim enstrümanın gizini" deyince, mahçup mahçup koyuldum pşınedeki gizleri yazmaya, yazabilmeye... +''+ Babaannem pşıne çalıyor. Gözleri derinlerde, öylesine derinlerde ki beni görmüyor. Duvara yaslanmış, ellerimi dizlerimde birleştirmiş karşısında oturuyorum. Pşınenin nağmeleri yüreğimi açıyor, hoşuma gidiyor. Ben de babaannemle birlikte derinlere doğru yol alıyorum. Kimi zaman onunla mırıldanıyor, kimi zaman ellerimle tempo tutup dejuv yapıyordum. Babaannem bir süre sonra pşıneyi bırakıyor. Saçlarımı okşuyor "yavrum, yavrum" diyerek. Arkasından:Dayımlar Kafkasya'da kaldı, diye ekliyor.Dayıların mı vardı? diye soruyorum. Derin bir nefes alarak:Vardı ya, diyor. Ona da annesi anlatmış. Yani görmemiş dayılarını.Neden? Diye soruyorum. Gelememişler. Diyor bir ahh çekerek. Yüreğim daralıyor, üzülüyorum.Peki neden gelememişler babaanne? Diye soruyorum. Savaş varmış yavrum, diyor. Ruslarla savaşmışlar, kaybetmişler. Gelebilen gelmiş, gelemeyen gelememiş, diyor. Peki neden? diye arkasından bir soru daha soracakken, babaannem:Yeter. Sen daha küçüksün, anlamazsın. Haydi çık dışarı. Hava çok güzel oyna, diyor. Babaannemin üzüldüğünü hissediyorum. Ona sarılıp öpüyorum. Babaannemin ezgisini mırıldanarak dışarı çıkıyorum...Yaz tatilimiz var. Okullar kapalı. Artık her gün oyun var. Mutluyuz. Dünya umurumuzda değil. Oynamaya doymuyoruz. Oynuyoruz, büyüyoruz, yaşamı öğreniyoruz. İlk kaşenim tatile memleketimize geliyor. Heyecanım dorukta. Sabah kahvaltı yaptıktan sonra ilk işim bahçelerinin karşısında oturup onu görebilmeye çalışmak oluyor. Amcası beni farkediyor ve kaşenime sesleniyor: "Eniştemiz geldi!..." Hoşuma gidiyor aile tarafından kabul edilmek. Ama kaşenim olarak düşündüğüm kızdırıyor beni, "sümüklü" diye. Biraz üzülüp, bozuluyorum ama kaşensiz de olmaz diye düşünüyorum. Onun için yaz tatillerini özlüyorum. Yaz tatillerinde düğünler oluyor. Kimi sünnet oluyor, kimileri evleniyor ama sonunda illa ki düğün oluyor. Eğleniyor herkes, sevinci paylaşıyor. Gündüzden düğün yeri ayarlanıyor. Bir taraftan zemin üzerindeki tümsekler düzlenirken, çukur olan yerler dolduruluyor. Tahtalar kesiliyor, pxeçiç için Yer sulanıyor tozlanmaya karşı. Gençler akşama hazırlık yapıyor. Kızlar süsleniyor, erkekler saçlarını sakallarını bir düzene sokuyorlar. Hatiyako, Pşaşe Thamate, düğün sahibi genç kız ve genç erkek ev ev dolaşıp kızları topluyor ve ev halkını düğüne davet ediyorlar. Düğün saati yaklaştıkça gençlerin heyecanı artıyor. Yürekler artık kıpır kıpır. Sonsuz sevdalara açık her biri. Düğün başlayacak artık. Kızlar bir sıra inci gibi diziliyor. Karşılarındaki delikanlılar ise dünyayı ben yarattım havasında. Yan taraftaki izleyiciler herkesi pür dikkat incelemeye koyuluyor. Hatiyako mızıkayı eline alıyor, düğünün başlayacağı işaretini verip Pşınavo'yu yerine davet ediyor. Pşınavo pşıne elinde yerini alıyor. Her bir şeyi gözden geçiriyor ve hatiyakoyla göz göze geliyor, tamam ben hazırım diyor. Hatiyako oyuncuları davet ediyor oyuna. Artık pşıne devrededir ve pşınenin tuşları konuşuyor. Artık pşıneyi kimse susturamaz. Pşıne voredleri yayar, ta ki voredlerin geldiği yere kadar. Getirilen asırlaşmış ezgiler, sürgünün evlat ve torunlarını kimliklerine ve memleketlerine ulaştırır beyinlerde. O ezgiler ki yürekleri parçalar, yürekleri coşturur her bir bedende. Ezgileri çıkaran pşıne artık bir ilahedir. Onun tuşlarına dokunan, sürgün pşınavonun parmakları hipnotize olur. İlahe pşıne, sürgün pşınavonun yüreğini içine alır okşar, okşar, okşar... Sürgün pşınavo sonsuz bir doyuma erişmeye çabalar. İlahe pşıne, bunun öyle kolay olmadığını sürgün pşınavo'ya Oşhamafe'yi göstererek okşamasını keser. Sürgün pşınavonun boğazı düğümlenir, parmakları hipnotizmadan çözülür, yorulur ve yığılır. İlahe pşıneyi bir başka sürgün alır. Her bir değişim, bir öncekinin tekrarı olur. İlahe pşınenin nağmeleri her bir sürgün pşınavonun parmaklarında yürekleri daha bir parçalar, daha bir coşturur sıcak yaz gecelerinde... Çocuklar ilahe pşınenin gözdesidir. Onları içine daha çok çekmek ister ve çocukların küçük yürekleri daralır, daralır...Çocukluğumuzda canlı olarak dinlediğimiz ilk müzik enstrümanı pşıneydi. Babaannem, amcalarım, halalarım, annem, ablam güzel pşıne çalıyorlardı. Ne zaman bir araya gelinse, ne zaman birileri misafir olarak gelse pşıne ortaya çıkar, ona hünerleri gösterilirdi kullanıcıları tarafından. Bir çocuk olarak hemen pşınenin yanına sokulurduk ister istemez. Elimize almak istediğimizde kızardı büyüklerimiz: "Dokunmayın ona!... Çekil!... Çekilin ordan!..." sözleriyle. Ona dokunamamanın sırlarını biraz daha olgunlaştığımızda anlayacaktık. O bir köşede sessiz, bize bakar, bizim onu almamızı, kendisiyle oynamamızı isterdi. Babam Hac için Mekke'ye gidip döndüğünde ablama oradan bir küçük oyuncak pşıne getirmişti. Ablamın sevincine ortak olmuştuk ağabeyimle beraber. Ablam onu çalmaya başladığında ağabeyimle beraber oynar, büyüklerimizin nasıl oynadıklarını taklit ederdik. Hakunaj, Gülahmet Dayı, Karadaşlı Mahmut Dayı, Doşemedaşlı Ferdavus taklit ettiğimiz tiplerdi. Herkes kahkahayla yerlere yığılırdı. Ablam o minik oyuncağıyla yatar kalkardı. Bize vermez, biz ise onu ondan alıp oynayabilmek için bin türlü hile yapar, bir türlü başarılı olamazdık. Ne zaman elimize alsak ya dayak yer, ya da azar işitip otururduk. Sabah kalktığımızda ilk işimiz gizlice onun yanına gitmek olur, onu elimize alıp sesini kimsenin duymayacağı bir köşede seslerini keşfetmekle uğraşıp özlemlerimizi gidermeye çalışırdık. Her seferinde yarım kalan bu istemi bir başka güne, bir başka zamana diye erteler dururduk. İşte o pşıne, çocukluk yıllarımızın en değerli, en ulaşılmaz oyuncağıydı. Pşıne Çerkeslerin acılarının, sevinçlerinin, duygularının ortak bir sesi, bir diliydi. O yaşanan olayları, ağızlardan dökülen sözcüklerden daha iyi anlatan bir tanıktı. Liseyi bitirdiğimde iki kültürde yetişmenin verdiği bir kimlik arayışı, yaşamın dengesizlikleri, bir yüksekokula girebilme kaygısı, daha doğrusu gelecek kaygısı, ayrıca ideolojik ayrışma ve çatışmaların bende oluşturduğu karmakarışık duygular içerisindeydim. 1977 yılında ilçemizde bir Kuzey Kafkasya Kültür Derneği kurulunca bir grup arkadaşla birlikte oradaki yerimizi hemen almıştık. O ana değin kulaktak kulağa dinlediğimiz, yaşayarak öğrendiğimiz Çerkeslerin dramını artık okuyarak tüm gerçeğiyle öğreniyorduk. Kendi çapımızda bir ulusal bilinçlenme sürecini başlatmıştık. İlk işimiz Adığe alfabesini öğrenmek oldu. Kendi aramızda Kafkasya, Çerkesler ve Türkiye'ye geliş üzerine seminerler düzenliyor, karşılıklı birbirimizi bilgilendiriyorduk. Kısacası kendimizi yeniden keşfetmenin mutluluğuyla karmaşık duygularımdan yavaş yavaş sıyrılıyordum. Bu ara, derneğimize iki pşıne bağışlandığında oldukça sevinmiştik. Her boş kalışımızda onları elimize alır, bir parça çıkarmaya uğraşır, seslerini keşfetmeye çalışır, her seferinde başarısız kalırdık. Bir gün can arkadaşım Oğuz ile birlikte pşıneleri elimize alıp uğraşmaya başlamıştık. Bir takım sesler çıkartıyorduk, fakat sonunu getiremiyorduk. Oğuz: "Ben bu işi yapamayacağım" diyerek pşıneyi bırakmıştı. Ben hala uğraşıyordum. Bir zefakoyu çözmeye çalışıyordum. Suratım bin bir çeşit oluyor, adalelerim kasılıyor, vücudum çeşitli şekillere giriyor, bir türlü sesleri birbirine bağlayamıyordum. Pşıneyi bırakıp, sanki ağır bir yük taşımış gibi sere serpe oturdum. O ara Oğuz bana dönerek :Sen o pşıneyi çalamazsın, kendini boşuna yorma kabiliyetin yok. Deyince sinirlenmiştim. Oğuz'a dedim ki:Ben o pşıneyi çalacağım, seni de oynatmayacağım.Oğuz'a kızgınlığımdan o gece pşıneyi eve getirmiş, bu sefer de evde kaldığım yerden devam etmeye başlamıştım. Bir anneme, bir babaanneme soruyordum. Oluyor mu, olmuyorsa nasıl olacak. Annem kızıyor bu halime, başka uğraşacak bir şey bulamadın mı diye. Ama babaannem seviniyor. Hatta çok ama çok seviniyor. Babaannem, yaşadığı bir üzüntüden sonra felç geçirmişti. Sol yanı tutmuyordu. Zor yiyor, zor yürüyor, zor anlaşılıyordu. Babaannemin benim pşıneyi öğrenmeme sevinmesi beni daha bir kamçıladı. Artık gündüzleri dernekte, geceleri evde bıkmadan, yorulmadan pşınenin seslerini keşfediyordum. Yorucu bir zaman sürecinden sonra artık sesleri keşfetmiş, bu sefer de repertuar genişletme çalışmalarına başlamıştım. Yöremizdeki pşınavo ailesine bende katılmıştım. İkinci sınıf bir pşınavo. Usta pşınavo düğünde yorulunca, o dinleninceye değin düğünü ben idare ediyordum. Ben pşıneyi elime aldığımda dernekten arkadaşlarım yanıma geliyor, agu onlar vuruyor, dejuv ve voredleri onlar söylüyorlardı. Derneğin gençleri olarak, çağrılı olsak da olmasak da her düğüne katılıyor, unutulan oyunları, yitirdiğimizi zannettiğimiz, asırlaşmış düğün xabzelerini büyüklerimizden öğrenip her düğünde uyguluyor, izleyenlerin şaşkınlığı ve beğenisini gördükçe bir sonraki düğüne daha bir istekle katılıyorduk. Yıllardır yapılamayan coşkulu düğünler yeniden canlanmaya başlamıştı. Belli bir yaşta insanların katıldığı düğünlerin yerini artık her yaştan insanların katıldığı düğünler almış, yılların kaybolan o güzelim pşınavoları teker teker ortaya çıkmaya başlamıştı. Bizle başlayan bu hareketlilik düğüne gelen tüm insanlara yansıyordu. Ortaya bir mutluluk ve sevinç tablosu çıkıyor bu da insanların yüzlerindeki ifadede kendini buluyordu. Amcamların evine taşınışımız bugünlere denk geliyordu. Pşıneyi artık öğrenmiştim, hatta kendi çapımda ustalaşmaya bile başlamıştım. Babaannemle artık aynı odada kalıyorduk. Bazı geceler eve geç dönerdim. Babaannem ise yatmaz, ben dönünceye değin pencerede beni bekler, görünce de seslenirdi: Halil, vora, vora, yavrum!... Ben de:Seri, seri. Şıyeba, ha'e vu şıs şeşnuge xuge goll, derdim. Peşinden babaannem gece yarısı kahkahayı patlatırdı. Aslında o benim Çerkesçe'me gülüyordu. Alfabeyi öğrenince ona Çerkesçe hikayeler okuyordum. İlk başlarında kötü olan telaffuzum yavaş yavaş düzelmeye başlamıştı. Ben Adığexer diye büyük laflar etmeye çalışınca babaannem:Mode mode, yepl diye bana dudak büker, beni beğenmezmiş gibi yapar ama bilerek beni kışkırtarak konuşturur, sonra da gülerdi. Sabah kahvaltıdan sonra pşıneyi alır, yanına oturur, başlardım çalmaya. Beni dinlemekten bıkmaz, yanlışlarımı söyler, bazen de dayanamaz, pşıneyi benden alır, o hasta haliyle çalar, doğrusunu öğretmeye çabalardı. Her seferinde Döşemedaşlı Cefi'yi örnek verir, onun ne kadar usta bir pşınavo olduğunu söyler, onun bestelediği müzikleri çalar, onun ne duygulu, pşıneye ne denli tutkun olduğunu anlatırdı. Hey gidi Thamıç Cefi, yi voredıjhemre kojığ, keğot cı... diye hayıflanarak; "Haydi, uç mode, Sefer dexeme adıy ko. Ay nex tereze yevoşt... diye yöremizin en usta pşınavosu Sefer Dayı'ya gitmemi salık vermişti. Bir akşam babaannemin sözünü tutup Sefer Dayı'nın yanına gittim. Sefer Dayı tüm yaşamı boyunca oldukça sıkıntılar çekmiş, hayatın şamarını yemiş, hayatın tüm olumsuzluklarına rağmen direnen, onurlu, alçakgönüllü tam bir Çerkes beyefendisiydi. Bakışlarıyla, davranışlarıyla biz gençleri onore ederdi. Bize, bizim bir büyüğümüze göstermemiz gereken saygıyı gösterirdi. Onun bu ince nezaketi, bize, insan sevgisini, daha doğrusu insanlaşmayı aşılıyordu. Biz onun farkına daha sonraları varacaktık... Kendisine pşıneyi tüm güzellikleriyle öğrenmek istediğimi anlattım. Bana yardımcı olursa çok sevineceğimi, kendisini sık sık dinleyebilmeyi arzuladığımı ilettim. Sevmişti. "Ne güzel, ne güzel. Böyle öğrenmeye azimli, istekliler olursa hiç bir şey unutulmaz." dedi umutsuzca. Arkasından pşıneyi eline aldı. Sefer Dayı ve pşıne artık baş başaydılar. İnce bir sesten başlayıp kalın seslere doğru giden, duygu yüklü, insanın yüreğine inen bir zefakoçıh çalıyordu. Sefer Dayı'nın gözleri bir noktaya takılmış, artık kimseyi görmüyor, kimseyi işitmiyordu. Parmakları sanki tuşların üzerinde bale yapıyor, ayakları ise sanki pamuk üstünde uçarcasına ritim tutuyordu. Sefer Dayı pşıneyle dans eder gibiydi. Pşıne hoşnuttu bu ilgiden!... O zaten böyle ilgiler istiyordu her zaman... Hızlandı her ikisi de. Zefakoçıhtan Zegelate geçmişler, tempo hızlanmıştı. Duymadığım ezgiler işitiyor, pşınenin maharetlerini ve onun muhteşem sesini bir ustadan dinleme farklılığını canlı olarak yaşıyordum...Bu dinletinin sonunda, neden orada bulunduğumun yanıtını almıştım. Babaannemin beni Sefer Dayı'ya göndermesinin nedeni ilahe pşınenin gizlerine yapılacak bir yolculuk içindi. Yolculuk yorucuydu ve yolculuk şoförü varsa sonsuzluğa gidiyordu. Doğrusu ilahe pşıne işini iyi biliyordu...Artık duygularımı pşıneye yüklemiştim. Günler, ayları kovalıyor ve ayrılmaz bir ikili oluşturuyoruz. Parmaklarım su toplamıyor, pşınenin tuşları onlara sıcak bir şefkat gösteriyordu. Bu sıcak şefkate ben de, bir zefakoçıh ve vuc besteleyerek karşılık veriyorum. Çevremiz kalabalıklaşıyor, düğünlerin, zexeslerin vazgeçilmez davetlileri oluyor, yaptığımız işlerden büyük mutluluk duyuyorduk.O günler artık çoktan gerilerde kaldı. Babaannem, Sefer Dayı, oyunlarını taklit ettiğimiz kimi insanlar bedenen hayatta değiller. O güzel insanlar Nartıj Tha'nın himayesinde ince ruhlarıyla ülkelerine geri döndüler. Oşhamafe'nin eteklerinden doruklarına ulaşan kalabalıklara karıştılar. Şimdilerde ilahe pşıneyle voredler söyleyerek çocuklarının dönmesini bekliyorlar......Ve ben ilahe pşıneyi ne zaman elime alsam Oşhamafe'deki o kalabalıkların pşıne ve voredleriyle bana katıldıklarını hisseder gibi olurum.Pşıne: mızıka, armonikaDejuv: müziğe sesle yapılan eşlikKaşen: sevgili, yarPxeçıç: vurmalı tahta ritimHatiyako: düğünü yöneten, yönlendirenPşaşe Thamate: düğünde kızların lideri Pşınavo: mızıka çalanVored: şarkıOşhamafe: Kuzey Kafkasya'daki mitolojik Kaf Dağı, ElbruzZefako: Adığelerin ağır bir oyunu, kafenin anasıAgu: müziğe yapılan ritmik alkışXabze: gelenek, görenek, ananeVora, vora: sen misin, sen misinSerı, serı, ha'e vu şıs şeşnuke xuge ğoll: Benim, benim. Neden oturuyorsun? Gece yarısı oldu, yatsana.Mode, mode yepl: Şuna bak senThamıc: Acınası, zavallıYi voredıjhemre kojıg, kegot cı: Şarkılarıyla gitti. Bul şimdi.Uç mode: Çekil başımdan ...dexeme adıy ko. Ay nex tereze yevost: ...gile git. O daha iyi çalar.Zefakocıh: Adığelerin en ağır oyunu, kafenin anası, babası.Zegelate: Adığelerin en hızlı oyunlarından biri. LeperuşVuc: Çiftlerle oynanan herkesin katıldığı düğünün final oyunu Nartıj Tha: Mitolojik Adığe Tanrısı +''+Halil Hatko