Bizler, Atayurt Kuzey Kafkasya'nın dışında yaşayan sürgünler için "Diaspora" deyimini kullanırız. Oysa Kuzey Kafkasya'nın içinde de "diasporamız" vardır. Bunların belki de en önemlisi "MEZDOK KABARDEYLERİ" dir. Çok azımızın çok az bildiği bu kardeşlerimiz hakkında bilgilenmek isteyenler için Mezdok doğumlu iki Adıge (Αдыгз) yazarı tarafından, bir yıl ara ile (2001-2002) topluma kazandırılan "MEZDOK KABARDEYLERİ" adlı eserler her yönü ile okumaya değer, oldukça geniş bilgiler içermektedir. p> +''+ Uzun bir arşiv çalışmasının ürünü olan bu eserler, daha çok tarih ve edebiyatımız ile ilgili araştırma yapacak olanlar için önemli başvuru kitaplarıdır. İlk kitabı, kaleme alan Dr. İlzita Bola, Mezdok Kabardeyleri'ni oldukça kapsamlı bir çerçevede inceler. Tarihi- etnografik bir çalışma olan bu kitap, bugün gerek diasporada, gerekse Atayutta eksik kalmış ya da tam anlaşılamamış yönleri ile Mezdok Adıgelerini tanıtır. Yazar kitabında, dini farklılıktan oluşan yaşam tazının Adıgelerin sosyal hayatındaki etkileşiminden bahsederken, özde bu farklılıktan dolayı hiçbir problemin yaşanmadığını belirtir. Eşsiz güzellikte uyumun temel anahtarını ise Adıge Xabzeye bağlar. Öyle ki, birlik beraberliğin, dayanışma ve yardımlaşmanın en güzel şeklini burada görebileceğimizi anlatırken Adıge insanı olmanın yapı taşı sayılan Αдыгзгъз yani insanlık olgusunu bizlere tekrar hatırlatır. p> Dr. İlzita Bora'nın biz okuyucularına örneklerle sunduğu bir başka konu ise, din farkı gözetmeksizin Adıgelerin bugün ortak olarak kullandıkları sözcüklerdir. Müslüman Adıgeler Allah kavram sözcüğü için Thaşho (Tхьэшхуэ), Hıristiyan Adıgelerin kilise için (Нэмэз), dua için (Дыуэ), İsa'nın, insanlığın kurtuluşu için canını fidye olarak verdiği günün anılmasına (Τопгьауэ), Nevruz Bayramı için ve Kurban Bayramı gibi daha pek çok terimin kullanıldığına dikkat çekmiştir. p> İkinci kitabımız ise Maykop'ta 2002 yılında tarihçi ve etnograf "Nikolay Kun" tarafından kaleme alındı. Mezdok Çocuk Müzik Okulu Müdürü olan ve aynı zamanda Mezdok Adıge Xase başkanlığını sürdüren yazarımız da tarihi belgelerle Mezdok Kabardeyleri'ni incelemiştir. Eser üç ana bölümden oluşur. İlk bölümde; Büyük Ekim Devrimi öncesi, ikinci bölümde; kültürel yaşamları, üçüncü bölümde ise ailevi yapısıyla Mezdok Adıgeleri ele alınır. Kita-bın sonunda ek bir liste iki gurup halinde verilmiştir (Hıristiyan ve Müslüman Adıge adları olarak). Bunlar Mezdok Adıgeleri arasında karşıla-şabileceğimiz aile adlarıdır. Biz de bu listeyi yazımızın sonunda okuyucularımıza Adıgece olarak sunuyoruz. Nikolay Kun, Mezdok Adıgelerinde düğün ve evlilik kurumunun işleyişine değinir ve Adıgelerin yaşamında önemli bir yere sahip olan WORED'leri de incelemiştir. Düğünler milli kıyafetlerle yapılır. Gençlerden oluşan düğün alayı, gelinin evden çıkartılması ve yeni evine getirilmesi sırasında Woredlerle coşarlar. Bu orada hiç ihmal edilmeyen, değişik varyasyonları olan düğün şarkıları aralıksız söylenir. İşte bunlardan birini Adıgece olarak sizlerle paylaşıyoruz.Ди ΗысашεтиУзрайда, уой уойт!Уейт маржз, уой уой!Уой, Ди Ηысашεти!Уой, узрайда!Узрайда, уой, уой, уой!Кърамыш крашыргъзр,Уой, уой, узрайда!Уой, къыдашэри!Уо, уо, узрайда!Узрайда, уой, уой!Уой, уо, гурыфІыгъузщи!Уой, уой, узрайда!Уой, уой, узрайда!Узрайда, уой, уой!Фызышзр къзсыжаси!Уо, узрайда! Kitabın son bölümünde "Mezdok Adıge Xase"nin kuruluş ve çalışmaları anlatılır. Xase 1993'te kurulup faaliyetine başlamıştır. Xase'nin çalışmalarında en önde tuttuğu konuların başında; kültürel erozyonun önlenmesi, ruh ve beden bakımından güçlü bir gençlik yetiştirmek, anadil eğitimini her alanda yayarak, sanat ve edebiyat konularında verimli çalışmalar yürütmek olduğudur. Elbette ki bu düşünceleri paylaşıyor ve bu bağlamda yaşayan böylesi bir kültürün gelecek kuşaklara aktarılması, yarınımız için gereken bir hazinedir. Hıristiyan ve Müslüman Adigelerinin birlikte yaşadığı Mezdok bölgesinde, bu din ayrılığına rağmen bir sorun yaşanmaz. Çoğu kimsenin inanmak istemediği bu durumu yerinde görmüş ve kendi çapında gözlemlemiş bir insan olarak doğrusu ben de şaşırdım. Her türlü acıyı ve sevinci kardeşçe paylaşan bu insanları böylesine birlikte hareket ettiren gizli gücü merak etmemek elbette ki mümkün değildir. Kendi kendime; acaba yabancılara karşı yapay bir gösteri midir? gibi sorular sıralandı kafamın içinde. Hatta bunun önünü kesmek için;- Ben de Adigeyim. Yabancınız değilim. Yani sizden biriyim. Bana lütfen doğrusunu söyleyin. Hiç mi bu din ayrılığı aranızda sorun olmuyor? Orta yaşta güzel giyimli ve güler yüzlü birinin yumuşak bir ses tonu ile;- Sizce aramızda bir sorun olması mı gerekiyor? Sorusu karşısında verecek bir yanıt bulmakta zorlandım. Kendimi toparlama fırsatı bulamadan bir başka ses;- Siz Adige olduğunuzu söylüyorsunuz. Şayet Adige iseniz buna şaşırmamanız gerekir. - Neden?- Çünkü biz Adigeler için önemli olan insan olmaktır. Sonra Adige habze ''Xabz?'' gereği kişinin inancı kendisi ile inandığı şey arasında bir özel meseledir. Neden sorun olsun ki?Bir başka ses;- Doğrusu bu Kaberdeyler bizi sevmez. (Gülüşmeler) Çünkü biz "tapınma hareketleri yaparak" böyle olduğumuz için deyince hep birlikte gülüştük. Sonra benim inancımı, kendilerini nasıl bulduğumu içeren sorular sordular. Ben de kendimi anlatmaya çalıştım. Türkiye'de doğduğumu, Nalçik Üniversitesi İngiliz Dili Edebiyatından mezun olduğumu, Adigece ve Rusça'yı burada öğrendiğimi ve şimdi Nalçik'te yaşadığımı söyleyince daha çok ilgilendiler. İstanbul ve Türkiye'de yaşayan Adigelerin durumunu, Adigeceyi ve Habzeyi "Xabz?'' bilip bilmedik-lerini, nüfusumuzu, evlilikleri, ekonomik du-rumumuzu içeren geniş kapsamlı sorular sordular. Yanıtlamalarımdan sonra, dönüp dolaşıp sözü yine dine getirdim. Ama bu din sorgusundan iyice sıkıldıkları belli idi. Gerçi Sayın Nikolay Kun "Mezdok Kaberdeyleri" isimli a-raştırmasında, Mezdok Adigelerinin ne zaman ve nasıl Hıristiyan oldukları ile ilgili kapsamlı bilgiler mevcut olmasına rağmen yine de soruyorum. Neden ve nasıl Hıristiyan olduklarını Nikolay Kun,;- Adigelerin Hıristiyan, Müslüman veya bir başka inançta olmalarının tarihçesini kitabında uzun uzun yazdı. Şimdi, mesele bu durumun Adigelere neyi getirip neyi götürdüğü meselesidir. Ben dini inancı bir sorun halinde görmemek gerektiğine inanıyorum. Çünkü Adigeleri bir kılan daha güçlü tarihsel bir mirasa sahiptirler. Adigeler kendi dillerinde Tha "Txba" kavram sözcüğü ile ifade bulan bir inançları vardır. Bu inanç müslümanlık ve Hıristiyanlık öncesine dayanmaktadır. Ve yine bu inanç Tek Tanrılı ve Gökseldi. Bazen doğa olaylarını tanımlayan veya belirleyen kavram sözcükleriyle karıştıranlar vardır. Böylece Adigelerin çok tanrılı bir toplum olduklarını var sayıyorlar. Oysa, Adige Dilinde Thalar "Txba" diye bir kavram yoktur. Örneğin; Şıble "?bI???" Yıldırım Tanrısı diye ananlar var. Kısaca Tha "Txba"yı çağrıştıran her sözcük Tha "Txba" değildir. O bir doğa olayıdır. Her doğa olayının Tanrıya izafe edilmesi inanç ve anlayışı nedeniyle her doğa olayında tanrı tarafından meydana getirildiği şeklinde yorumlanmış olabilir.Ayrıca, örgütçü, danışman, yol gösterici ve önderlik gibi özellik ve nitelikleri olan Thamada "Txbama??'' kavram sözcüğü ile tanımlanan insanların mevcudiyeti düşündürücüdür. Çünkü bu sözcükte Tha "Txba"yı çağrıştırmaktadır. Yani Tha ile bağlantısı açıktır. İşte bu Thamada'nın toplumdaki işlev ve görevine dikkat etmek gerekmektedir. Çünkü Thamada'nın yaptırım gücü vardır.Neydi o güç; jandarma mı veya üstün ekonomik bir güç mü? Üçüne de hayır. Onun tek ve değişmez gücü Habze ''Xabz?'' denilen sözel buyruklardı. Birkaç örnek verelim;- Adigelik insanlıktır. "AgbI?a?b?p yIbIxybI?b??''- Ayıp ''?MbIKI? - XbauHa?? ''- Uygun olan adettir. ''?K??P Xab???''- Olmuyorsa olabileceği gibi davran. ''MbIXbyM? ??pbIXby ?ıbI ''Hiçbir baskıcı otoritenin bulunmadığı bu toplumda sadece utandıran ve insan olduğunu hatırlatan uyarılarla yönetilmesi değil, yönlendirilmesini bugünkü koşullarda açıklamak gerçekten mümkün değildir. Ne yazık ki bu anlatılamaz sadece yaşanır.Adige Aile Soyadları ve aile damgaları ile modern dünyanın henüz ulaşamadığı bu durumu Adigeler tarih içinde halletmişlerdir. Bunları öylesine basit konularmış gibi geçiştirerek çok daha basit olan şeylere ''inanç gibi'' kilitlenmek haksızlıktır. Habze ''Xabz?''nin özünde pozitif hukuk ötesi bir anlayış ve işleyiş söz konusudur.Habzeyi ''Xabz?'' bir gelenekler manzumesi şeklinde düşünmek yanıltıcı olur. İlla bir şey söylemek gerekirse; Habze ''Xabz?'' zaman içinde somutları soyuta dönüşen ve gezegenimizin farklı bölge ve farklı toplumlarına şekil veren Göksel buyruklar manzumesi şeklinde algılanabilir. Yani kısaca Habzenin dinleşmesi olarak ta bakılabilir.O bakımdan günümüzde özellikle Adigeler arasında inanç çatışması yaşanmaz. ( Sizin orasını bilmiyorum) Zaten hiçbir zamanda böyle bir ça-tışma olmamıştır.Daha çarpıcı bir örnek; Çeçen ve Dağıstanlılar sekizinci ve on ikinci yüzyılda Müslüman olmalarına rağmen diğer Kuzey Kafkasyalılarla dinsel bir problem olmamıştır. Bunların nedeni tamamen değilse bile büyük kısmı ile Tha ''Txba'', Thamada ''Txbama??'' ve Habze 'Xabz?'' üçgeninde dokunan Adige toplumunu bu meseleyi çok aşmış olmasıdır. Onu içinde aramızda dinsel inanç farklılığı sorun değildir. Ve olmamıştır.Sayınm Nikolay Kun'un bu açıklamaları ve dinsel inançlara yaklaşımını doğrusu üzerinde durmaya değer bir konu olarak görüyorum.Teşekkürler Sayın Dr. İlzita BolaTeşekkürler Sayın KUN. Nart Dergimiz aracılığı ile kısacıkta olsa tanıtma olanağı bulduğumuz bu değerli iki Adıge yazarının eserlerini okuyucularımızla paylaş-maktan dolayı da mutluluğumuzu ifade etmek istiyoruz.1 2 MEZDOK (....) - Sağır orman 3 WORED (....) - ŞarkıHristiyan Adıge Aile Adları+''+Tijin Çurey ) )

nan+''+ Başkent : Nalçik tr> Yüzölçümü : 12.500 kmkare tr> Nüfus : 786.000 tr> Nüfus Yoğunluğu : 62.9 kişi/ kmkare tr> Önemli Yerleşkeler : Baksan, Tırnauz, Nartkala, Mayskıy, Zolskıy, Prohladnıy, Terek, Çegem tr> Devlet Başkanı : Koko Valeri tr>table> Kabardey-Balkar Federe Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu'na bağlı federe cumhuriyetler arasında en yoğun Adıge nüfusunu bulunduran cumhuriyettir. İlk olarak Sovyetler lideri Stalin döneminde, 16 Ocak 1922'de Kabardino-Balkarya vilayeti olarak kurulan birim, 5 Aralık 1936'da özerk cumhuriyet haline dönüştürüldü. 1942 Ağustosu'ndan itibaren Almanlar bölgeyi 6 aylık bir süre işgal ettiler. Bir yıl sonra bütün Balkarlar Nazilerle işbirliği yaptığı gerekçesiyle Mart 1944'te Orta Asya'nın çeşitli bölgeleri ile özellikle Kazakistan civarına sürgün edildi. Balkar ibaresi cumhuriyetin ünvanından silindi ve 1957'de sürgün edilen halkların haklarının iadesine dek değiştirilmedi. Rusya Federasyonu'na bağlı 89 idari birimden biri olan Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'ni doğu ve güneydoğusunda Kuzey Osetya, güneybatıda Gürcüstan, batıda ise Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti çevrelemektedir. Ülke topraklarında yüzden fazla halkın yaşadığı söylenebilir. Adıgeler bu nüfusun %49.2'lik kısmını oluştururken (2002 tahmini %51) bu oran Ruslar için %30.7; Balkarlar için %9.6 ve diğer kavimler içinse %10.5'tir. Ayrıca 62.9 kişi/kilometrekare olan nüfus yoğunluğu Rusya ortalamasının yedi mislini bulan bir değerdir. Cumhuriyet dokuz önemli bölgeyi kapsar: Baksansky (İdari merkez-Baksan), Zolsky (Zalukokuaje), Maysky (Mayskiy), Prohladnensky (Prahladni), Tersky (Terek), Urvansky (Nartkala), Shegemsky, (Şegem), Chereksky (Kashkhatau), Elbrussky (Tırnauz) ve başkent Nalçik. Ayrıca 101 köy, 165 oturulabilir lokalite, 7 kent yerleşimi ve şehir mevcuttur. Kentsel nüfusun toplam nüfustaki payı %60 olup bu oran gittikçe büyümektedir. Başkent Nalçik'ten ayrıntılı olarak söz etmekte yarar var: Şehrin isminin çıkışı hakkında birçok öykü söylenile gelmiştir. Bu öykülerden en bilineni, şehrin etrafını çevreleyen dağlarla ilgili olandır: Topografik olarak şehrin etrafını çeviren dağ silsilesi nal şeklindedir ve yerel her iki dilde de (Adıgece ve Balkarca) Nalçik, "nal" anlamına gelmektedir. Bu nedenle de nal, şehrin amblemi haline gelmiştir. Cumhuriyetin başkenti olan Nalçik 1818 yılında bir askeri kale olarak yerleşime açılmış, 1862 yılında büyük bir kasabaya dönüşmüş ve o yıllarda 2800 civarında insanın yaşadığı bir yerleşim birimi haline gelmiştir. 1917 Ekim devrimi ile Nalçik, merkezi bir yapı halini almaya başlamış, 1918 Martı'nda Sovyet Gücü'nün kurulumuna zemin hazırlayacak bir nitelik kazanmıştır. Ocak 1919'da Beyaz Ordu Nalçik'e girmişse de, Sovyet Gücü Mart 1920'de tekrar kurulmuştur. 16 Nisan 1922'ye kadar Nalçik tam anlamıyla büyük bir yerleşim merkezi haline dönüşmüş ve Kabardey-Balkar'ın merkezi olmuştur. 12 Aralık 1936'da ise o zamanın Kabardey-Balkar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin, bugünün Kabardey-Balkar Federe Cumhuriyeti'nin başkenti olmuştur. Toplam alanı 131 kilometrekare olan başkent, 1992 sayımına göre 280 bin nüfusa sahiptir. Şehrin ağaç ve yeşil alanları toplamı 991 hektardır. Kabardey-Balkar, jeomorfolojik olarak üç parçaya ayrılabilir: Dağlar, tepeler, ve düzlükler. Arazinin yaklaşık yarısını mineral kaynaklar, pınarlar, meralar ve ormanlık alanlarca zengin dağ ve tepeler oluşturur. Ovaları ise ekilebilir topraklar bakımından çok zengindir. Ülkede bol miktarda molibden ve tungsten depoziti mevcuttur. Kurşun, kalay, bakır, demir cevherleri, altın, arsenik, taş ve linyit kömürü, pekmez toprağı, petrol, sünger taşı, fosfor, kireç taşı, alçı taşı, floridin ve dişbudak ağaçları potansiyeli içerir. Yüz kadar sıcak su, soğuk su ve mineral suyu kaynağı vardır. Hayvan toplulukları (fauna) çok çeşitli ve zengin kuş ve hayvan türlerini barındırır. İklim, ortalama-ılıman olarak nitelendirilebilir. Yıllık sıcaklık ortalaması 9-10 santigrat derece olup, yağış miktarı yıllık 600-700mm.'yi bulur. Yılın yaklaşık 215 günü sıcaklık 5 santigrat dereceden fazladır. Özetle ülkenin coğrafi ve ekolojik yapısı, yeraltı kaynakları turizm konusunda hiç tükenmeyen bir potansiyel içermektedir. Ayrıca ülkenin tamamı 1997'de serbest bölge ilan edilmiştir. Kabardey-Balkar Güney Rusya'nın en etkileyici ve daha da ötesinde ekonomik ve sosyo-politik devamlılığa sahip merkezlerinden biridir denebilir. Bu özelliği cumhuriyetin diğer ülkelerle olan dış ekonomik aktivitelerinin dostça bir yararlılık çerçevesi içinde gerçekleşmesine olanak sağlar. Finans ve hammaddeler dahilinde cumhuriyet ekonomisi demirsiz cevherler, petrol, doğalgaz, çeşitli madeni ve kimyasal materyaller, çeşitli mineral ve taze su kaynakları, değerli inşaat hammaddeleri sanayii üzerine temellenmiştir. Şu anda 40'tan fazla mineral depoziti işletilmekte olup, mineral kaynaklarına biçilen değer 12.000 metreküp'ten fazladır. Kabardey-Balkar'ın kesinlikle branşında eşsiz bir yere sahip olan bir depoziti vardır: Tırnauz tungsten-molibden kompleksi -ünlü bir stratejik hammadde sağlayıcısı-. Dünyanın en zengin tungsten ve molibden cevheri depozitlerini işletmek üzere çalışmaktadır. Kuzey Kafkasya'da tüketilen elektrik enerjisinin %90'ını karşılayan Kabardey-Balkar'ın başlıca kaynakları Molibden ve Tungsten depozitleri ve bunları işleyen fabrikalar, makine imalatı ve kimya endüstrisi, inşaat malzemeleri imalatı, kereste, gıda ve diğer hafif endüstrilerdir.Tarım alanında ise tahıl ziraati (buğday ve mısır) meyve yetiştirme ve bağcılık, koyun, domuz ve at çiftçiliği, arıcılık ve ipekböcekçiliğidir. Cumhuriyetin doğal, iklimsel ve demografik koşulları, oldukça hızlı gelişmekte olan ekonominin taleplerini karşılayan başlıca unsurlardır. Endüstri Kabardey-Balkar'da bugün gayri-safi milli hasılanın yarısını sağlayarak liderliği elinde bulundurmaktadır. Ülkede ulusal dil Adıge dilinin bir diyalekti olan Kabardeycedir. Kafkas dillerinin kuzeybatı gruplarından Abhaz-Adıge alt grubuna bağlıdır. Abhaz, Abzeh, Abazin vb. diyalektleriyle belli noktalarda ayrılan Kabardeyce, Kabardeyler Adıge kavminin bir alt boyu olduklarından Adiga-bze (Adıge dili) olarak adlandırılır. 1958'de Kabardeyce 1.ve 4. sınıflarda eğitim dili olmasına rağmen 1972 lerden sonra öğretim dili Rusça olan okullarda seçmeli ders olarak verilmeye başlandı. Son dönemde ise eğitim dili Rusça olmakla birlikte Kabardeyce-Adigece de ilkokuldan liseye kadar mecburi ders üniversitede ise isteğe bağlı seçmeli ders olarak okutulmaktadır. Kabardey Balkar'da, Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi dışında üç akademi bulunmaktadır. Rusya Bilimler Akademisi'nin Kabardey-Balkar Merkezi, Tarih, Dil, Folklor, Edebiyat ve Ekonomi Araştırmaları Enstitüsü, Matematik ve Otomasyon Uygulamaları Araştırmaları Enstitüsü, Alp Jeofizik Araştırmaları Enstitüsü, Visokogorni Jeofizik Araştırmaları Enstitüsü, Bahçecilik Enstitüsü, Tarımsal Deney İstasyonu, Astronomi Gözlemevi de cumhuriyette bulunmaktadır. İlk gazete 1920 yılında yayınlanmıştır. Şimdi de Kabardeyce, Rusça ve Balkarca gazeteler mevcuttur. Yine belirtilen dillerin hepsinde radyo ve sınırlı sürelerde olmakla birlikte Tv. yayını mevcuttur. 1980 yılı içinde Kabardeyce yayımlanmış kitap baskı adedi 172000 dır. Cumhuriyette bu güne değin 1923-1924 Latin harfleri, 1924-1936 Latin harfleri, 1936 'da Kiril alfabesi alınmış olup sonuncusu günümüzde de kullanılmaktadır. Nüfusun %60'ı kentlerde yaşayan Kabardey-Balkar'da kent nüfusunun da üçte ikisi -1817'de kurulan- başkent Nalçik (1922'ye kadar adı Petrov-Port, nüfusu 239 bin) ve Prahladnıy'de (59 bin) yaşamaktadır. Kabardeyler Sünni ve Müslümandırlar; ancak Mozdok civarında küçük bir Hristiyan cemaat mevcuttur. Bölgede 1830'da 113 cami mevcuttu fakat günümüzde bu sayının kesin bilinmemekle birlikte 10-15 civarında (köyler dahil) olduğu tahmin edilmektedir. Orman, su ve hayvan varlığını korumak amacıyla oluşturulmuş birçok koruma alanı (zapovednik) ile hayvan varlığını koruma ve üretme alanı (zakaznik) vardır. Buralar birer turistik alan özelliği de kazanmıştır. Bunların başlıcaları Çegem ve Çerek Irmaklarının kaynak kısımlarını da içine alan 'Kabardino-Balkarski visokogorni gos. Zapovednik' ile bunun doğusunda kalan ve Kuzey Osetya'ya ulaşan uzantılarıdır. Buralarda ormanlar ile soyu tükenmeye yüz tutmuş dağ keçisi, kızıl geyik, ayı, vaşak, yaban tavuğu ve yaban sığırı gibi hayvanlar yetiştirilmekte ya da koruma altında bulundurulmaktadır. Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'nde dağcılık ve kayakçılık turizmi gelişmiştir. Bu bakımdan tüm Kuzey Kafkasya'da en önemli turizm merkezleri burada kurulmuştur. Dağ turizminde turların başlangıç yeri Nalçik'tir. Buradan ırmak vadileri boyunca uzanan yollar izlenerek güneye, Ana Kafkaslara doğru gidilmektedir. Yollarda çok sayıda konaklama yerleri, özellikle Elbrus (Oşhamahue) önlerindeki vadilerde turistik otel, motel ve kampingler bulunmaktadır. Bölgedeki Adıge Edebiyatı ya da Kabardey Edebiyatı, Kuzey-Batı Kafkasya "Büyük Adıge Edebiyatı" nın önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bilindiğine göre ilk Kabardey yazarı Şore Negume'dir (1794-1844). Kabardeyler özerklikten sonra (1920) sürekli yazıya kavuştular. 1924'te kabul edilen, giderek mükemmelleştirilen latin harflerine dayalı Adıge alfabesi, bir süre sonra Stalin'in Ruslaştırma politikasının bir sonucu olarak 1936'da yasaklandı. Yerine bugün de kullanılan kiril alfabesi getirildi. Sonuç olarak, bir duraklama ve zor günler dönemi başladı; Ruslaştırılmaya karşı çıkan çok sayıda aydın ve yazar cezalandırıldı. 1920 sonrasının iki önemli yazarı Paş'e Beçmırze (1854-1936) ile Şogentsuk Ali'dir (1900-1942). Paş'e Beçmırze'nin şiirleri, Şogentsuk Ali'nin de hem şiirleri, hem de "Khambot ile Latse" adlı şiir romanı yayımlandı. Daha sonra K'işoko Alim, K'uaş Betal, Şorten Askerbiy, Şogentsuk Adem, Aksıre Zalimhan ve Teune Haçim gibi güçlü yazarlar da edebiyata katıldılar. Balkar Edebiyatı'nın öncüsü, 1945'te sürüldüğü Orta Asya'da ölen Kazım Meçiyev (1859-1945) de sürgünde yazdığı şiirler ve konuşmalarla Balkar halkına moral vermiştir. Balkar Edebiyatı'nın uluslar arası üne kavuşmuş bir şairi de şu anda yaşamayan Kaysın Kuliyev'dir. Kaynakça; Dünden Bugüne Kuzey Kafkasya Özdemir Özbay Sh. 163,164. Kaf-der yayınları http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus07kb.htm www.kbr.ru www.kbsu.ru Nalchik R.H. Barrayeva, A.S.Şakmursayev, V.L.Zakakov Nalchik 1995 http://www.iwpr.net/index.pl?caucasus_index.html [Derleyenler : Anıl Sevim, Sine Göksoy, Ömür Enes]+''+Kaffed

Nalçik, Kabardey-Balkar bölgesindeki yegane termal suya dayalı tedavi (balneolojik), iklimsel ve şifalı çamur bulunan dinlenme yeridir. Burası Kafkas sıra dağlarının Kuzey eteğinde yer alır ve her dem yeşil ağaçlarla kaplı yarım ay şeklindeki dağlar ile çevrilmiştir. Hem kışın hem yazın hakim olan ılıman iklimi, uzun ve sıcak sonbaharı, bol oksijenli saf dağ havası ile kuşatılmış ortamı ile gerek sanatoryum tedavilerinde gerek her mevsim dinlenme amacı için çok uygundur. Sanatoryum tesisi çok çeşitli ağaçlar ve doğal orman parkları ile çevrili bir vadide yer almaktadır. +''+ Dinlenme alanında 7 binden fazla yatak kapasiteli 15 adet sanatoryum, 4500 kişilik şifalı çamur banyoları, 40'dan fazla çeşitte doğal tedavi yöntemleri uygulanan 340 tedavi alanı bulunmaktadır. Tedavilerde, mineral suları, şifalı çamur, biyo-iklimsel kaynaklar, tıbbi tedavi yöntemleri ile birlikte uygulanmakta ve aynı zamanda fizyoterapi ve tıbbi fiziksel yöntemlere de başvurulmaktadır. Resort-Nalçik, Rusya ve diğer ülkelerde oldukça yüksek popülariteye sahip, modern ekipman ve bilgili elemanları ile çok yönlü bir tesistir. Bölgeye olan ilgi gün geçtikçe artmakta, tesise gerek Rusya ve gerekse yurt dışından hastalar gelmektedir. Her bir sağlık merkezinde teşhis ve tedavi, ultrasonik teşhis, laser, magnetik terapi ve daha bir çok modern yöntemler ile yapılmaktadır. Resort polikliniği, hastaları tedavi etmekte, sanatoryumdan ve diğer sağlık kuruluşlarından gelen hastalara dinlenme imkanı yaratmakta ve yardım isteyen herkese hizmet vermektedir. Bölgenin doğal iklim özelliklerinden yararlanılan ve her türlü modern teşhis ve tedavi yöntemlerinin kullanıldığı Resort Nalçik'te, fizik-tedavide özellikle yaşlı ve çocuklarda % 95-98'e varan başarı sağlanmıştır. Kabardey-Balkar, 100 yılı aşkın süredir günlük debisi 6000 m3 e varan geniş mineral su stoklarına sahiptir. Bu sular, ender rastlanan balneolojik özelliklere sahip, hidrojen sülfit, silis, iyot-bromin gibi mineraller açısından oldukça zengin ve aynı zamanda karbonik ve radon gazları içeren suları ile az bulunur bir kombinasyona sahiptir. Sular hem şifalı içecek olarak hem de balneolojik tedavi yöntemlerinde kullanılmaktadır. Tüm resort alanı içerisindeki 14 mineral kaynağından 5'i çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Resort-Nalçik'te bulunan şifalı çamur, 900 bin m3'lük stoka sahip, güçlü sülfit ve çeşitli minerallere sahip alüvyon içeren Tambukan gölünden sağlanmaktadır. Bu çamur çok çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Balneolojik faktörler, kardiyo-vasküler ve sinir sistemi rahatsızlıkları, deri ve jinekolojik hastalıklar başta olmak üzere pek çok rahatsızlığa şifa olmaktadır. Rusya'nın çeşitli bölgelerinden radyo-nükleer kirlenmeye maaruz kalmış hastaların, 1988-1995 yılları arasında ve günümüze kadar olan periyotta yapılan tedavileri şaşırtıcı bir şekilde yüksek oranda gelişme göstermiştir. Rehabilitasyonda çok önemli yeri olan sanatoryum tedavileri insan sağlığının korunmasında çok önemli bir yere sahiptir. Resort-Nalçik'te bilimsel yöntemlerle desteklenen doğal tedavi uygulamaları, sanatoryum tedavisinin etkinliğini artırmakta ve her türlü kronik rahatsızlığın tedavi ve dinlenme evrelerinde büyük başarılarla sonuçlanmaktadır. Tesislerde 9 uluslararası ve ulusal bilimsel-deneysel konferans gerçekleştirilmiş, bu kapsamda 200'ün üzerinde bilimsel makale yayımlanmıştır. Uzman doktorlar ve hemşireler, radyoaktif etkiye maruz kalmış kişilerin tedavilerini bu tesislerde yapmışlardır. Resort-Nalçik sizlere huzurlu bir dinlenme, modern kaliteli tedavi, doğayla başbaşa güzel günler garanti ediyor. Misafirperver Kabardey-Balkar bölgesine yapacağınız ziyaretten dolayı asla pişmanlık duymayacaksınız... Genel Müdür: Boris M. Ibragimov Tel: 007-86622-23580 [ İngilizceden çev: Rahmi Lale ]+''+Kaffed