I – Нып псалъэм и мыхьэнэрp> Адыгей жьабзэм «быракъ», къэбэрдей жьабзэм «бэракъ» жаIэу щызэрахьэ псалъэр зэрымыадыгэбзэр наIуэщ. Абы ипIэкIэ адыгэ псоми ди зэхуэдэу зетхьэр икIи зетхьэн хуейр «нып» псалъэр аращ.p> Адыгей жьабзэмкIэ «ны» жиIэмэ «анэ»жиIэу аращи «нып» псалъэм сэ сигум къигъэкIыр анэрщ, хэкурщ, хэку анэр псом нэхърэ зэрынэхъапэрщ, зэрынэхъ лъапІэрщ. Лъэпкъым и бын псоми ныпым ар дигу къигъэкIыу щытмэ лъэпкъымрэ хэкумрэ зэрыгъэгъуэтыжынымкIи, лъэпкъыр зэфIэгъэувэжынымкIи абы гугъэ-гупсысэ къару лъэщ тIуащIэ (синергие) къызэрытхилъхьэнум шэч хэлъкъым.p> Быракъ/бэракъ псалъэр, персыбзэм «щхьэц, сэку, цы налъэ» хуэдэ мыхьэнэ щызиIэ «бейракъ» псалъэм къытехъукIагъэнкIэ хъуну хуагъэфащэ.[1] Ар дыдэр апхуэдабзэу хьэрыпыбзэми хэтщ.[2] Тыркубзэм «байрак» жаIэу щызэрахьэри, абы къытехъукIагъэнкIэ хъунущ, ауэ езыхэм а псалъэр 1000 илъэсхэм къыщыщIэдзауэ тыркубзэжьым (е Iуйгурыбзэм) хэта «бадрук» е 1070 илъэсхэм «щIым хэтIэн, хэукIэн» мыхьэнэ иIэу зэрахьау щыта «батрак» псалъэм къытехъукIагъэнкIэ хъуну хуагъэфащэ.[3] Пасэрей тыркухэм Iэщэ папщIэу бжэгъу папцIэ зэрахьэу щытащ. Адыгэм дэ абы дызэреджэр «бжы/пчы»щ. АбыкIэ зы гуэрым уепыджынми «санчмак»[4] хужаIэу щытащ пасэрей тыркухэм, иджы апхуэдэ псалъэ зэрахьэжкъым. Псори зэгъусэу бийм зэдебгъэрыкIуэн, зэдепыджын папщIэ зы гуэрым (е пашэм) унафэ ищIын хуейти, унафэщIым и бжэгъупэм хъыдан, цы хъар хуэдэ гуэр пащIэн хуей хъуащ. Бжэгъу папцIэм и цIэр, иужькIэ абы папхэ хъыданым, хъым цIэ хуэхъужау аращ зэрыжаIэр.p> «Сэнджакъ» псалъэри а «санчмак» псалъэм къытехъукIагъэнкIэ хъуну хуэзыгъэфащэ щыIэми, ар зэрыхьэрыпыбзэ псалъэр наIуэщ. Пэжщ, хьэрыпхэм абы къищынэмыщIауэ «алэм/гIэлэм», «лиуаI», «рает» хуэдэ нэгъуэщI псалъэхэри яIэщ. II – Ныпыр зищIысырp> Нып (знамя, бэракъ/быракъ) жыхуаIэр, нобэ зэрыгурыIуэгъуэщи, щэкIым къыхэщIыкIа къэрал фэеплъу аращ. Ныпыр къэралым и паспорт пэлъытэщ, ущеплъкIэ зей къэралыр, лъэпкъыр, щIыналъэр кърипцIыхуу, пкъом дэгъэжеяуэ е нып бжэгъу кIыхьым пыщIауэ зэрахьэу. Ауэ къэрал мыхъупа лъэпкъхэми нып зиІэ яхэтщ. Мис дэ ди адыгэ ныпыр, къэрал мыхъуу лъэпкъ ныпщ. Пэжщ, абы и къежьапIэри къэралу жыпІэ хъунущ. Сыту жыпIэмэ, нобэрей адыгэ ныпыр къыщащта лъэхъэнэм ЧеркесиякIэ зэджэу щыта щIыналъэр зы къэралу яухуэн ягугъэу тэкурэку (щIыпIэ, регион) 12-у яугуэшат. Ар Адыгэ къэралым и къежьапIэт, иужькIэ икIэм нагъэсыжыну хущIэмыхьэжами. Абы имызакъуэу, мис иджыпстуи адыгэ ныпыр Адыгей Республикэм и къэрал ныпщи, абы къыхэкIкIи ди лъэпкъ ныпыр къэрал ныпщ.p> Ныпым къегъэлъагъуэ ар зей къэралыр, лъэпкъыр, абы и щхьэхуитыныгъэр, и напэр, щIыхь, пщIэ зэрызыхуищIыжыр, зэрыхуэщІыпхъэр... Аращи, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж лъэпкъым и ныпми пщIэ хуещIыжыр, нэгъуэщIхэми пщIэ къызэрыхуащIыну езыми нэгъуэщI ныпхэм темыплъагъэ ирихыркъым.   III – Ныпым и къежьапIэрp> Ар тIууэ зэщхьэщыпх хъунущ: 1- ижь дыдэрей лъэхъэнэхэмрэ 2- иджырей ныпхэм я къежьапIэмрэ.p> 1 – «Хэту пIэрэ ныпыр япэ дыдэ къэзыгупсысар?» жыпIэу щытмэ, жыжьэу узэIэбэкIыжын хуей мэхъур.Пасэрей Мысырхэм (Эгипетым) (-3000 илъэсхэм), Ассирийцэхэм (-2000 илъэсхэм), Индием (-3300 илъэсхэм), Персхэми (-500 илъэсхэм) нып яIащ. Ныпыр (е нып папщIэу зэрахьэ зы гуэрыр) япэ дыдэ зезыхьар пасэрей Китаир (-2100 илъэсхэм) арауэ зэрыжаIэр пэжынкIэ хъунущ. Сыту жыпIэмэ, китайцэхэр зэщхьыркъабзэти, дзэлI фащэ щатIэгъэжамэ езыхэми зыкъамыцIыхуж, зэрымыцIыхуж хъурт. Псом хуэмыдэу, зауапIэм щыIутым деж, дзэлI къызэрыкІуэм езыр зыхэт дзэ гупыр къигъуэтыжыфтэкъым. Арати, дзэлIхэм, зыхэт дзэ гупыр тыншу къагъуэтыжын папщIэ зэмыфэгъуу, зэхуэмыдэу щэкI кIапэ гуэрхэр зыпыщIа бжэгъухэр зэрахьэн хуей хъури нып зехьэныр абы къыщежьауэ хуагъэфащэр. Дауи, дэтхэнэ зы лъэпкъми фIэфIщ ныпыр япэ къэзыгупсысахэм, зезыхьахэм езыри ящыщу зыкъагъэлъэгъуэну. Ауэ къэхъуа-къэщIар уфIэфIым хуэбгъакIуэ хъуркъым. Пасэрей адыгэжь дыдэхэми нып зэрахьагъэнущ.p> Iэпхъуэрыпсэууэ щыта япэ цIыхухэр, хъупIэр яухмэ е зыгуэр къатеуэмэ нэгъуэщI щIыпIэ Iэпхъуэхэт, щIэпхъуэхэт. Ауэ хуэм-хуэмурэ щIыпIэрыс мэкъумэшыщIэ хъууэ щIадза иужькIэ, бий къатеуэмэ, щIэпхъуэ хъужынутэкъыми, я мэкъумэшыр къахъумэжын папщIэ зэрыIыгъын, зэдэщIын, къызэрылурэ зызэщIагъэкъуэн хуейт. Iэпхъуэрыпсэухэр къакIуэуэ щIыпIэрысхэм я мэкъумэшыр Iэщым, мэл-былымым ирамыгъэшхын, щIыр зеиншэу щIыпIэ нэщIыу, Iэщ-былым хъупIэу зэрыщымытыр, зыгуэрым зэрыхищIар кърагъэлъэгъуэн папщIэ, щIы хащIам и зы къуапэ е къуапэ зырызхэм бжэгъу хаукIэт. ИтIанэ абы зы хэблчыбл, кIуэурэ зы щэкI кIапэ пащIащ нэхъ къыхэщын, жыжьэкIи гу къылъатэн папщIэ. ЛIакъуэм, унагъуэм, цIыхум я унейуэ щIы яIэ хъуа нэужьи а хабзэр зэрахьащ, нып хатIэрэ щIыр зэрымызеиншэр кърагъэлъагъуэу е зейр кърипщIэу. Апхуэдэу нэгъыщэ папщIэу зэрахьахэм нып хужыпIэну къемызэгъыпэнкIи хъунущ, ауэ ахэр ныпым и къежьапIэу хуэбгъэфэщэнри щыуагъэкъым. Адыгэр дуней псом тет лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. АдыгэцIэ щыдимыIа лъэхъэнэ жыжьэхэм уриплъэжу щытмэ, ди адэжь пIащэ дыдэхэр Хьисэ ипэ минибл (ХьИ.7000) илъэсхэм икIэхэм, миных (ХьИ.6.000) илъэсхэм и пэщIэдзэхэм щIыпIэрыс хъуауэ, хьэ, шы, вы хуэдэ псэущхьэхэр ягъэIэсэу, Iэщ-былым зэрахуэу, щIым зыгуэрхэр хащIэу, къыщагъэкIыу щытауэ тхыдэжьхэм къыхощыр. Апхуэдэу щыщыткIэ дэри а бжэгъу нып папщIэхэм хуэдэ зедмыхьагъэнкIэ амал (/Іэмал) зимыIэщ. МыдэкIэ дыкъэIэбэнщи, дэ – Адыгэ лъэпкъыр дызищIэблэуэ ХьИ.-3000 илъэсхэм жэз лъэхъэнэм и щIэнхабзэр къэзыгъэхъуа Хьэтхэми нып яIэт. ТхьэлъэIу щрагъэкIуэкIкIэ а хьэгъуэлIыгъуэр езыгъэкIуэкI динрылажьэ нэхъыжьым ХьэтиякIуэкIэ еджэхэт. Абы жыг лъапIэ лIэужьыгъуэ гуэрым къыхэщIыкIауэ баш яIыгът и щхьэр гъэщIэрэщIауэ е щэкI, цы хъар хуэдэ гуэр пыщIауэ, иджыри ди джэгухэр езыгъэкIуэкI ХьэтиякIуэхэм дэжьей баш зэрызэрахьэм хуэдэу.p> Хьэтхэм зауэ утыкуми, зауапIэми нып щызэрахьэу я хабзэт. А ныпыр сытым щыгъуи лъагэу Iэтауэ, уэгум итIауэ щытын хуейт. Армырамэ, къытекIуауэ, къыхагъэщIауэ къикIырт. Иджырей ди лъэпкъ ныпри абыхэм зэрахьэу щыта, дыгъэ теплъэ зиIэ ныпым къытращIыкIагъэнкIэ хъуну хуэзыгъэфащэхэри щыуэу пхужыIэнукъым икIи фIыуэ зэбгъапщэмэ ар уифIэщ щІэмыхъун щыІэкъым.   Сурэт: 1 –strong>Хьетхэм зэрахьа нып лIэужьыгъуэхэм ящыщp> Сурэт: 2 – strong>Хьэтхэм я дыгъэ ныпыр, ар зыпыщIа бэлагъ башыр,p> щIакъуэ баш щхьэгъэшахэрp> Сурэт: 3 – strong>Хьэтхэм я дыгъэ ныпырp>   Адыгэ лъэпкъ ныпым тет вагъуэ 12-мрэ шабзэшищ зэблэдзамрэ пасэрей адыгэ къэралыгъуэу Синдикэ пащтыхьыгъуэм къыдигъэкIа дыжьын ахъшэм и щІыбагъым зэрытетри гъэщIэгъуэнкъэ!? Илъэс минитIрэ щихрэ нэблагъэкIэузэIэбэкIыжмэ, иджырей ХыфIыцIэ Iуфэм, – ХьэтырамтIыгу, Тамань, Iэнапэ, ЦIэмэз, Щачэ(Сочи) Iэшэлъашэхэм зыужьыныгъэшхуэ щищIыгъат, къаруушхуэ щиIат Синдикэпащтыхьыгъуэм. Ар илъэс щищым щIигъукIэ псэуа нэужь илъэс минитIрэ щищрэ ипэкIэ Боспор къэралыгъуэм хыхьэжыгъащ.p> Сурэт: strong>4strong>– Синдикэ пащтыхьыгъуэм и дыжьын ахъшэм и щІыбагъырp> (Къармокъуэ Хьэмид зэхилъхьэжа Нарт жыхуиІэ тхылъым итщ)p> ТхьэлIыкIуэ Мухьэмэд лъапIэми нып зэрихьащp> Быслъымэнхэм (хьэрып, перс жыIэкIэу: муслимэнхэм)ди тхьэлIыкIуэ лъапIэу Мухьэмэд бегъымбарым япэ дыдэ нып (лиуаI) щызэрихьар, Мэккэ икIыу Мэдинэ щыIэпхъуа лъэхъэнэр (622 гъэр) арат. Мэдинэ нэсауэ къалэм дыхьэн ипэ Бурейдэ Iибни Хьусейб эл-Эслэмий «зы нып (лиуаI) умыIыгъыу Мэдинэ удыхьэну си псэм идакъым» жиIэщ, щхьэрыгъ сэрыкъ хужь къешэкIам щыщ зы щэкI кIапэ къыпигъэжщ, и джатапэм пищIэри, гупым ипэ иту дыхьахэт Мэдинэ къалэ. Мис ар быслъымэнхэм зэрахьа япэ ныпу убж хъунущ. Абы мазибл фIэкIа темыкIауэ Зиусхьэн Хьэмзэ я пашэу дзэлI гуп зекIуэ щригъажьэм щыгъуэ ТхьэлIыкIуэ лъапIэм абыхэми зы нып яритат бжыпэм пыщIа щэкI хужьым къыхэщIыкIауэ, нып хужькIэ (ЛиуаIул-БейдъакIэ) еджэхэу. Япэ дыдэ езыр зыхэта Бэдр зауэм[5] сэнджакъищ щызэрихьат ТхьэлIыкIуэ лъапIэм зыр хужьу, тIур фIыцIэу. Нып хужьыр МусIаб Iибны Iумейрэ, фIыцIитIри Хьэзрэталийрэ мэдинэдэс энсар гупым щыщ гуэрымрэ яритат. Ислъам диным зиубгъухукIэ сэнджакъхэм я фэри я щIыкIэри зэхуэмыдэурэ ящI хъуащ.[6] А лъэхъэнэм нып плъыжьи гъуэжьи зэрахьат. НэхъыбэмкIэ эмэуийхэм я сэнджакъхэр хужьт, плъыжьт, аббасийхэм ейр фIыцIэт.p> 2 –Иджырей лъэхъэнэщIэхэмкIэ дыкъэкIуатэмэp> Европэм япэ дыдэ нып щызезыхьар Урым пащтыхьыгъуэр аращ. Европэ лъэпкъхэм япщ, я лIакъуэлIэш, я уэркъ нэхъыщхьэхэм езым я унейуэ нып зэрахьэу щытащ, псом хуэмыдэу, зауэлIхэм дзэпашэр, унафэщIыр гугъу емыхьу къацIыхун, и унафэр тыншу къалъагъун, хуэмыбэлэрыгъыу езыри къахъумэн папщIэ.p> Франджым къэрал нып иIэ щыхъуар 1789 революцэм иужькIэщ.p> Уэсмэн империеми къэрал нып къыщищтар 1793 гъэр аращ. Иджы зэрахьэ нып плъыжьу мазэныкъуэ хужьрэ вагъуэ хужьрэ зытетырщ абы щыгъуэ къыхахари, ауэ абы и вагъуэр къуапий хъурт. 1842 гъэм СулътIан Абдулмэжид и унафэкIэ а вагъуэр къуапитху ящIыжащ.p> Урыс ныприкъыщагупсысар, кхъухь Iуэху зэрихуэу Пётр І-нэр, Голландием щыкIуа 1699 гъэр арауэ хуагъэфащэ пэтми ар япэ дыдэ щащIар 1799 гъэр аращ кхъухьхэм пащIэн папщIэ, Нидэрланд ныпым къытещIыкIауэ. Ар къэрал нып щыхъупари 1883 гъэр аращ.p> IV– Адыгэ ныпым и гъуэгуанэрp> Адыгэ лъэпкъыр нып зидгъэIэнымкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэм дыкъакIэрыхуауэ пхужыІэнукъым, къызэрыхэдгъэщауэ, ижь дыдэкIэ узэIэбэкIыжми, нобэрей лъэхъэнэщIэхэм укъэIэбэжми. Нобэрей адыгэ ныпым и къежьапIэр 1800 илъэсхэм и пэщIэдзэхэм носыр. Дауи, куэд щIауэ яIащ адыгэ лIакъуэхэм, унагъуэхэм апхуэдэ нып папщIэхэр щэкIыфI дахэм къыхэщIыкIауэ, я цIыхубзхэм хадыкIауэ, я пхъуантэхэм щагъафIэу, я щIы кIапэ деж хаукIэмэ, щIыр а унагъуэм, лIакъуэм зрейр кърагъэлъагъуэу, джэгу яIэ хъумэ зэныкъуэкъу-зэпеуэхэм щытекIуэм тыгъэ хуащIыу... Ди адэшхуэхэр хэкум щрахуам щыгъуэ апхуэдэ ныпу я пхъуантэхэм щагъэфIахэр здыраха хъунти, абы псалъэмакъ трагъэIукIауэ анекдотхэр къаIуэтэжыр, зи пхъуантэ апхуэдэ нып хэдыкIа къыдагъуэтахэр, «адыгэ Iуэху зывохуэ, къэрал фыухуэну фыхэт хъунщ фэ» жаIэрэ хагъэзыхьауэ, суд Iуэху ящIри гугъу ирагъэхьауэ къыхэщыу. Нобэ зетхьэ адыгэ ныпырДевит Уркуарт тхузэригъэпэща хуэдэу къыбгурыIуэу тхыгъэ гуэрхэм урохьэлIэ, интэрнэтми IуэрыIуэтэж гуэрхэр щызокIуэр. Езы Уркуарт дыдэми адыгэ ныпыр зэрыщытын хуейм теухауэ адыгэхэм чэнджэщ яритауэ къетхыжыр. Чэнджэщ къыдитар пэжщ, ауэ а чэнджэщыр нэхъыбэу зытеухуау щытар, адыгэхэр псори зэрыIыгъыу, зэуIуу щытын зэрыхуейр, абы папщIэ «шапсыгъ нып», «нэтыхъуей нып», «къэбэрдей нып» жыдмыIэу, псоми дизэхуэдэу зы АДЫГЭ НЫП диIэн зэрыхуейр арат. Ныпым и зэхэлъыкIэ зэрыхъупхъэм теухуауи и гупсысэ къыджиIэгъэнкIэ хъунущ абы. Ауэ а гупсысэр езым къыздрихагъэнкIэ хъунуми егупсысыпхъэкъэ!?p> УркуартАдыгэ хэкум къэкIуэн дэнэ къэна, къамылъху ипэ адыгэхэм нып зэрахьэу зэрыщытар, аддэ нартхэм къыщегъэжьауэ адыгэхэм джэгу, шыгъажэ, кхъуейплъыжькIэрыщIэ, пыIэзыфIэхь, фэзэтех, шурылъэс, цIампIырэ/пІай, тIырыгъу, мывэзэпэдз, зэбэн, Iэпщэ зэбэн, зэпэжэ хуэдэ зэпеуэ-зэныкъуэкъухэр ящIыу зэрыщытар, абы щытекIуэхэм дэжьей нып, лIакъуэ нып, IэпэлъэщI (блатыку/бэлътоку) ида, щIопщ, къамэ, джатэ хуэдэ тыгъэхэр хуащIыу, а тыгъэхэм лIакъуэ е унагъуэ ныпхэри яхэту зэрыщытар дощIэжыр.p> Иджы зетхьэ лъэпкъ ныпым и къежьапIэм деплъмэ, 1805 илъэсхэм зэрахьа адыгэ нып сурэтхэм дахозэр. 1807 гъэм лъэпкъ хасэ щызэхуэсым къахилъхьэнурэ къаригъэщтэн и гугъэу Къалэубатэкъуэ Шупагуэ зэхригъэлъхьауэ щыта адыгэ ныпыр (сурэт-7) димыIамэ, иджы зетхьэ адыгэ нып дыдэри[7] Истэмбыл щынысэ адыгэ гуащэ гуэрым езым и IэкIэ зэрыхидыкIар дымыщIэу щытамэ ар Уркуарт и фIыщIэу щIэдмыбжын щхьэусыгъуэ щыIэнутэкъым. Пэжщ, Уркуарт адыгэм къытхуэгумэщIащ, и фIагъ къыдигъэкIыну хэтащи, абыкІэ фIыщIэ хуэфащэщ. Ауэ пэжри пэжщи, бгъэкIуэди, щIэбуфи, нэгъуэщIым хуэпхьи хъуркъым.p> Къэфкъасыем (урыс жыІэкІэу: Кавказым)и гъунэгъу, е зыгуэрурэ пыщIэныгъэ къыхузиIэ хамэ къэралхэр ХIII-нэ лIэщIыгъуэм ЧеркескIэ зэджэу щыта адыгэхэм я хэкум - Адыгэ Хэкум XV-нэлIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ ЧеркесиякIэ еджэу дыхуозэр.[8]p> 1540 гъэм къыщыщIэдзауэ Адыгэхэм – Къэбэрдейхэм я щхьэхуитыныгъэр хамэ къаралхэм ядэу зэрыщIадзар, зэдащIа зэзэгъныгъэ гуэрхэми хыдолъагъуэр. А Адыгэ Къэрал щхьэхуитым урысхэр ЧеркассыкIэ (Cherkassy), Лыхьхэр (полшэхэр), Литвахэр «ПятыгорцыкIэ» (Petyhorcy) еджэрт.[9]p> НэгъуэщI лъэпкъхэми, къэралхэми ядэу адыгэхэм щхьэхуитыныгъэрэ тетыгъуэрэ щаIа лъэхъэнэхэм къриубыдэу зэрахьа ныпхэм щытепсэлъыхьым щыгъуэ ЛIыIэпэ Хьэж-Мусэфа-Махьир Эфэндым мыпхуэдэу къеIуатэр XVIII-нэ лIэщIыгъуэм къэбэрдейхэм зэрахьа ныпыр: «1774 илъэсхэм Къэбэрдей щIыналъэм и теплъэу щыта нэгъыщэр (флама, нып) хуабжьу гъэщIэрэщIат икIи хуэхъуреифэу щIат. Нэгъыщэм и щIыIум лъэпкъ пщыпIэр къикIыу зы таж тетт жор тещIыхьэжауэ. Нэгъыщэм и кум деж и щхьэм къыщегъэжьауэ и лъащIэмкIэ къех плIимэ кIыхьым тещIыхьат шабзэшэ зэблэдзаитIрэ вагъуищрэ. Абы я куми нэхъ цIыкIужу иджыри зы плIимэ кIыхь цIыкIу итт мазэ ныкъуэ дзалэ сурэт тещIыхьауэ. Шабзэшэмрэ вагъуэхэмрэ къагъэлъагъуэрт Къэбэрдей-Адыгэ щIыналъэмрэ адыгэ лъэпкъымрэ, мазэ дзалэм Ислъам диныр, тажми пщыпIэ тахътэр»em>.[10]p> ЛIыIэпэ Мустафа-Махьир Эфэндым къэбэрдей ныпыр мыпхуэдэуи къеIуатэ: «Къэбэрдейм и ныпыр щэкI хужьщ мазэ ныкъуэ тещIыхьауэ, мазэ ныкъуэм икуми вагъуэ плъыжь иту».[11]p> ЗэрыжаIэмкIэ нэтыхъуаджэ икIи шапсыгъхэм зэрахьэу щыта ныпыр (Сурэт-5) 1840 гъэм Абын быдапIэм щебгъэрыкIуэхэм урысхэм яIэщIыхьэри, 1922 гъэ пщIондэ Тбилиси музейм щаIыгъащ. Ар 1926 гъэм Адыгейм къахьыжри, 1936 гъэм къыщыщIэдзауэ Мейкъуапэ къэралыгъуэ музейм щахъумэ, щагъэлъагъуэ. Сурэт: 5 –strong>Шапсыгъ нып (сэнджакъ, флагь)p>   Е 6-нэ сурэтым къыщылъагъуэ гъуэжь-хужь-удзыфэу шабзэшит зэблэдзарэ къуапитхуу щыт вагъуищымрэ зытещIыхьа ныпыр, Генерал Глазенап 1805 гъэм КъуэкIыпIэбгъу Черкесиям – Къэбэрдей щIыналъэм къебгъэрыкIуэри Бахъсэныпс деж щекIуэкIа зауэм щызыIэрагъэхьат Урысей Империем и дзэхэм.[12]p> Сурэт: 6 – strong>Пщы Жанхъуэт Кушыку и ныпp> Сурэт: 6а – strong>Пщы Талъостэнрэ пщы Джылахъстэнрэ яныпp>   ЗэрытщIэщи, КъуэхьэпIэ Къэфкъасыер 1800 илъэсхэм къыщыщIэдзауэ лъэпкъ лIыкIуэ хасэхэм зэрагъакIуэу щытащ. Пщы зимыIа абэдзэххэм (абазэхэ зэратхыр захуэкъым)я псэукIэр зэрырагъэкIуэкIыу щытар, аддэ ипэ лъандэрэ хасэ унафэкIэт. Къуажэм зы Iуэху щхьэкIэ унафэ къыщыщтэн хуей хъумэ дэтхэнэ зы унагъуэм лIыкIуэ зэрыз (унэм щыгъэсауэ, щыпсыхьауэ, щыгъэIущауэ) къызыхигъэкIти хасэм игъакIуэт. Дэтхэнэ зы лIыкIуэм (унагъуэми къыбгъэдэкI) и еплъыкIэр хабзэм тету хасэм щыжиIэрт, абы къыщащта унафэри унагъуэм иригъэщIэжт. Акъыл зэхэлъкIэ къызэдащта унафэр дэтхэнэ зыми езым и унафэ уней хуэдэу хъужырти, яхъумэрт, ягъэзащIэрт, ирагъэгъэзащIэрт. Мис, 1800 илъэсхэм къыщыщIэдзауэ Адыгэ Хэгъэгур – Черкесияр (е абы и къуэхьэпIэбгъур) хасэ унафэкIэт зэрызэрагъакIуэр. «Адыгэ Хэку», «Адыгэ Хэгъэгу», «Адыгэ Фэлъыр» хуэдэ цIэхэмкIэ зэджэ щIыналъэм хамэ къэралхэр къызэреджэр «Черкеисят», зэрыжытIауэ. 1807 гъэм Къалэубатэкъуэ Шупагуэ зэхиша лъэпкъ хасэр, кIуэурэ Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм хуэкIуащ 1822 илъэсхэм хуэзэу.p> Черкесияр тэкурэку 12-у яугуэшат. Ауэ абы къыхиубыдэу щытахэр тIэкIу зэщхьэщыкIыуэ къатхыжыр. Дэ дызыхуэзар вариантищ мэхъур. А– Зэм абы хэту ухуозэр: 1-Шапсыгъ-нэтыхъуей зэхэтыр, 2-Абэдзэхыр, 3-КIэмыргуейр, 4-Бжьэдыгъур, 5-Хьэтыкъуейр, 6-Мэхъуэшыр, 7-Къэбэрдей-беслъэней зэхэтыр, 8-Убыхыр, 9-Бракъейр, 10-Бащылбейр, 11-Абаскэ е абазиныр, 12-Тебэрдар.p> Б – Зэми: 1-Шапсыгъ-нэтыхъуей зэхэтыр, 2-Абэдзэхыр, 3-КIэмыргуейр, 4-Бжьэдыгъур,5-Хьэтыкъуейр, 6-Мэхъуэшыр, 7-Къэбэрдей-беслъэней зэхэтыр, 8-Убыхыр, 9-Абаскэ е абазиныр, 10-Къэрэшей-балъкъар зэхэтыр, 11-Жанейр, 12-Мамхэгъыр.p> В –Зэми: Жанеймрэ Мамхэгъымрэ хэмыту (ахэр абэдзэхым хабжьауэ арагъэнущ) Абхъазыр хэту мыпхуэдэу къатхыжыр: 1-Шапсыгъ-нэтыхъуей зэхэтыр, 2-Абэдзэхыр, 3-КIэмыргуейр, 4-Бракъейр, 5-Бжьэдыгъур, 6-Къэбэрдей-беслъэней зэхэтыр, 7-Хьэтыкъуейр, 8-Мэхъуэшыр, 9-Убыхыр, 10-Бащылбейр, 11-Тебэрдар (Къэрэшей-Балъкъархэр), 12-Абхъазиер.p> Дэтхэнэр нэхъ пэжми, захуэми зэхэзыгъэкIыну зи къалэныр тхыдэ щIэныгъэрылажьэхэр аращ. Бэркъукъу Исмэхьилкъетхыжыр: «А лIакъуэхэм я щытыкIэр зэхуэдэтэкъым. Мэхъуэшыр, абэдзэхыр, бжьэдыгъур урысейм и гъунапкъэгъухэт икIи зэмызэуэну зэзэгъныгъэ зэдащIа хуэдэт. Къэбэрдеймрэ Абхъазиемри урысым зыIэщIилъхьауэ и унафэм щIигъэувахэт. Арати, ахэм лIыкIуэ яхуэхъуащ абы къиIэпхъукIри Кубан лъэныкъуэм къэIэпхъуахэм ящыщхэр. ...-Ауэ урысым иубыда пэтрэ а щIыналъэм и цIыхубэм иджыри лIыкIуэ къагъакIуэу къыхэкIырт. Абхъазием и лIыкIуэр Рустам Ипэ (Инал Ипэ), Къэбэрдейм и лIыкIуэри Беслъаныкъуэ Аслъэнт».[13]p> Тхыдэм апхуэдэу, Черкесия щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэр псори къызэщIиубыдэу хэт пэтми, яужьрей зауэхэри, абы пыщIэувэ зыкъэхъумэж щхьэхуитыныгъэ бэнэныгъэ псори Черкесия щIыналъэм щызэрырагъэпэщам икIи абыхэм я нэхъыбапIэ дыдэр адыгэу зэрыщытам къыхэкIкIэ Адыгэ Ныпыр, дэнэ щыIэ адыгэр къызэщIиубыдэу къащтащи, ар лъэпкъыр зэзыгъэуIуж, зэзышэлIэж къару лъэщым и нэгъыщэ нэхъыщхьэу зыдохьэ икIи зетхьэни хуейщ пщIэ лей хуэтщIыурэ. *** Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм лIыкIуэ 300 хэтт. Дэтхэнэ зы тэкурэкуми езым и хасэрэ и пашэрэ (тхьэмадэрэ) иIэжт. ЛIакъуэхэр езым я кIуэцI IуэхухэмкIэ щхьэхуитт, хамэ къэралхэм запыщIэн, зауэ е зэфIыж-зэзэгъыж хуэдэу псоми я Iуэхуу щытхэм и унафэр зыщIыр Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэр арат. Дэтхэнэ зы лIакъуэр зы республикэу, Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэри республикэ зэгухьахэм я федерацэ и парламент хуэдэу убж хъунут. Къэрал хабзэ къыдэгъэкIынри, хабзэр гъэзэщIэнри хеящIэ Iуэхухэри лъэпкъым и цIэкIэ а парламэнтом и хуитыныгъэхэм хиубыдэрт, абы и къалэнт.[14] Ауэ къащта унафэр аргуэру лъэпкъми ирахьэлIэжырт щIыпІэ-щIыпІэу къакIухьурэ (референдум хуэдэу). ЦIыхухэм зыхуагъазэти псалъэ къыIахт, Тхьэ ирагъаIуэт.p> 1605-1606 илъэсхэм къыщыщІэдзауэ 1793 гъэ пщІондэ пІалъэ пІалъэкІэрэ, тІэкІу зэтеувыІэмэ щІидзэжурэ, абы иужькІи зэпымыууэ жыпІэ хъуну екІуэкІа Урыс-Къэфкъас е Адыгэ щхьэхуитыныгъэ зауэм лІыхъужьыгъэшхуэ щызезыхьа, лъэпкъым пашэу, дзэпщу хуэлэжьа ди нэхъыжьыфІхэр, ди жагъуэ зэрыхъунщи тцІыхухэркъым. Езыхэр дэнэ къэна, я цІэ къудей зыцІыхуу къытхэтыр цІыху дапщэу пІэрэ? Аращи, 1800-1840 илъэсхэм къриубыдэу а хасэхэм хэта лIыщхьэхэм ящыщ зыбжанэм я цIэхэр мыбдежым къыщитIуэмэ игъуэ хъуну къызолъытэр: Хьэудыкъуэ Мансур, Индарыкъуэ Мухьэмэд, Хьэжпагуэ Мухьэмэд, Къалэубатэкъуэ Шупагуэ, Гъырцыжь СулътIаныкъуэ, Дазыгъыкъуэ Шупашэ, Шырыхъукъуэ Тыгъужь, Тыгъужьыкъуэ Къызбэч, Беслъэныкъуэ Аслъэн, ХьэтIохъущокъуэ Мухьэмэд, Дэгумыкъуэ Хьэжэ, Хьэжэ Хъузбэч, Бэрзэдж Хьэжэ, Хьэжэмыкъуэ Хьэжэ, ЦIей ФIыцIэжьыкъуэ, Жанджатэ Гъырцыжьыкъуэ Алэ, Занэкъуэ Сэфэрбий, Жанситокъуэ, Занэкъуэ Къэрбатыр, Рустэм ипэ, Джэрийкъуэ Шамыз, Мэршаныкъуэ Ерыщауэ, н.хэри...p> Мыбыхэм щынэмыщIауэ, урысей-къэфкъасие зауэхэм хэлIыфIыхьа ди лIыхъужьхэм ящыщ зыбжанэм я цIэри къиIуапхъэщ, я гъащIэм и лъэужь зыхун ди ныбжьыщIэхэм къахэкIынкIэ хъунущи: Абыкъу Исхьакъ, Айтэчыкъуэ Жанболэт, Алджэрийкъуэ Кушыку, Атэжьыкъуэ Адылджэрий, Атэжьыкъуэ Исмэхьил, Атэжьыкъуэ Хьэмырзэ, Ахэджагуэкъуэ, Ацэкъуэ Хьэкъарэ, Бракъей ЛъэпщхьэщIэ, Бэрзэдж Джырандыкъуэ, Бэрзэдж Хьэжэ Исмэхьил Дэгумыкъуэ, ВытхьэкIумэ Камболэт, Даур ХьэпащIэ, Дзэпщ Шыхьанчэрий, Ефэнд Мыхьамэд, Жьажьый Али, Жьажьый Мыхьэмэд, Зейщу Къасболэт, Индарыкъуэ Хьэжы-Хъузбэч, Куэблы Аслъэнджэрий, Къалэубатэкъуэ Хьэтыкъуей, Къэсей Исмэхьил, Къэхьрыкъуэ Шамыз, Мылгуэш Аслъэнджэрий, Нэпсэу Хьэвагъуэ, Пцэщэ Долэ, Пцэщэ Хьэжьэбирам, Пщыкъуий, Сэраскэрыкъуэ, Тыгъужь Али-Ахьмэд, Узэрокъуэ Пщымахуэ Алыбей, Урым Джанхъуэт, ХъуэрэлIкъуэ Хьэмырзэ, Хьатыу, Хьэлъашэ Ахьмэд, Хьэтх Мухьэмэд Гъуазэ, Хьэтыгъу Шэбан, Хьэтыкъуейкъуэ Жанбулэт, Хьэудыкъуэ Мамсыр (Мансур), Хьэхъупагуэ Джэрий (Тхьэркъуахъуэ), Шуупагуэ Щоумыз, Щыблэкъуэ Расу, Шэмыт Урыдзыкъуэ Ислъам, ШэрэлIыкъуэ Тыгъужь, ШэрэлІыкъуэ Къызбэч, Щоджэн Джрандыкъуэ, н.хэри...p> 1807 гъэм зэхуэсалъэпкъхасэм къыхилъхьэну Къалэубатэкъуэ Шупагуэ яригъэщIауэ щыта адыгэ ныпри щэкI удзыфэм къыхэщIыкIат, вагъуэ хужь 12-рэ, шабзэшэ фIыцIэ зэблэдзаищрэ тещIыхьат.p> Сурэт: 7–strong>1807 гъэм лъэпкъ хасэм къахилъхьэну p> Къалэубатэкъуэ Шупагуэ иригъэщIа адыгэ ныпыр.em> p>   МыдэкIэ дыкъэкIуэтэнщи, 1818, 1823, 1824 илъэсхэм щэнейрэ Къэфкъасыем къакIуэри щыIа франдж зекIуэлI лIакъуэлIэшу Таибот де Маригьни «Черкесиям къызэрыщыскIухьар» жыхуиIэ и тхылъым, Черкесия щIыналъэм и ХыфIыцIэ Iуфэхэр къригъэлъагъуэу хигъэува картэм тетщ зы адыгэ нып, вагъуи 8-рэ шабзашищ зэблэдзарэ тещIыхьауэ (Сурэт-8).p>   Вагъуи 7, 8, 9 тету адыгэ ныпхэм уащыхозэр тхылъыжь гуэрхэм ауэ ахэр щащIа, щызэрахьа лъэхъэнэхэр IупщIыу къэгъэлъэгъуауэ къэдгъуэтакъым. АрщхьэкIэ ахэр (псори жыпIэ хъуну я нэхъыбапIэр-къызыхэщIыкIар щэкІ удзыфэт, я нэхъыбапIэм тещIыхьавагъуэхэри гъуэжьт е хужьт.p> Сурэт: 8 –strong>Таибот де Маригьни къызэригъэлъэгъуамкIэ е ХIХ-нэ лIэщIыгъуэмp> КъуэхьэпIэ Черкесиям щызэрахьа адыгэ ныпхэм ящыщp>   1805 гъэхэм къыщыщIэдзауэ адыгэ нып зетхьэу зэрыщытар мис мы сурэтхэми къагъэлъагъуэр:   1805 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэм къэсыху адыгэм зэрахьэ лъэпкъ ныпхэм ящыщхэрp>   Хьэвжокъуэ Ахьмэд Джанбек къитхыжащ: «1827 гъэм урысхэм къаувыхьау щыта Iэнапэ быдапIэм, Уэсмэн империе ныпым игъусэу, вагъуэ 12 зытет адыгэ нып удзыфэри уафэм зыщишэщIыу итауэ». (Ауэ а жыIэгъуэр нэгъуэщI щIыпIэхэми къыщыхутапхъэу, щыгъэпэжыжыпхъэу си гугъэщ. Сыту жыпIэмэ дызылъэIэса нэгъуэщI тхыгъэхэм апхуэдэ жыIэгъуэ щытлъэгъуакъым). 1829 гъэм Уэсмэн-Урыс империитIым Къэфкъасыеми теухуауэ ауэ адыгэр хэмыту зэдащIа Адрианополис зэзэгъныгъэр дуней къэралхэм къазэрыщыхъур зэрагъэщIэн ягугъэу Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм, хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и лIыкIуэ хуэдэу щыта Занэкъуэ Сэфэрбий Истэмбыл игъэкIуауэ щыIэт.[15] Занэкъуэр дипломатхэм яхуэзэну щыхэтым инджылыз дипломату Девит Уркуарти Iуэхум щыгъуазэ хуищІат.p>     1830 гъэм и пэщIэдзэхэм зэхуэсау щыта «Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм» Адыгей/Черкесия щIыналъэр тэкурэку 12 зэхэту къызэригъэпэщат. Тэкурэку 12-м я лIыкIуэ 300 зыхэта «Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм» и унафэкIэ къащтэгъа адыгэ ныпыр вагъуэ 12-рэ шабзэшэ зэблэдзаищрэ зытет щэкI удзыфэт. (Ар Къалэубатэкъуэ Шупагуэ яригъэщIар арагъэнкІэ хъунущ)   Куэдыр зэрыщыгъуазэщи, Девид Уркуарт 01.07.1805 гъэм Шотланд къыщалъхуа инджылыз дипломатщ икIи тхакIуэщ. 1847-1852 илъэсхэм езым я парламентоми хэтащ лъэпкъ лIыкIуэу (депутату). И фIагъ къыдигъэкIынуи куэдрэ хэтащ. 16.05.1877 гъэм дунейм ехыжащ.   Ар Адыгэ хэкум – Черкесиям къыщыкIуэгъар 1834 гъэм и гъэмахуэкIэт, мэкъуэуэгъуэ мазэрт. Езыми нэгъуэщIхэми зэрыжаIамкIэ дыкъицIыхуну, къызэрыддэIэпыкъу-фыну щIыкIэмкIэ и къэралыр игъэгъуэзэну арат къыщIэкIуар. ДауикІ, ар Занэкъуэм щигъэгъуэзат адыгэ Іуэхуми, дяпэкІэ амал имыІэу адыгэр зэрызекІуэн хуей щІыкІэми, зы нып яІэу, зы унафэ щІэту, зэрыІыгъыу бийм пыщІэтын зэрыхуейми... Уеблэмэ, абы тету Хасэм иригъэущиину Уркуарт къелъэІуагъэнкІи хъунущ. Уркуарт, абы и фІыгъэкІэт Къафкъасыем къызэрыкІуэгъар. ЦIэмэз (е ПцIэмэз, иджырей Новороссийск) деж щIым къыщызэрытеувэу адыгэхэр пэгъуэкIри Iэнапэ яшащ ягъафIэурэ. ТIуапсэ пэмыжыжьэу Агуй (е Iэгуей) Iэгъуэблагъэм щызэхуэса Хасэм ирагъэблагъэри абы къыщагъэпсэлъат.[16]p> Уркуарт, Хасэм Iущу къыщыпсэлъащ, адыгэхэр къигъэпцIэну, гъуджэ назэ иригъэплъэну хэтакъым: «Урысейм щезауэм щыгъуэ адыгэр езым и къару фIэкIа зыми щыгугъ зэрымыхъуныр, щIыбым дэIэпыкъуныгъэ къахуикIыну зэрыщымытыр, бгырыс лIакъуэхэр зэгухьэн, зы унафэ щIэтын зэрыхуейр» тригъэчыныхьурэ къажриIащ. Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэм зэрихьэ хъуну адыгэ ныпым и фэм, и зэхэлъыкIэ зэрыщытыпхъэм теухуауэ и еплъыкIэри къажриIауэ итхыжащ иужькIэ. (Ахэр Занэкъуэм къыжримыIамэ дэнэ щIищIэрэт?!)p> Уркуарт 1834 гъэм, фокIадэ мазэм и пэщIэдзэ махуэхэм игъэзэжри кIуэжащ икIи и фIагъ къыдигъэкIыну хэтащ. Абы щхьэкIэ фIыщIэ хуэфащэщ икIи худощIыр. Джон ЛонгьворткъызэритхыжамкIэ езыр 1835 гъэм Къэфкъасыем къэкIуат икIи Адэгум псыежэхым пэмыжыжьэу, ТхьэкIэгъ мэзым и жыгей жыг лъапIэхэм я жьауэм сыт щыгъуи хуэдэу лъэпкъ Хасэр щызэхуэсат. Абы щызэрахьа лъэпкъ ныпыр щэкI удзыфэм къыхэщIыкIат, Адыгэ Хэкум и тэкурэкуи 10-р кърагъэлъагъуэу вагъуи 10-рэ шабзэшэ зэблэдзаитIрэ тещIыхьат.[17]p> 1836 гъэм Абын-Афыпс псыежэхитIым якум дэт къуэладжэм щащIа зэхуэсым кърихьэлIа Э. Спенсер, адыгэ ныпым мыпхуэдэу къытопсэлъыхьыр: «Истэмбыл кърашыгъащIэ нып дахащэр гушхуэ зыкIуэцIылъ лIыхъужьу Гъырцыжь СулътIаныкъуэмem>[18]a> къызэкIуцIихри дриIэтеящ. Истэмбыл щIыхь инрэ Iулыджрэ щызиIэ Адыгэ Гуащэм а ныпыр езы дыдэм и Iэ псыгъуэхэмкIэ хидыкIат. Ныпыр зэралъагъуу адыгэ бгырыс мин бжыгъэм я джатэхэр уафэм щагъэдалъэурэ апхуэдизкIэ ину зэщIэгуоуати, я гуфIэ гуоу макъым и джэрпэджэжыр зэман куэдкIэ къуршхэм, мэзхэм къахэIукIыжащ».[19]p> Ауэ къызэрыщIэкIымкIэ 1837 гъэм вэгъуэмазэм / нэкъыгъэм и 06-м Хьэудыкъуэ Мансур я пашэу, адыгэ лIакъуэ псоми я лIыкIуэ 1000 хэту Адэгум деж щекIуэкIа Лъэпкъ Зэхуэсышхуэу, инджылыз Стуарт Джеймс Беллрэ, Джон Лонгьвортрэ къызрихьэлIау щытам щызэрахьа ныпыр аратэкъым. Сыту жыпIэмэ, Лонгьворт къызэритхыжамкIэ Адэгум псыежэх Iуфэм хасэр щекIуэкIа зэхуэсыпIэм фIэдзауэ фIэлът данэ удзыфэм вагъуэ гъуэжьи 10-рэ шабзэшэ фIыцIитI зэблэдзарэ тету адыгэ нып.[20]p> Апхуэдэу щыщыткIэ уегупсыс хъунущ: 1800 илъэсхэм къыщыщIэдзауэ, нэгъуэщI адыгэ гуэрхэми нэгъуэщI теплъэ зиIэ нып хэдапкъэхэр зэхалъхьауэ икIи абыхэм ящыщ гуэрхэр зыгуэрхэм кIуэцIрагъэкIыну хущIэкъуауэ, е 1836 гъэм къащта иджырей адыгэ ныпыр 1837 илъэсхэм Адыгэ Хэкум и дэтхэнэ щIыпIэми намыгъэсыфауэ, гурэ псэрэкIэ кърамыгъэщтэфауэ, е ныпыр къыщащтари, Белл, Лонгворт сымэ зыхэтари а зы Зэхуэсыр арауэ, илъэсымкIэ щыуагъэ гуэр хэхъухьауэ. [Сытми, мыбдежым зы щыуагъэ гуэр хэлъщи, ар тхыдэтххэм зэхакъэкІын хуейуэ си гугъэщ. АтIэ, вагъуэ 12 зытет ди адыгэ ныпыр 1836 гъэм къыщащтакІэ, абы иужькІэ нэгъуэщІ нып зэрахьэн щІэхъуар сыту пІэрэ къызыхэкІар? КъищынэмыщIауэ, абы иужькІэ 1838 гъэм КъухьэпІэ Къэфкъасыем – Черкесиям и адыгэ лIакъуэ 12-р, Занэкъуэр, Айтэчыкъуэр, Болэтыкъуэр я пашэу зэгухьэри, щэкІ удзыфэм шабзэшэ зэблэдза фІыцІищрэ вагъуэ фІыцІэ 12-рэ тету адыгэ нып къыщащтауэ жызыІи щыІэщ. А ныпым и сурэтри хэтщ тхыдэм. Аращи, ари зэхэгъэкІын хуейщem>].p> КIэщIыу жытIэмэ, Адыгэхэм аддэ ижьдыдэрей лъэхъэнэхэми, иджырей лъэхъэнэхэми ныпыр зи щIысыр ящIэт, зэрахьэт, зыхуагъэщхьэпэт. ИпэкIэ нэгъуэщIыу зэхэлъхьа нып гуэрхэри зэрахьа пэтми, иджырей Адыгэ Лъэпкъ ныпыр 1836 гъэм Абын-Афыпс деж щекIуэкIа Хасэм къыщащтауэ аращ. *** Адыгэ ныпым и зэхэлъыкІэнур япэ дыдэ Къалэубатэкъуэ Шупагуэ и деж къыщэжьами, ар икІэм нэсу къызэгъэпэщынми, лъэпкъым къегъэщтэнми Занэкъуэ Сэфэрбий зэрыхэлІыфІыхьам шэч хэлъкъым. Ар МэшбащІэ Исхьакъ и тхыдэ романуМывэ Щхьэлымкъыщитхыжащ:p> (тыркубзэщ; Osman Çelik; “İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya”, Ankara-1992, s.6-7, 24)..p> [ТхылъымпІэм зы нып сурэт щритхъат Занэкъуэ Сэфэрбий. Сэлэхъур Мыхьамэт, зэхуэдиз къабзэу ныпым тещІыхьа вагъуэ пщыкІутІыр къибжащ. Вагъуибгъур ищхьэмкІэ мазэ ныкъуэ дзалэ къащІ хуэдэу къэгъэшауэ тетт. Вагъуищри абыхэм я щІагъым къэмыгъэшауэ зэбгъурыту щІэтт. Вагъуэхэмрэ шабзэшищымрэ зэрызэхэлъ щІыкІэм къигъэлъагъуэрт ар зэхэзылъхьар абы зэрыщІэгупсысар.p> «Мыр сыт?» жиІащ Сэлэхъур Мыхьамэт, ищІэ пэтми имыщІэ хуэдэу зищІри.p> «Ныпщ!» жиІащ Занэкъуэ Сэфэрбий, и нэхэм нур къыщІих хуэдэт, икІи тІэкІу хуэІэнкун хуэдэт зэхигъэувам. ПІэщІэгъуэкІуэ иритхъа нып теплъэм и мыхьэнэхэр къриІуэтыкІыу щІидзащ Сэфэрбий: Мыр адыгэр зыу щытыным и ныпщ... Плъхагъуркъэ, адыгэ лІакъуэ 12-р вагъуэ зырызкІэ къэзгъэлъэгъуащ. ЛІакъуэхэр псори зэхуэдэщ икІи зэхуэдизщ, цІыкІу-ин щымыІэу, зи зэрагъэхь ямыІэу сщІащ. Шабзэшэхэм куэдрэ сайлІэлІащ. Джатэ, фоч, кІэрахъуэ хуэдэхэм сегупсысащ япэрауэ. Ауэ нобэ зауэ дыхэт пэтми, мы шабзэшэхэм мамырыгъэри, ди адэшхуэхэри нэхъыфІу къагъэлъагъуэ сигугъэщ... Уэ сыт жыпІэрэ Мыхьамэт?»p> «Сыт жысІэн, псоми уегупсысащ зиусхьэн! Адыгэм ди зэрыщыт къипІуэтыкІащ, псоми уегупсысащ ибгуагъкІи икІыхьагъкІи» жиІащ Мыхьамэт. p> «Нып лъащІэр плъыфэуэ зыхуэдэн хуейм укъыщІэупщІэркъыми атІэ?!.» p> Сэфэрбий абы емыжьэжу и упщІэм и пэгъуэдзыр езым къритыжащ:p> «Удзыфэу щытынущ. Дыбыслъымэнщ ауэ мазэ ныкъуэри зэрыхэту Быслъымэныгъэр къигъэлъагъуэу зи хэтынукъым. ЩэкІ удзыфэм дыжьын ІуданэкІэ хэдыкІауэ вагъуэ 12-рэ дыщэ шабзэшэ зэблэдзаищрэ тетынущ»...]em>(МэшбащIэ Исхьакъ, Мывэ щхьэл, н.?). p> Мис арагъэнущ, зи цІэ къэдмыщІэж адыгэ гуащэу Истэмбыл щынысэм (Хъурыжьэхэ Мэрем жызыIи щыIэщ) хригъэдыкІри Адыгэ Хэкум къригъэхьау щыта адыгэ ныпыр. (Абы и оригиналыр Париж Луур музейм е нэгъуэщI гуэрым къыщылъыхъупхъэщ).p> 1838 гъэм къыщащтауэ зи гугъ ящІ адыгэ ныпым и сурэтыр   V– Адыгэ ныпым къриIуэтыкI мыхьэнэхэрp> Адыгэ ныпым и фэм, абы тещIыхьа вагъуэхэм, шабзэшэхэм я мыхьэнэм теухуауэ жаIэхэр зэщхьэщокIыр. Дауи, апхуэдэу зэрыщытри бгъэщIагъуэ е бгъэемыкIу хъунукъым. Сыту жыпIэмэ, сурэтым, сыным (скульптурэм) хуэдэщ ари, дэтхэнэ зым езым и еплъыкIэм, и зыхэщIэм елъытауэ мыхьэнэ зэхуэмыдэ кърагъэкIыфынущ. КъищынэмыщIауэ, ар япэ дыдэ зэхэзыгъэувау щыта адыгэ гуащэу Истэмбыл щынысэм и цIэри тщIэркъым (Хъурыжьэхэ Мэрем жызыIэ щыIэми), абы ныпым къригъэкIыну зыхуея мыхьэнэми дыщыгъуазэкъым.p> ЩэкI удзыфэм Ислъам диныр, адыгэхэр быслъымэну (муслъимэну) зэрыщытыр къигъэлъагъуэу хуэзыгъэфащэ щыIэми ар зэрымыпэжыр къэщIэгъуейкъым. Сыту жыпIэмэ, аддэ 1800 илъэсхэм и пэщэдзэхэм (абы ипэжкIи) къыщыщIэдзауэ зэхагъэува адыгэ ныпхэр (псори жыпIэ хъуну я нэхъыбапIэр) щэкI удзыфэм къыхэщIыкIат икIи а илъэсхэм иджыри быслъымэн мыхъуа, хъуами икъуу зыпкърымыхьа адыгэ куэд щыIэт. Аращи, щэкI удзыфэм къигъэлъагъуэр Адыгэ Хэкур (Черкесияр) арауэ жызыIэхэм жаIэр сэри ядызоIыгъыр, нэхъ сфIэзахуэщи.p> Вагъуэ 12-р адыгэ лIакъуэхэм я символу жызыIэхэм жаIэри сфIэзахуэкъым. Сыту жыпIэмэ, япэрауэ, адыгэхэр лIакъуэ 12-у къэдгъэлъэгъуэну дыхэт пэтми 12-къым, 17-ми носыр (Бащылбей, Бракъей, ХэгъакIэхэри хуубжэу щытмэ). Тхэпкъылъэ зэкIэлъыкIуэкIэм тету къедбжэкIынщ Адыгэ лIакъуэхэр: 1-Абэдзэх/Абдзах, 2-Адэмей, 3-Бащылбей, 4-Бжьэдыгъу, 5.Беслъэней, 6-Бракъей, 7-Еджэрыкъуей, 8-Жаней, 9.Къэбэрдей, 10-КIэмыргуей/КIэмгуй, 11-Мамхэгъ, 12.Мэхъуэш, 13-Нэтыхъуей/Нэтхъуадж, 14-ХэгъакІэ, 15.ХьэкIуцу, 16-Хьэтыкъуей, 17-Шапсыгъ.p> Дыгъэм щыхуэпщылIхэм, ди адэшхуэ Хьетхэм къыщыщIэдзауэ 12-м мыхьэнэ лъапIагъ гуэр хуагъэфащэу зэрыщытам къыхэкIкIэ адыгэ лIакъуэхэри 12-у къэдгъэлъэгъуэну дыхэту сигугъэщ. Пэжщ, адыгэ лIакъуэхэм ящыщхэр (пс.пщI. адэмейхэр, жанейхэр, хэгъакІэхэр...) я цIыхущхьэ бжыгъэр мащIэ дыдэ хъури зы унагъуэ хуэдэу адрей адыгэ лIакъуэхэм (абэдзэххэм, къэбэрдейхэм, абхъазхэм) зэрыхэшыпсыхьыжам къыхэкIкIэ адыгэ лIакъуэхэм я бжыгъэр 12 хъууэ жыпIэ хъунущ. Апхуэдэу убгъэдыхьэн хъумэ, адрей адыгэ лIакъуэхэм яхэшыпсыхьыжа нэгъуэщI адыгэ лIакъуэхэри щыIэщи (мамхэгъ, мэхъуэш, нэтыхъуей, хьэкIуцу, еджэрыкъуей хуэдэу), адыгэ лIакъуэхэм я бжыгъэр аргуэру 12-м нэсыркъым, нэхъ мащIэщ зэрыхъур, ауэ зэрыжытIауэ а лъэхъэнэм 17-м нэст. Вагъуэхэм я бжыгъэр зытещIыхьар, ар ныпу къэзыщта зэгухьэныгъэм (Черкесиям) хиубыдэ щIыпIэхэр, тэкурэкухэр арауэ си гугъэщ. Апхуэдэу уеплъу щытми, ипщэIуэкIэ къыщызэрыхэдгъэщауэ, абы къыхиубыдэ щIыпIэхэр зэтехуэркъым. Дауи, Iузэв (Азов), ХьэтырамтІыку, Iэнапэ къыщегъэжьауэ Абхъазием нэсыжу ХыфIыцIэ Iуфэри иджырей Адыгей, Шэрджэс, Къэбэрдей, Мэздэгу щIыналъэхэри (уеблэмэ Мэлгъэбэгри) къызыхиубыдэ пасэрей Черкесия щIыналъэр къызэщIиубыдэу жыпIэ хъунущ. Шабзэшэхэм къагъэлъагъуэри IупщIкъым. Хасэм пашэ хуэхъуа цIыхуищым е унагъуищым хуэзыхь щыIэми ар фIэщ щIыгъуейщ. Сыту жыпIэмэ, 1) япэрауэ къэрал е лъэпкъ ныпыр цIыхум, унагъуэм тращIыхь хабзэкъым. 2) ЕтIуанэрауэ, ар псоми ядэу щытми абэдзэххэм пхуадэнкIэ амал зимыIэххэт. Абы пщи, уэркъи кърадзэртэкъым, я зыхэщIэр зытещIыхьар «хабзэ пхэлъмэ улIщ, улIмэ улIакъуэщ» жаIэу арати псори зэхуэдэт, зыгуэрхэр япэ ирагъэщыну щыттэкъым. Абы къыхэкIкIэ унагъуи лIыщхьи ныпым тращIыхьу ядэнутэкъым. 3) Ещанэрауэ, нэхъ жыжьэ дыIэбэнкъыми 1800 илъэсхэм и пэщIэдзэхэм къыщыщIэдзауэ унагъуэ куэд, лIыхъужь куэд къахэжаныкIащ адыгэхэм. Абыхэм щыщу яужьреи 3 закъуэр къащIыхэбгъэщын щыIэкъым. Адрей адыгэ лIакъуэхэми ядэнутэкъым унагъуищым я фэеплъ, игъащIэм зэрахьэну адыгэ ныпым тетыну.p> АтIэ, шабзэшищым и мыхьэнэу нэхъ хуэбгъэфащэ хъунур, адыгэ хабзэми нэхъ къезэгъыр аращ: Адыгэ хабзэмкIэ хабзэрэ лIыгъэрэ зыхэлъ, щIыхь зиІэ адыгэ къызэрыгуэкIым и сагъындакъым шабзэшищ илъу щытащ. Абы къигъэлъагъуэрт биигъэ, бзаджагъэ, лъыщIэж, зауэ-банэ хуэдэ Iуэху абы зэрихуэу зэрыщымытыр, лIыгъэрэ хабзэрэ щIыхьрэ зэрыхэлъыр, мамыру псэуну зэрыхуейр, зэрыхэтыр. Зэуэныр япэ изыгъэщ зауэлIхэм е зы шабзэшэ закъуэ е шабзэшэ куэд зэрахьэу щытащ. Сагъындакъым зы шабзэшэ фIэкIа имылъмэ абы къигъэлъагъуэрт ар зезыхьэр зэрымэхъаджэр, зэрыбзаджэр, зэрызэуакIуэр, зэуэм тригъахуэу зэрыщакIуэ шэрыуэ Iэзэр, зыIупщIыхь, ущыхьэ зэрымыхъуныр... Сагъындакъым шабзэшэ куэд илъу щытмэ абыи къигъэлъагъуэрт ар зэрызэуэлIыр, зауэ-банэм зэрыхэтыр... Шабзэшэхэр зэрыфIыцIэм кърагъэкIырт ар зэрыбийгъэшынэр, бийм дежкIэ зэрышынагъуэр, ахэр зэблэдзауэ зэрыщытми зэрыIыгъныгъэр, зэкъуэтыныгъэр.   Гулъытапхъэp> Мыбдежым къыщыхэдгъэщмэ игъуэ хъуну сигугъэщ гу зылъытапхъэу зы Iуэхугъуэ. Шабзэшэхэр тIууэ зэщхьэщокIыр: 1-Зауэ шабзэшэ, 2-ЩакIуэ шабзэшэ. Зауэ шабзэшэр ипэр папцIэу, щимэ щIыкIэу, ауэ и щIыбагъыр апхуэмыдэу, иджы нэхъыбэм зэращIым хуэдэу захуэу е иухуэнагъэфэу. ЩакIуэ шабзэшэр къаущэкIуа псэущхьэм тыншу къыхэпчыж зэрыхъуну, шабзэшэ пылъхьэм икIэри ипэм хуэдэу хуэпапцIэ-хуэщимэу щытщ. Адыгэм сыт шыгъуи (е и нэхъыбапIэм) зэрахьэу щытар щакIуэ шабзэшэт. НэгъуэщIыу жыпIэмэ зауэми щакIуэ шабзэшэ щызэрахьэрт бийр иукIа иужькIэ шабзэшэр къыщыхичыжым абы илыр зIитхъыу, аргуэру лей ирихыжь хуэдэурэ къыхитхъыжыныр адыгэм и цIыхугъэ зыхэщIэм, гущIэгъум къригъэкIуртэкъыми. Аращи, адыгэ нып щащIкIэ хуэсакъын хуейщ шабзэшэ пылъхьэм я щIыбри я пэхэм хуэдэу хуэпапцIэу ящIыну. Иджыри Iуэхугъуэ зы-тIу къыхэгъэщыпхъэщ. Адыгэм нып фIыцIи нып хужьи зэрахьэу щытащ. p> Емынэ, талу хуэдэ уз зэрыцIалэ шынагъуэ зы унагъуэм е къуажэм къыщыхутау щытмэ нып фIыцIэм ар кърагъэлъагъуэт. Зи унащхьэ нып фIыцIэ фIэдза унагъуэм убгъэдыхьэ хъунутэкъым, унагъуэм щыщхэри нэгъуэщIхэм хуэзэ, еIусэ хъунутэкъым. Апхуэдабзэу, къуажэ дыхьэпIэми нып фIыцIэ щыфIэдзау щытмэ къэкIуэ-накIуэ ныдыхьэтэкъым. Къуажэдэсхэри зыхуэсакъыжхэт, амал зэриIэкIэ къуажэм дэкIтэкъым. ЖыпIэн хъумэ иджырей карантинэ щIыкIэр ягъэзащIэу арат.p> Нып хужьырсыт щыгъуи цIыхугъэм, захуагъэм, мамырыгъэм, узыншагъэм, гупсэхугъэм и нэгъыщэщ. Зэзэгъныгъэ-зэгурыIуэ папщIэ ягъакIуэ лIыкIуэхэм нып хужь яIыгът щIэкIуэм и щхьэусыгъуэр (зауэ папщIэ мыхъуу), зэфI-зэкIу / мамырыгъэ папщIэуэ зэрыщытыр кърагъэлъагъуэу. Абы къищынэмыщIауэ, псом хуэмыдэу зауэ-банэ, щIыхъейныгъэ, псыдзэ, мафIэсышхуэ хуэдэ бэлыхьышхуэ къыщыхъум дежи зы щIыпIэ нып хужь щыхэтIамэ е щыдэгъэжеямэ абы къращIэр абдежыр гупсэхупIэу, уIэгъэ-сымаджэхэм щеIэзэу, зауэ-банэ Iуэху щызэрамыхьэу, мамырыпIэ-тыншыпIэу зэрыщытыр.p> Ныпыр Напэщ, лъэпкъым и лъапIэ псоми я дамыгъэщp> Ныпым и мыхьэнэр, и пщIэр, и лъапIагъырсыт жыпIэу щытмэ кIэщI дыдэу жыпIэ хъунущ: Ныпыр напэщ. Ныпыр къэралым, абы и цIыхухэм, лъэпкъым пщIэ зыхуищIу иIэ лъапIэ псоми я нэгъыщэщ, я символщ. Аращ абы ину пщIэрэ щIыхьрэ щIыхуащIри, хуэщIын щIыхуэфащэри. Абы гум къегъэкIыр а къэралыр къэралу, лъэпкъыр лъэпкъыу зэфIэувэху халъхьа псэр, хагъэлъэда лъыр, трагъэкIуэда гуащIэр, къаруур, япэщIэкIа гугъуейхьхэр, псыхэкIуадэ хэхъухьа лъагъуныгъэхэр... А пщIэндэху къагъэхъуа бзэр, хабзэр, щIэнхабзэр, яуса гъыбзэхэр, уэрэдыжъхэр, лIыхъужъ уэрэдхэр... ЛIыхъужьыгъэу, цIыхугъэу къагъэлъэгъуахэр... ЦIыхугъэншагъэу, гущIэгъуншагъэу я нэгум щIэкIахэр, я фэм дэкIахэр...p> Тырку усакIуэ Iущ гуэрым (Кунтай Митхьат-Джэмал) усэ хъарзынэ итхат Тырку республикэр илъэс 15 щрикъум пежьэу. (А усэр зэрыщыту къыщыдотыр мыбы икIэм, ар дэ адыгэ лъэпкъми тхуауса хуэдэщи). Абы икIэм хэтщ мыпхуэдэ дызитI, ныпми хэкуми я мыхьэнэр IупщIыу гум, щхьэкуцIым къригъэувэу: «Ныпыр нып зыщIыр абы телъ лъыпсырщstrong>p> ЩIылъэр – псэ щIатамэщ ар Хэку щыхъур».strong>p> КIэщIым и кIэщIыжу жыдывгъэIэ мыпхуэдэу: Ныпыр напэщи дывгъэхъумэ! Хэкум, лъэпкъым и напэм хуэфащэу дызевгъакIуэ, дывгъэпсэу!p> Хъуажь Фахъриp> ЕгъэджакIуэ, юрист, жылагъуэ узэщIакIуэ, гъэзекIуэн-зегъэкIуэн (управление-административнэ) щIэныгъэхэм я магистрант, уэсмэн-тыркубзэмрэ адыгэ жьабзэхэмрэ я зэдзэкIакIуэ   Кунтай Мидхьат-Джэмалp>   ЕпщыкIутхуанэ илъэсым пежьэуp>   Хэт жиIэфынт къызэщыудынурэ щIы щIагъыр Зы напIэдзыпIэм къызэщIэтэджэну мелуан бжыгъэр.   ЩIы хъужа дэтхэнэ зы Iэм къиблыкIыну уэздыгъэ зырыз Хэт жиIэфынт зэуэ къызэдэушыну мелуан бжыгъэр.   Хэт жиIэфынт нэхущ вагъуэр къыщыкъуэунщи зы унэм, Джэхьэнмэр щышынэнщи щIэпхъуэнщ а зы нэху дыгъэм.   Псэ къыпыкIэнщи нэху псыдзэ хъунщ а зы уэздыгъэр Лъэпкъ ятхьалэм хъуаскIэ хуэхъунщ а зы цIыхупсэр.   Хэт жиIэфынт икIэм икIэжым бжыгъэхэри делэ хъуну, ЛIэщIыгъуэ пщыкIутхур илъэс пщыкIутху фащэм ихуэну.   Дунеишхуэр, пэжщ, къигъэхъеящ зы цIыхупсэм, Игъэзджызджащ гъущIхэр, гъущI ерыщыгъэм.   БлэкIар блэкIащ дауи, пщыгъами цей, пыIэ, Ауэ е-ей, нобэм и абрэмывэгуу ди щIэблэ,   Зыри къыпIэщIыхьэнукъым и гугъу пщIы къудейкIэ напэм Къэгъанэ уэ уафэр, и гугъу къэщI уиIэмэ уи дамэм.   Сыт и уасэр уафэм? ирелъагэ хуеймэ, хуеймэ ирелъахъшэ, Уэ уи натIэр къэгъэлъагъуэ, сыту пIэрэ абы илъагагъэ?   УдэкIыфмэщ уафэр щыкуур уилъэтыхьыфмэщ, Тхыдэр уи IэдэкъэщIэкI щыхъур уэ птхыжыфмэщ.   Утемыпсэлъыхьыж уэ нобэ, дыгъуасэ бгъэхъэгъам, ЩытеукIытыхьыжи щыIэщ цIыхур езым и макъ дыдэм.   ЛIэщIыгъуэм ущыпсэуну хуит уищIынукъым уэ зыми Уи дамыгъэ телъмэщ уэ лIэщIыгъуэр ууей щыпщIынур.   Ныпыр нып зыщIыр абы телъ лъыпсырщ ЩIылъэр – псэ щIатамэщ ар хэку щыхъур. (ЗэзыдзэкIар: Хъуажь Фахьри) Авагьян Арсен,Черкесхэр, Истэмбыл-2004 (тыркубзэщ; Avagyan Arsen,”Çerkesler, İstanbul-2004); p> Акургьал Экрэм,Анэдолэ ЩIэнхабзэм и Тхыдэ, Анкара-1998 (тыркубзэщ; Akurgal Ekrem, Anadolu Kültür Tarihi, Ankara-1998); p> Алп Седат,Хьетхэм я дыгъэ, Анкара-2003 (тыркубзэщ;Alp Sedat, Hitit Güneşi, Ankara-2003; p> Баж Жэбэгъы,Черкесиям щыIа жылагъуэ псуэкIэмрэ хабзэхэмрэ, Анкара-1969 (тыркубзэщ; Baj Jabağı, Çerkesya’da Sosyal Yaşayışve Adetler, Kafkasya Kültürel Dergi Yayınları, Ankara-1969); p> Бетрозов Руслан, Адыгэхэм я етничэскэ тхыдэ, тыркубзэкIэ зэзыдзэкIар: Уравелли Орхьан, Анкара-2009 (Betrozov Ruslan; Çerkeslerin Etnik Tarihi, (Türkçesi: Orhan Uravelli , Ankara-2009); p> Би Махьмуд, Къэфкъасыем и тхыдэ, т.1, Анкара-2011 (тыркубзэщ; Bİ Mahmut; Kafkas Tarihi, C.1, Ankara-2011); p> Бледа Уэсмэн,«Э. Спенсер и Черкесия гукъэкIыжхэм щыщу-1837, Къэфкъас Пэж журналыр, Самсун-1993 (тыркубзэщ; Bleda Osman, “E. Spencer’in Çerkesya Anılarından-1837”, Kafkas Gerçeği Dergisi, Samsun-1993); p> Бэрзэдж Нихьат, Адыгэр зэрырахуар, Анкара-1996 (тыркубзэщ; Berzeg Nihat, Çerkes Sürgünü, Takav Matbaası, Ankara-1996); p> Бэркъукъу Исмэхьил, Тхыдэм зэрыхэтымкIэ Къэфкъасиер, Истэмбыл-1958 (тыркубзэщ; Berkok İsmail, Tarihte Kafkasya, İstanbul Matbaası, İstanbul 1958); p> Выщхьэ-Айдемир Иззэт, «Адыгэ ныпым и тхыдэ», Нарт журнал, №.4, жэпуэгъуэ-дыгъэгъазэ 1997-Анкара, нн.40-41(тыркубзэщ; Aydemir İzzet Çuşha, “Adığe Bayrağı'nın Tarihçesi”, Nart Dergisi, Sayı: 4, sf: 40-41, Ekim-Aralık, Ankara-1997); p> Выщхьэ-Айдемир Иззэт, Iэпхъуэныгъэр, Анкара-1968 (тыркубзэщ; Aydemir İ., Göç, Ankara-1968); p> Гусэр Уасфи, Къэфкъас Щiэрыпс журналыр, 1957-1962 (тыркубзэщ; Güsar Vasfi, Yeni Kafkas Dergisi, İstanbul, 1957-62); p> Джарымэ Аслъан А., Автономием икIрэ республикэм хуэкIуэу Адыгейр, Анкара-1996 (тыркубзэщ; Carımov A.A., Özerklikten Cumhuriyete Adige, Ankara-1996, Tika Yayını); p> КIыргъ Асхьад, «ХIХ-нэ лIэщIыгъуэм къриубыдэу Адыгэхэм я политичнэ тхыдэр къэхутэн хуейщ», Къэфкъас пэж журналыр, Самсун-1993 (тыркубзэщ; Ç’ırğ A.Y., “Adigelerin XIX. Yüzyıldaki Politik Tarihinin İncelenmesi Gerekir.”, Kafkasya Gerçeği Dergisi, Samsun-1993); p> КIыргъ Асхьад, Адыгэ Тхыдэм Теухуа Ушэтынхэр, т.I, (Ç’ırğ A.Y., Adıge Tarihi Üzerine Denemeler, C.1); p> Къасым Али-Къасым Хьэсэн, Черкес лъэпкъгъэкIуэдыр, Анкара-1995 (тыркубзэщ); Kasımov Ali - Kasımov Hasan; ”Çerkes Soykırımi”, Ankara-1995); p> Къэфкъасие ЩIэнхабзэ журнал, Анкара-1966 (тыркубзэщ; Kafkasya Kültürel Dergi, Ankara -1966); p> Къумыкъу Джем, Дэнэ ущыIэ Прометеус? (Къэфкъасием и махуэ нэхъухэр къелъыхъуэр), фокIадэ 2004-Истэмбыл; (Kumuk Cem, Neredesin Prometheus? (Kafkasya Aydınlık Günlerini Arıyor), Alfa Yayınları, 1. Baskı, Eylül 2004); p> Лонгьворт Джон, Къэфкъас лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэ зауэр (1837-1838); , тыркубзэкIэ зэзыдзэкIар: Къущхьэ Седат Уэздэн, Кайсери-1996 (Longworth John, Kafkas Halklarının Özgürlük Savaşı (1837-1838); , Çev: Sedat Özden, Rey Yay., Kayseri-1996); p> Половинкина Т.В., «ХыфIыцIэ Iуфэ быдапIэ зэкIэлъыпытхэмрэ Генерал Евдокимов и планымрэ», Къэфкъас Пэж журналыр, №.12, н.45, Мэллъхуэгъуэ-1993, Самсун ( тыркубзэщ; Polovinkina T.V., Karadeniz Müstahkem Kıyı hattı ve General Yevdokimov’un Planı, Kafkasya Gerçeği Dergisi, Sayı:12, s: 45, Nisan 1993, Samsun); p> Половинкина Тамара В., Черкесия си гум и дыркъуэ, Анкара-2007 (тыркубзэщ; Polovinkina, Tamara, V.,Çerkesya Gönül Yaram, Ankara-2007); p> Сихъу Гуэщэнагъуэ, «Гапсыгъ ныпыр къызэрахьыжар», Адыгжэ Макъ гхэзет, 27.12.2011 гъэ (Sihu Goşnağu; ”Şapsığ Bayrağının Geri Getirilişi”, Adige Maq, 27.12.2011. (Cherkessia. net); Hilmi Açmıj; ”Şapsığ Sancağı”/ facebook. com/notel/Kafkasyalıyım-im. a/p> Таибот де Маригьний, Черкесыиям къыщызэрыскIухьар, (тыркубзэкIэ зэзыдзэкIар: Айдын А.Уэсмэн); , Истэмбыл-1996 (Taitbout De Marigny; Çerkesya Seyahatnamesi, (Türkçesi: A. Osman Aydın); , İstanbul-1996); p> Хьэвжокъуэ Ахьмэд Джанбек, Девит Уркуарт, Горцы Кавказа, №.46, дыгъэгъазэ 1933-Варшова, къэзытхыжар: Гёнералп Ёзалп, Девит Уркуарт, Тхыдэмрэ жылагъуэмрэ журнал, №.181, щIышылэ 1999- Истэмбыл (David Urquhart, Canbek Havjoko, Gortsi Kavkaza, Nr.46 Aralık 1933, Varşova-Polonya. Nakleden: David Urquhart, Haz: Özalp Göneralp, Tarih ve Toplum, Sayı: 181, sf: 8, Ocak 1999-İstanbul); p> Хьэвжокъуэ Ахьмэд Джанбек, «Адыгэ лIыхъужьхэр», Къэфкъас Бгырысхэр, урысыбзэрэ тыркубзэкIэ журнал, Варшова-1933 (тыркубзэщ; Havjoko A. C., “AdıgeKahramanları”, Kafkasya Dağlıları, Rusça-Türkçe Dergi, Varşova-1933); p> Хьэхъуратэ Челик Уэсмэн, Инджылыз тхыгъэжьхэм къызэрыхэщымкIэ Тыркумрэ Къэфкъасыемрэ, анкара-1992 (тыркубзэщ); Çelik Osman, İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya, Ankara-1992); p> Хьэхъуратэ Челик Уэсмэн, Къэфкъасиер-2, Истэмбыл-1994 (тыркубзэщ); Çelik Osman; Kafkasya-2, İstanbul-1994); p> Хьэщхьэныкъуэ Арсен, «Сэ Адыгэ Ныпыр Хуабжьу ФIыу Солъагъу» Haşşhanıkhue Arsen, “Ben Çerkes Bayrağını Çok Seviyorum”, Miyekuap-Elot. ru, 9.3.2010/Cherkessia. net /. p> Шэрджэс Али-Хьэкъун Мухьэмэд, «Адыгэхэрэмэ тхыдэм къыщIэжу абыхэм я япэ щIэнхабзэмрэ», Нарт журнал, №.27, н.45, Анкара-2001 (тыркубзэщ); Şerces Ali-Hakun Muhammed; ”Adigeler ve Onların Tarihteki İlk Kültürleri”, Nart Dergisi, Sayı:27, s.45, Ankara-2001); p> Эсаддзэ С., Къэфкъас зауэхэр зэриухамрэ къуэхьэпIэ Къэфкъасыем и щхьэр зэриухуамрэ, Тбилиси-1914(тыркубзэщ; Esadze C., Kafkas Savaşlarının sona ermesi ve Batı Kafkasya’nın Boyun Eğmesi, Tiflis-1914); p> [1] Эюбогълу Iисмэт-Зэки, Тыркубзэм и этимологие псалъалэ, Истэмбыл-1995, н.78;p> div> [2] Парлатыр ИсмаIил, Проф.Др.н., Уэсмэн Тыркубзэм и псалъалъэ, Анкара-2006, н.p> div> [3] Эюбогълу Iисмэт-Зэки, ар дыдэм; Мейдан Ларусь щIэнгъуазэм; икIи Нишанян Сеуан, ТыркубзэкIэ этимологие псалъалъэ,www.nisanyansozluk.com/.p> div> [4] Эюбогълу Iисмэт-Зэки, н.578; Нишанян Сеуан, ТыркубзэкIэ этимологие псалъалъэ, ар дыдэм.p> div> [5] МиладымкIэ13.03.624(хьиджрэмкIэ 17рэмэзан 002) гъэм быслъымэнхэмрэ Мэккэ дэс мушрикхэмрэ зэдащIа япэ зауэрщ. Зауэм быслъымэнхэр щытекIуащ цIыху 14 фIэкIа хамыгъэкIуадэу, мушрикхэм щыщу Эбу Джэхьили яхэту зэуакIуэ 70 яукIащ, 70-и гъэр ящIащ. Адрейхэр щIэпхъуэжащ.p> div> [6] Быслъымэныгъэр зи щIэщыгъуэ нобэрей ди ныбжьыщIэхэм зыщамыгъэуэн папщIэ къащхьэпэну си гугъэщи, етIуанэ хъэлифэуэ зиусхьэн Умар, сэнджакъ яриту зауэлI гупхэр зауэм щыдигъэкIым щыгъуэ ахэм еущийуэ яжриIэу щыта псалъэм щыщ мыбдежым щыжытIэжмэ игъуэ хъуну къызолъытэр. Мыпхуэдэу яжриIэрт абы: «Тхьэшхуэ лъапIэм и цIэкIэ икIи Абы и дэIэпыкъуныгъэ сыщIэлъэIуурэ мы сэнджакъыр фызотыр. Абы и диныр вгъэлъэщыну фыхущIэкъу! ТекIуэныгъэр къыздикIынур Тхьэшхуэ закъуэм и дежщ. Сэнджакъым хуэфащэу узэрыщытынур Абы (Тхьэм) гурэ псэрэкIэ уепхауэ, шыIэгъэшхуэрэ ерыщагърэ зыхэбгъэлъмэщ. Тхьэр зымыдэхэм фезауэ хъунущ Тхьэм и цIэкIэ. Ауэ зэи залымыгъэ, лей зевмыхьэ! Сыту жыпIэмэ залымыгъэ, лей зезыхьэр Тхьэ лъапIэм фIыу илъагъуркъым. Бийм фыщыпэщIэхуэкIэ фымыдзыхэ, къэрабгъэу фыщымыт! ФыщытекIуэкIэ текIуэныгъэм зевмыгъэтхьэкъу, зыри вгъэгуIэурэ фымыукI! ТекIуэныгъэм фригушхуэу бийм фи ягъэ евмыгъэкI! ЛIыжьхэм, цIыхубзхэм, сабийхэм фемыIусэххэ!»p> div> [7] Ар дыдэр Париж музейм щІэлъу Ёзбек Батырай къызжиІэжат.p> div> [8] Авагьян Арсен, Черкессхэр, Истэмбыл-2004, н.20 (тыркубзэщ; Arsen Avagyan; “Çerkesler”, İstanbul-2004,s.20); Половинкина Тамара В., Черкесия: Си гум и дыркъуэ, Анкара-2007, нн.54-56 (тыркубзэщ; Polovinkina, Tamara, V., ”Çerkesya Gönül Yaram”, Ankara, 2007,S.54, 56).p> div> [9] Интэрнэтым «sonedur.wordpress.com/17.09.2009/».p> div> [10] Интернэтым: «circassiancenter.com; cherkessia.net.»p> div> [11] ЛIыIэпэ Махьир, Кавказ лIэкъо тамыгъэхэр ыкIи ахэр зиемэ яхьы-лIэгъэ хъищэхэр, зэзыгъэпэщар Ёзбек Батырай, Мейкъуапэ-2008, н.4.p> div> [12] Махсидов А.А., Знамена Кабардинских князей и дворян/генология северного кавказа, Налчик 2000, №.3 (и тыркубзэр, Ачумыжь Хьилми, интэрнэтым, «Açumıj Hilmi-Cherkessia.net-11.7.2011» (Türkçesi; Açumıj Hilmi-Cherkessia.net-11.7.2011).p> div> [13] Тхыдэм ЗэрыхэтымкIэ Къэфкъасыер, Бэркъукъу Исмэхьил, Истэмбыл-1958, нн. 441-442 (тыркубзэщ; Tarihte Kafkasya, İsmail Berkok, İstanbul Matbaası, İstanbul 1958).p> div> [14] Черкесиям щыIа жылагъуэ псэукIэмрэ хабзэмрэ,Анкара-1969, нн.117-118 (тыркубзэщ; Çerkesya’da Sosyal Yaşayış-Adetler, Jabağı Baj, Kafkasya Kültürel Dergi Yayınları, 1969 Ankara).p> div> [15] Арсен Авагьян, Черкесхэр, Истэмбыл-2004, н.20; (тыркубзэщ; Arsen Avagyan; ”Çerkesler”, İstanbul-2004);Половинкина Тамара В., Черкесия: Си гум и дыркъуэ, Анкара-2007, нн.54-56 (тыркубзэщ; Polovinkina, Tamara, V.; “Çerkesya Gönül Yaram”, Ankara-2007).p> div> [16] Хьэвжокъуэ Ахьмэд Джанбек, «Девит Уркуарт», Горцы Кавказа, № 46, Варшава-1933 дыгъэгъазэ; (къызыхэтхыжар: Тхыдэмрэ жылагъуэмрэ журналыр, № 181, Истэмбыл-1999 щIышылэ, нн.8-9, (тыркубзэщ;David Urquhart, Canbek Havjoko, Gortsi Kavkaza, Nr.46,Aralık 1933, Varşova-Polonya. Nakleden: David Urquhart, Haz: Özalp Göneralp, Tarih ve Toplum, Sayı:181, sf: 8-9, Ocak 1999-İstanbul).p> div> [17] Къэфкъас лъэпкъхэм я хуитыныгъэ зауэ (1837-1838), Джон Лонгьворт, (зэзыдзэкIар: Къущхьэ Седат Уэздэн), нн.77-103, Кайсери-1996 (тыркубзэщ: Kafkas Halklarının Özgürlük Savaşı (1837-1838), John Longworth, Çev: Sedat Özden, s.77-103, Rey Yay., Kayseri 1996); Баж Жэбэгъы, Черкесиям и жылагъуэ псэукIамрэ и хабзэмрэ, Анкара-1969, н.124 (тыркубзэщ; Jabağı Baj,“Çerkesya’da Sosyal Yaşayış ve Adetler”, Ankara-1969, s.124). p> div> [18] (Гъырцыжь СулътIаныкъуэр, Жанджатэ Гъырцыжьыкъуэ Алэ лIыхъужьым и адэр арагъэнкIэ хъунущ – Хъу.Ф.)p> div> [19] Бледа Уэсмэн, «Э. Спенсер и Къэфкъас гукъэкIыжхэм щыщ-1837», Къэфкъас Пэжыр, журнал, Самсун-1993, №.11, н.53, тыркубзэщ; (E. Spencer’in Çerkesya Anılarından-1837”, Kafkas Gerçeği Dergisi, Samsun, 1993, S.11, s.53; Polovinkina; Age ,s.184); Джон Лонгворт, Къэфкъас лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэ зауэ (1837-1838), зэзыдзэкIар: Къущхьэ Седат Уэздэн, Кайсери-1996, н.82, (тыркубзэщ; Kafkas Halklarının Özgürlük Savaşı (1837-1838), John Longworth, Çev: Sedat Özden, s.82, Rey Yay., Kayseri 1996).p> div> [20] Баж Жэбэгъы(-Зэкерия-Зихьни), Черкесиям щыIа жылагъуэ псуэкIэмрэ хабзэхэмрэ, Анкара-1969, н.124 (тыркубзэщ; Baj Jabağı, Çerkesya’da Sosyal Yaşayışve Adetler, Kafkasya Kültürel Dergi Yayınları, Ankara-1969, s.124); Адыгэ Ныпым И Тхыдэ, Выщхьэ Иззэт Айдемир, Нарт журнал, №.4, нн.40-41, жэпуэгъуэ-дыгъэгъазэ 1997-Анкара (тыркубзэщ; Adığe Bayrağı'nın Tarihçesi, İzzet Aydemir Çuşha, Nart Dergisi, Sayı: 4,sf: 40-41, Ekim Aralık 1997 Ankara); Хьэхъуратэ Уэсмэн Челик, Инджылыз тхыгъэжьхэм къызэрыхэщымкIэ Тыркур Къэфкъасиер, Анкара-1992, нн.6-7, 24 (тыркубзэщ; Osman Çelik; “İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya”, Ankara-1992, s.6-7, 24).p> '+Fahri Huvaj ) ) ) )

Bayrak konusunu kavramsal çerçeve ve sonuç bölümleri dışında dört ana başlık halinde ele alabiliriz. I – Kavramsal çerçeve I.1. Kavram olarak bayrak:Batı Çerkesçesinde (Adıgey) BIRAQ-БЫРАКЪ, Doğu Çerkesçesinde (Qaberdey) BERAQ-БЭРАКЪbiçiminde yer almış olan Bayrak kelimesinin Çerkesçe olmadığı açıktır. Çerkesçe’de bayrak, NIP-НЫПdemektir ki, annenin, vatan-annenin önceliğini çağrıştırır. Bu anlam ve içeriğiyle çağdaş bayrak anlayışından da öte kutsal bir değer ifade eder.  Bilindiği gibi, çağdaş anlamda bayrak, devletin sembolüdür. Oysa Çerkes kültüründe Bayrak devletten çok Vatanın, Milletin ve Ulusal Onurun sembolüdür.  Devlet, millete hizmet için oluşturulmuş bir mekanizmadır. Vatanise bir halkın içinde oluşup geliştiği, dilini, kültürünü, ulusal kimlik, kişilik ve karakterini oluşturduğu, kanı ve canıyla besleyip kutsallaştırdığı bir coğrafyadır. Etimolojik olarak bayrak kelimesinin Farça’da saç, yele, kıl gibi anlamlara gelen beyraq kelimesinden türetilmiş olabileceği ileri sürülmektedir. Türkler de bu kelimenin 1000 yıl kadar önce eski Uygurcadaki barduk veya 1070’lerde yere çakmak, batırmak anlamındakullanılan batrak kelimesinden türemiş olabileceğini ileri sürerler. I.2. Sembol olarak bayrak: Değinildiği gibi, bugün bayrak dediğimiz sembol, devleti temsil eden bir kumaş parçasıdır. Ama devletin kimliği, pasaportu gibidir. Devleti, halkını, ülkesini, hatta ulusal değerlerini akla getirir. Bayrak her ne kadar devleti temsil etse de, henüz devlet olmamış halkları da temsil eder. Adıge Bayrağı bir ölçüde böyledir; Adıge halkını ve ülkesini temsil eder. Gerçi onun da temelinin devlete dayandığı söylenebilir. Zira ilk ortaya çıkışı 12 bölgeli bir Çerkesya Devleti projesine dayanır, şu anda da aynı zamanda Adıgey Cumhuriyeti’nin resmi devlet bayrağıdır. Bayrak, sahibini temsil eder; devletini, halkını, ülkesini, özgürlüğünü, onurunu, saygınlığını, ulusal değerlerini… Dolayısıyla, kendisine saygısı olan herkes, bayrağına saygı göstermelidir. Kendi bayrağına saygı gösterilmesini isteyen herkes de, başka bayraklara saygı göstermelidir. Tüm bayraklar, temsil ettikleri değerler itibariyle saygındır, saygıdeğerdir.  II – Bayrağın tarihçesi Acaba bayrak fikri ilk kez nerede ortaya çıkmıştır?İlk bayrak nerede kimler tarafından bulunmuş ve kullanılmıştır? Bazı tahminler ve varsayımlar dışında bunu tam olarak bilmek mümkün değildir. Her halk, bayrak fikrini kendisinin bulmuş olmasını, ilk bayrağın kendisi tarafından kullanılmış olmasını arzu eder. Zira bu, önemli bir onurdur. Ama elbette tarihsel gerçekler, arzulara göre değiştirilemez. II.1. Kadim zamanlarda bayrak: p> Bayrak kültürünün tarihi çok eski dönemlere; toplayıcılık ve avcılıktan yerleşik düzene geçildiği dönemlere kadar götürülebilir. Göçebe topluluklar, toplayıcılık ve avcılıktan çıkıp hayvanları ehlileştirmeye, toprağı ekip biçmeye başlayarak yerleşik düzene geçince, sahipsiz boş arazi veya serbest otlak sanılıp hayvanlara yedirilmemesi için ekili alanları bir biçimde belirleme, işaretleme ihtiyacı duydular. Ekili alanların köşelerine çubuklar çaktılar, sınırların daha kolay fark edilmesi için zamanla çubuklara çalı-çırpı, post parçası takmaya başladılar. İşte bu uygulama bayrağın en eski başlangıcı olarak kabul edilebilir. Çerkeslerin atalarının, M.Ö. 7’inci bin sonlarıile 6’ıncı bin başlarında yerleşik düzene geçmeye başladıkları kabul ediliyor. Bu durumda Çerkeslerin bayrak kültürüne sahip olan en eski halklardan biri olduğunu söylemek yanlış olmaz. Hatta Çerkes toplumunda yaygın olarak kullanılan aile armaları ve flamaları da bu kadim uygulamanın ve kültürün bir devamı, uzantısı sayılabilir. Daha yakın dönemlere gelindiğinde; eski Hintlilerin (MÖ.3300’ler);  eski Mısırlıların (MÖ.3000’ler), eski Çinlilerin (MÖ.2100’ler), Asurluların (MÖ.2000’ler) ve Perslerin (MÖ.500’ler) bayrak kullandığı kabul ediliyor. Eski Çinlilerin bayrak kullanmış olmaları oldukça mantıklı ve akla yakın görünüyor. Zira Çinliler birbirine çok benzediğinden, hele bir de tek tip asker üniforması giydiklerinde birbirlerini bile tanıyamaz hale gelmeleri çok doğaldır. Dolayısıyla savaş alanında askerlerin ve toplu çalışma kamplarında işçilerin, mensup oldukları birlikleri kolayca bulabilmesi için çeşitli renk ve biçimlerde bez parçalarını çubuklara takarak taşımışlar. Bunun da ilk bayrak veya bayrağın atası olabileceği kabul edilebilir. Bu çağlarda Çerkeslere gelince; “Heyt jeğea”, “Hatıquèy”, “Hatque”, “Hatiyak’ue” , “Hat’iy” gibi kavramlar başta olmak üzere yüzlerce ortak sözcüğün gün yüzüne çıkarılmasıyla da Adıgelerin ataları olduğu daha inandırıcı biçimde ortaya çıkmaya başlayan Hattilerin tunç çağında (MÖ.3000’ler) bayrak kullandıkları biliniyor. Hatta onların güneş kursundan esinlenerek oluşturup kullandığı bayrağın, bizim bugünkü Adıge bayrağımızın esin kaynağı olduğu da açıkça görülmektedir. Ayrıca Hattilerde, bizim bugün “dejjıye beş-дэжъые бэщ” (fındık örgülerle süslü hatiyak’kue/iktidar sopası) benzeri süslü bir sopanın kullanıldığı da biliniyor. Hattilerde resim:1,2,3’deki gibi bayrak veya flamalar savaş alanlarında daima uzak yerlerden bile fark edilecek biçimde havada tutulurdu. Bayrağın havada bulunması “yıkılmadık, ayaktayız, direniyoruz” mesajı idi. Bu yüzden, ne olursa olsun, bayrak asla yere düşürülmemeye özen gösterilirdi.            Сурэт: 1 –strong>Хьетхэм зэрахьа нып лIэужьыгъуэхэм ящыщ    [Bazı Hatti bayraklarından örnekler]strong>     Сурэт: 2 – strong>Хьэтхэм я дыгъэ ныпыр, ар зыпыщIа бэлагъ башыр, щIакъуэ баш щхьэгъэшахэр [Hattilerin güneş kursu, onun takılı olduğu belağ sopası, çoban asası / baston örneği]strong>     Сурэт: 3strong>– Хьэтхэм я дыгъэ ныпыр  [Hattilerin güneş kursustrong>]   Yine Adıgelerin daha yakın ataları kabul edilen Sind’lerin gümüş paralarında (MÖ.600’ler) (Resim: 4) şimdiki bayrağımıza kaynaklık ettiği iddia edilebilecek biçimde 12 yıldız ve üç ok sembollerinin bulunması da çok önemli ve anlamlıdır. Сурэт: strong>4strong>– Синдикэ пащтыхьыгъуэм и дыжьын ахъшэм и щІыбагъыр(Къармокъуэ Хьэмид зэхилъхьэжа Нарт жыхуиІэ тхылъым итщ) [Sindika krallığına ait bir gümüş paranın arka yüzü - düzeltilmiş resim]em>     II.2. Modern zamanlarda bayrak Daha yakın çağlara gelirsek; Avrupa ülkelerinde bayrak kullanımı 1789 Fransız Devrimi’nden sonraya rastlar. Osmanlı’da bayrak 1793 yılında kullanılmaya başlamıştır. Rus bayrağı, gemilere asılmak üzere 1799’da yapılmış, 1883’te resmen kabul edilmiştir. Aşağıda genişçe ele alacağımız gibi, Adıgelerde de modern bayrağın şekillenmeye başlaması aynı yıllara rastlar. Dolayısıyla, hem en eski çağlarda, hem de daha yakın çağlarda Adıgelerin atalarının bir biçimde bayrak kullandıkları anlaşılmaktadır.   II.3.  Çerkes Bayrağının tarihçesi Daha önce değindiğimiz kadim zamanlardaki deneyim ve kültürlerinin bir yansıması olsa gerektir ki, Adıgelerde öteden beri düğün vb toplumsal katılımlı tören ve şölenlerde kullanılan aile bayrakları / flamaları, aynı şekilde siyah renkli salgın hastalık ve karantina bayrakları, barış ve esenlik sembolü olarak kullanılan beyaz renkli bayraklarıstrong> vardı. Bu kapsamda bazı Adıge boylarının, bazı yönetim birimlerinin veya yöneticilerin de özel bayrakları vardı.(Resim: 5, 6) Rusların 1840’da Abın Kalesi’ne saldırdıkları sırada ele geçirdikleri ve 1926 yılına kadar Tiflis Müzesi’nde korunan, 1926 yılında Adıgey Özerk Bölgesi’ne getirilerek 1936’dan beri de Mıyequape Devlet Müzesinde sergilenen Şapsığ ve Netxhuacelerin / Natıxhuaylerin kullandığı bayrak da bunlardan biridir.   Сурэт: 5 –strong>Шапсыгъ нып (сэнджакъ, флагь) [Şapsığ-Natıxhuac bayrağı]em>   Resim 6’da görülen, sarı-beyaz-yeşil renklerden iki çapraz ok ve üç yıldızdan oluşan ve aile armalarını içeren bayraklar, 1805 yılında Doğu Çerkesya (Qeberdey-Çerkes) topraklarına yaptığı saldırıda Baxhsan vadisindeki çarpışmalar sırasında General Glazenap komutasındaki Çarlık orduları tarafından ele geçirilmiştir.   Сурэт: 6 – strong>Пщы Жанхъуэт Кушыку и нып Сурэт: 6strong>а – em>Пщы Талъостэнрэ пщы Джылахъстэнрэ янып   Öte yandan, 1818, 1823, 1824 yıllarında üç kez Kafkasya’ya gelen ünlü Fransız gezgini Taibot de Marigni, Çerkesya Seyehati ile ilgili kitabında (Resim: 7)özellikle Karadeniz kıyılarında gezip gördüğü yerleri, bir bakıma buraların Çerkes toprağı olduğunu göstermek üzere bir Çerkes bayrağına yer verdiğini görüyoruz. Bu bayrağın üzerinde 8 yıldız ve üç çapraz ok görülüyor (sol alt tarafta).   Сурэт: strong>7strong>–strong>Таибот де Маригьни къызэригъэлъэгъуамкIэ е ХIХ-нэ лIэщIыгъуэм КъуэхьэпIэ Черкесиям щызэрахьа адыгэ ныпхэм ящыщ [Taibot de Marigny’ye göre 19.yy.da Batı Kafkasya’da kullanılan bir Çerkes bayrağı]    Bunlara benzer, 7, 8, 9, 10 yıldızlı çeşitli bayrak önerileriyle karşılaşabiliyoruz. Hemen hepsinin ortak özelliği, daha önce de değindiğimiz gibi, hepsinin zeminin yeşil olması, üzerinde de sarı, beyaz veya siyah renkte yıldızların bulunmasıdır. *** 1800’lü yılların başlarında Adıge boyları, ne kadar kahraman, yiğit, savaşçı olurlarsa olsunlar, artık tek tek boylar halinde Çarlık güçlerine karşı koyamayacaklarını anlamaya, ciddi biçimde birleşme, birlikte mücadele etme ihtiyacı duymaya başladılar. Nitekim 1800’lü yılların başlarında ülkenin bazen 12, bazen 10, 9, 7 bölge halinde bir bayrak altında örgütlenmeye çalışıldığına tanık oluyoruz. Bu dönemde üretildiği anlaşılan çeşitli bayrak önerilerine rastlıyoruz. Bu bayrak önerilerinin hemen hepsinde zeminin çimen yeşili olması, sayıları farklı olmakla birlikte hepsinde yıldızlar ve okların kullanılmış olması dikkat çekicidir. 1807 yılında Qalewubateque Şuwpague önderliğinde oluşturulan Xase’de (Adıge Ulusal Meclisi’nde) sunulup kabul ettirilmek üzere hazırlatılan bayrak (resim-8), çimen yeşili zemin üzerinde 12 beyaz yıldız ve üç siyah çapraz oktan oluşuyordu.   Сурэт: strong>8 strong>–strong>1807 гъэм лъэпкъ хасэм къахилъхьэну Къалэубатэкъуэ Шупагуэ иригъэщIа адыгэ ныпыр.em> [Khalewubatekhue Şuwpague’nin yaptırdığı Çerkes Bayrağı önerisi]em>   1807’lerdeQalewubateque Şuwpague önderliğinde oluşturulmaya çalışılan Xase (Ulusal Meclis), 1822 yılında Qaberdey’in düşmesi üzerine diğer Adıge boylarının da katılımıyla genişleyerek Ulusal Birlik Meclisi (Xaue? Xase) haline, o da 1830 başlarında Ulusal Ant Meclisi’ne (Çıle/Jıle Tharıue Xase -Чылэ ТхьарыIо Хас / Жылэ ТхьэрыIуэ Хасэ)evirildi. Çerkesya fiilen 12 yönetim birimine (eyalet) ayrılmış, bu 12 eyaletin 300 temsilcisinden oluşan Ulusal Ant Meclisi tarafından yönetilmeye çalışılıyordu. Dönemin önde gelen önemli Çerkes liderlerinden Zaneque Seferbiy’in de içinde yer aldığı 12 kişilik geçici bir hükümet kuruldu. Zaneque Seferbiy, Dışişleri Bakanı konumundaydı. Bugün kullandığımız ulusal Adıge bayrağının kökleri, ta 1800’lerde hazırlanan bu bayrak çizimlerine dayanmaktadır. Bu dönemdeki bayrak önerilerinden birinde de (Resim:9), yıldızlar ve oklar siyah olarak tasarlanmıştır.     Resim:9strong>– 1800’lerde önerilen bayrak tasarımlarından biri. (Dızaynı aynı, oklar ve yıldızlar siyah)   Сурэт: strong>10 strong>–strong>1805 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэм къэсыху адыгэм зэрахьа лъэпкъ ныпхэм ящыщхэр   III -  Bugünkü Çerkes Bayrağı III.1. Oluşumu ve kabulü: Bilindiği gibi, 1829 yılı, Osmanlı ve Rus tarihlerinde olduğu gibi, Adıge tarihinde de önemli yer tutar. Bu tarihte Osmanlı-Rus savaşını bitiren Edirne antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmada hiç taraf olmadıkları halde Adıgelere ilişkin bir hüküm de yer almaktadır. Bu antlaşmanın 7.maddesine göre “Osmanlı Devleti, Çerkesyastrong>a>üzerindeki (aslında hiç sahip olmadığı) tüm haklarını bu arada Kuban Irmağıstrong>a>ile Bzıbstrong>a>Irmağıstrong>arasındaki Karadeniz kıyı kontrolünü Rusya'ya devretmiştir”. Ulusal Ant Meclisi, bu antlaşmanın uluslararası toplumda özellikle Avrupa’da nasıl anlaşıldığını ve karşılandığını anlamak, Çerkes sorununu anlatmak, yardım ve destek sağlamak amacıyla Dış İşlerinden Sorumlu Bakan konumundaki Zaneque Seferbiy’i (Resim:11)İstanbul’a gönderdi.   Resim: 11strong>– Zaneque Seferbiy   Zaneque Seferbiy, bir yandan Türkiye’deki az sayıda soydaşıyla ve onlar aracılığıyla Osmanlı Sarayıyla, diğer yandan da İngiliz Büyükelçiliği başta olmak üzere İstanbul’daki yabancı misyon şeflikleriyle ilişkiler kurmaya çalıştı. Bir devlet, resmen, yasal olarak veya fiilen sahip olmadığı hakları nasıl bir başka devlete devretmiş sayılabilir?! Böyle bir antlaşmanın geçerliliği olabilir mi?! Olmayan bir hakkın devri(!) devralan ülkeye bir hak sağlayabilir mi?! gibi sorular sorup cevaplar ararken, daha doğrusu; bunun doğru, ahlaki, etik, yasal veya hukuksal bir şey olmadığını anlatmaya çalışırken, bir yandan da Çerkeslerin durumunu, sorunlarını anlatıp maddi-manevi yardım ve destek sağlamaya çalışıyordu. Zaneque Seferbiy’i gayet iyi tanıyan Rusya bu durumdan rahatsızdı ve O’nun faaliyetlerinin önlenmesi, hapsedilmesi, sürgün edilmesi için Osmanlı Devletine baskı yapıyordu. Zaneque Seferbiy bir biçimde İstanbul’dan uzaklaştırılarak Samsun’a gönderildi. Ama Seferbiy Samsun’da da çalışmalarına hiç ara vermedi. Gizli-açık özel ilişkiler kurarak davasını anlatmaya, yardım ve destek sağlamaya çalıştı. Nitekim David Urquart ile de bu dönemde tanıştı. Çalışmaları ve durumlar hakkında özel ulaklar ve gizli yollarla Çerkesya’ya da haberler gönderiyordu. İstanbul ile de ilişkilerini sürdürüyordu. Meşbaş’e Yishaq’ın Taş Değirmen adlı tarihsel romanındaki bir pasaj dışında bu konuda yazılı bir belge bulamamış olmakla birlikte, büyük olasılıkla son Adıge Bayrağı bu dönemde şekillenmiştir. Meşbaş’e bu olayı Zaneque Seferbiy ile Selehur Mıhamet’in diyalogları çerçevesinde anlatır. Zaneque bugünkü Çerkes Bayrağını aynen çizerek resmeder. Yeşil zeminin Çerkes Vatanını temsil ettiğini, çapraz üç okun da Adıge birliğini ve barışçılığını temsil ettiğini söyler. Yazar burada Zaneque’ye yıldızların Adıge boylarını temsil ettiğini söyletse de tarihsel ve fiili gerçeklik bu yıldızların Çerkesya ülkesinin 12 yönetim birimini temsil ettiğini ortaya koymaktadır. Zaneque Seferbiy, Adıge tarihini, sosyolojisini, psikolojisini ve elbette Qalewubateque Şıwpague’den beri Adıge Bayrağı’nın serüvenini gayet iyi biliyordu. Ayrıca dışarıdan umulan yardım ve desteklerin gelmeyeceğini, Çar ordularına karşı koyabilmek için tüm Çerkes boylarının ve Çerkesya topraklarında yaşayan halkların tek çatı altında birleşip topyekûn mücadele etmekten başka çare olmadığını da biliyordu. Büyük olasılıkla bu konularda David Urquard’ı bilgiyle donattı ve kendisinden yardım talep etti. Çerkes psikolojisi, kendi insanından çok bir yabancının sözlerine itibar etme eğilimindedir. Her ne kadar Ulusal Ant Meclisi kurulmuş olsa da, hala bu birliğe içtenlikle katılmayanlar, ayak sürüyenler de vardı. Zaneque Seferbiy, 1834 yılında Urquard’ın Çerkesya’ya gitmesini, iyi karşılanıp ağırlanmasını, o sırada büyük bir kurultay toplanmasını ve bu kurultayda Urquard’a da söz verilmesini sağladı. Urquardda muhtemelen Zaneque ile kararlaştırdıkları gibi bir konuşma yaptı. Çerkeslerin tek bayrak altında toplanmaları gerektiğini, aksi halde Ruslarla asla baş edemeyeceklerini, dışarıdan dişe dokunur bir yardım gelmesinin de söz konusu olmadığını açıklıkla anlattı. Belki bayrağın şekli, içeriği hakkında da bilgiler verdi, tavsiyelerde bulundu. Ancak bayrak henüz ortada yoktu. Bu tarihlerde Osmanlı Tahtında II.Mahmut vardı ve O, hem Çerkes yeğeniydi (annesi Nakşıdil Valide Sultan Çerkesti) hem de Çerkes damadıydı (18.eşi Pertevniyal / Pertevnihal Valide Sultan Çerkesti). Elbette bu dönemde de Saray’da çeşitli ad ve statülerde pek çok Çerkes kadın daha vardı. Zaneque özel ilişkileri sayesinde Osmanlı Sarayı’ndaki bir Çerkes prensesine ulaştı (ki, bunun Hurıjj’ların Meryem olabileceği söylenir), bayrak hakkındaki düşüncelerini paylaştı. O da öneriyi benimseyerek bizzat oturup kendi elleriyle yeşil ipek zemin üzerine altın yaldızla çapraz üç ok ve gümüş yaldızla da 12 yıldızdan oluşan kompozisyonu işledi. (Burada okların ve yıldızların farklı renkte olması dikkat çekiyor. Orijinalini muhtemelen Fransa müze ve arşivlerinde aramak gerekiyor). Bu bayrak, muhtemelen önceki gibi kurultayın toplanması sağlanarak veya olağan kurultaya denk getirilerek yine İngiliz diplomatlar eliyle 1836 yılında Çerkesya’ya ulaştırıldı. 1836 yılında Abın ve Afıps nehirlerinin arasındaki vadide düzenlenen bu kurultaya katılan Edmund Spencer, Çerkes bayrağının kabulünü şöyle anlatır;  “Cesur ve yiğit komutan Ğırtsızh Sultanoğlu, İstanbul’dan yeni getirilmiş harika güzellikteki bayrağı açtı ve havaya kaldırdı. İstanbul’da çok yüksek bir mevkide bulunan, itibar sahibi bir Çerkes Prensesi bu bayrağı kendi zarif elleriyle işlemişti. Bayrağı görünce binlerce Dağlı (Çerkes) kılıçlarını birden havaya kaldırdılar ve büyük kalabalığın coşkulu sesleri her tarafa yayıldı, uzun süre dağlarda ve ormanlarda yankılandı”.em> Bu arada Çerkes bayrağının ilk defa, E. Spenser’in 1837 yılında Londra'da yayınlanan “Travels to Cherkessia” (Çerkesya’ya Seyahat) adlı eserinde resmedildiğini de belirtmekte yarar vardır. Tanımlanan orijinal Çerkes Bayrağındaki yıldız ve okların renkleri, şimdiki resmi bayrağımızdan farklı olmakla birlikte, yapısı ve dizaynı aynıdır. Resmen kabul edilen bayrak da şimdiki bayrağımız olduğuna göre hepimiz içtenlikle bunu benimsemeli ve asla yere düşürmeden onurla ve gururla taşımalıyız. Bayrağımızın orijinal şekli ve ölçüleri, dünya ülkelerinin bayrakları ile aynı standart ölçülerde olmamakla birlikte, Adıgey Cumhuriyeti yasalarıyla belirlenmiş olup şöyledir: Resim: 12                                                                                                                                                                               Resim: 12– Çerkes halkının ve Adıge Cumhuriyeti’nin resmi bayrağının orijinal biçimi (ve ölçüleri: 1 x 2)       III.2. Adıge bayrağındaki semboller ve anlamları: Bilindiği gibi, Adıge bayrağının üzerinde biri yeşil zemin, ikincisi 12 yıldız ve üçüncüsü çapraz bağlı üç ok figürleri yer almaktadır. Bu figürlerin temsil ettiği gerçek anlamları tam olarak bilemiyoruz. Çünkü bayrağı ne teorik ve şematik olarak dizayn eden (bana göre Qalewubateque Şuwpague’den Zaneque Seferbiy’e kadar birçok adsız kahraman) ne de tasarımı bizzat işleyip uygulayan Çerkes Prensesi (Hurıjj’ların Meryem?)hayatta olmadığı gibi, daha önce bir nebze değindiğim Meşbaş’e Yishaq’ın analatımı dışında, onlardan doğrudan nakledilen bir anlatım da yok. Dolayısıyla bayrak üzerindeki her üç figürü kimileri kendi meşreplerine göre farklı yorumlayıp değerlendirmeye çalışabiliyorlar. Biz ulaşabildiğimiz belgelere ve anlatılara göre baskın ve başat görünenleri aktarmakla yetiniyoruz. Bayrağın yeşil zemininin İslam dinini temsil ettiğini ileri sürenler olmakla birlikte, bunun doğru olmadığı ve olamayacağı gayet açıktır. Şöyle ki; Her şeyden önce yeşil zemin, Çerkeslerin henüz İslam’la tam tanışmadıkları 1800’lü yılların başlarından (hatta çok daha öncelerinden) beri kullanılmıştır. Bayrağın resmen kabul edildiği 1836’larda bile tüm Çerkeslerin İslam’ı tam olarak kabul ettikleri söylenemez. Daha da önemlisi; her ne kadar son yüzyıllarda yeşil renk, bir İslam rengi gibi algılanmaya başlamış olsa da, Peygamberimiz döneminde farklı renklerde bayrak veya sancaklar kullanılmış olmakla birlikte, yeşil renk neredeyse hiç kullanılmamıştır. Dolayısıyla Adıge bayrağındaki yeşil zemin, dini bir anlam içermemekte, Çerkesya toprağını, Vatanını temsil etmektedir. Belki yeşil zeminin Vatan toprağının kutsallığı anlamını da içerdiği düşünülebilir. 12 yıldızın Adıge boylarını temsil ettiği yorumu da doğru değildir. Şöyle ki; Bilebildiğimiz kadarıyla Adıge boyları 12 değil, 15 hatta daha da fazladır. O dönemdeki Adıge boyları alfabetik sırayla şöyle sıralanabilir: 1.Abdzax/Abadzex, 2.Ademey, 3.Bèslheney, 4.Bjjedığu, 5.Başşılbey, 6.Braqèy, 7.Ç’emguy/Ç’emırguey, 8.Hak’uçü, 9.Hatiquey, 10.Janey, 11.Qaberdey, 12.Mamxeğ, 13.Mexhueş, 14.Netxhuac / Netıxhuay, 15.Şapsığ, 16.Xeğaç’e, 17.Yecerıquay. Demek ki Adıge bayrağındaki 12 yıldız, Adıge boylarını değil, Çerkesya toprağının / Vatanının 12 yönetim bölgesini, bir bakıma eyaletlerini temsil etmektedir. Nitekim farklı bayrak tasarımlarında farklı yıldız sayıları yer almaktadır. Ne var ki bu eyaletlerin, özerk bölgelerin hangileri olduğu konusunda da farklı yorumlar bulunmaktadır. Bizim tespit edebildiğimiz üç versiyon şöyledir: І.versiyon: 1.Şapsığ-Netıxhuac/Natıhuay, 2.Abdzax/Abadzex, 3.Ç’emguy (/Ç’emırguey/K’èmırguèy),4.Bjeduğ, 5.Hatıquay, 6.Mexhueş, 7.Qaberdey-Besleney,8.Ubıx (Cikh), 9.Braqéy, 10.Başşılbey, 11.Abask (/Abazin) ve 12.Teberdı. ІІ. versiyon:1.Şapsığ-Netıxhuac (/Natıxhuay), 2.Abdzax (/Abadzex), 3.Ç’emguy(/Ç’emırguey/K’èmırguey), 4.Bjeduğ, 5.Hatıquay, 6.Mexhueş, 7.Qabardey-Besleney, 8.Ubıx (Cikh), 9.Abask (Abazin), 10.Karaçay-Balkar, 11.Janey ve 12.Mamxeğ. ІІІ. versiyon:Janey ile Mamxeğ’ın bulunmadığı, Abhazya’nın bulunduğu bir versiyondur: 1.Şapsığ-Netıxhac (Natıxhuay), 2.Abdzax (Abadzex), 3.Ç’emguy(/Ç’emırguey/ K’èmırguey), 4.Braqéy, 5.Bjeduğ, 6.Qaberdey-Besleney, 7.Hatıquay, 8.Mexhueş, 9.Ubıx (Cikh), 10.Başşılbey, 11.Karaçay-Balkar ve 12.Abhaziya. Tarihsel olarak Çerkes Bayrağı, bu şekilde Çerkesya coğrafyasında yaşayan halkları kapsamış olmakla birlikte hem son savaşların ve direnişin Çerkesya topraklarında örgütlenmiş olması, hem de daha çok ve yoğun olarak Çerkes boylarını kapsaması gibi nedenlerle zaman içinde Çerkes Bayrağı, yalnızca Çerkes boylarını kapsar biçimde anlaşılmaya ve kabul edilmeye başlamıştır. Bu şekliyle dünyadaki tüm Çerkesleri kapsamakta ve son derece etkili ve birleştirici olmaktadır. Nihayet Adıge bayrağındaki çapraz üç okun anlamı konusunda da farklı yorumlar bulunmaktadır. Özellikle ulusal bayrağın kabul edildiği yıllarda kurultaylara önderlik eden üç aileyi temsil ettiğini ileri sürenler olmakla birlikte bunun da doğru olmadığı ve olamayacağı gayet açıktır. Şöyle ki; Her şeyden önce bir ulusal bayrağın üzerinde aile temsiliyeti düşünülemez, Esasen herhangi üç ailenin bayrakta temsil edilmesi fikri, özellikle feodal sınıflaşmaya karşı olan boylar (abdzax, şapsıg gibi) başta olmak üzere Adıge boyları tarafından kabul edilemez. Kaldı ki, çeşitli zamanlarda büyük yararlılıklar göstermiş, öne çıkmış pek çok aile vardır. Kimlerin daha çok yararlılık gösterdiği, daha çok öne çıktığı objektif olarak saptanamaz. 1800’lü yılların başlarında hazırlanmış farklı bayrak önerilerinde de çapraz üç ok sembolü yer aldığına göre bu sembol, aileleri değil, daha geniş ulusal değerleri sembolize ediyor olmalıdır ki, o da şudur: Geleneksel Çerkes kültür ve yaşamında, özellikle barış zamanında Çerkes savaşçıları genel olarak okluklarında üç ok bulundururlardı. Bunun anlamı, sadağında üç ok bulunan Çerkes, xabzeye/töreye bağlı, barışçı ve âdil ama aynı zamanda cesur ve kendine güvenen bir savaşçı olup her an savaşa da barışa da hazır demektir. Çapraz bağ da birlik ve beraberliği, güç birliğini, birlikten güç doğduğunu ifade eder. Dolayısıyla çapraz üç ok sembolünü “xabze-barış-adalet”, “cesaret-yiğitlik”, “birlik-beraberlik” anlamında anlamak ve değerlendirmek en doğrusu olsa gerektir. Burada bir-iki önemli ayrıntıya veya inceliğe dikkat çekerek sözlerime son vermek istiyorum. Öncelikle belirtelim ki, Adıge kültür ve yaşamında iki tür ok (şabzeşe/şebzaşe) vardır: 1. Savaş oku, 2. Avcı oku. Savaş oku; şimdi genellikle yapıldığı gibi, önü sivri ama arkası sivri değil, düz veya içbükeydir. Düşman askerine saplanınca geri çekilmesi söz konusu değildir veya çekilirse eti yırtarak çıkar. Bu, Çerkes mentalitesine, dünya ve  hayat görüşüne uygun bir durum değildir. O yüzden Çerkesler savaşta da daha çok avcı oku kullanırlar. Avcı oku’nun arkası da ucu gibi sivridir, geri çekilince yırtmadan kolayca çıkar. Bundan sonra yapılacak, dikilecek Çerkes bayraklarında bu inceliğe dikkat edilmesinde yarar vardır. Öte yandan; belirtildiği üzere bayrak, sıradan bir bez parçası değildir; bir halkın, ulusun, ülkenin, devletin onurunu, en yüksek değerlerini temsil eden çok özel anlamlar yüklenmiş, çok özel bir bez parçasıdır. Hani şair demiş ya; “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır / Toprak eğer uğrunda ölen varsa Vatandır” diye. Evet, her bayrak harcanan nice emeği, dökülen nice alın terini, akıtılan nice kanı ve verilen nice canı temsil eder, verilen nice özgürlük ve bağımsızlık mücadelesini temsil eder… Dolayısıyla bayrağı candan aziz bilip, ona en büyük saygıyı göstermeliyiz. Başka bayraklarla veya başka çağrışımlar yapacak şekilde bir şeylerle birleştirerek veya sırtımıza örterek, belimize sararak başka biçimlerde başka amaçlarla kullanmamalıyız. Bayrağı bayrak olarak, ta Hattilerden tevarüs ettiğimiz gibi daima başımızın üzerinde, yükseklerde tutmalıyız. Bayrağı olur-olmaz her yerde oyuncak veya aksesuar olarak kullanmamalıyız. Bu saygıyı yalnız kendi bayrağımıza değil, başka bayraklara da göstermeliyiz. Birkaç sonuç ve özet cümlesiyle sohbetimizi tamamlayalım: VI – Sonuç Çerkes / Adıge halkı kadim zamanlarda da modern zamanlarda da bayrak ve bayrak kültürüne sahip olma konusunda emsallerinden, çağdaşlarından geri kalmamış; her dönemde bayrak kavramına ve kültürüne ilk sahip olan halklar arasında yer almıştır. Yeşil zeminüzerinde 12 sarı yıldız altında kenetlenmiş üç oktan oluşan Adıge / Çerkes Bayrağı, Çerkesya yurtseverliğinin, birlik içinde çokluk veya çokluk halinde birlik anlayışının, barış ve kahramanlığın sembolüdür. Her bayrak bir halkı, ülkeyi, devleti, bir kültür ve uygarlığı temsil eder. Bu nedenle her halk ve her toprak gibi her bayrak da saygındır. Her halk kendi bayrağına olduğu gibi başka halkların bayraklarına da saygı duymalıdır. Evrensel dostluk ve barışın yolu da buradan geçmektedir. Fahri Huvaj Eğitimci, Hukukçu, Araştırmacı-Yazar, Sivil Toplum Aktivisti        Not: Yazının Adıgece aslını bu bağlantıdan okuyabilirisiniz.                     +''+nan+''+Fahri Huvaj