Büyük Nart Kahramanı Sosrıkue'ye ait melodilerde savaşa, baskına veya gezgin olarak yola çıkan Nart kahramanları her zaman zırhlarını giyerlerdi. Zırh giyen insana ok, ok uçları, kılıç gibi silahlar işlemezdi. Adigeler çok eski çağlardan beri zırhı kullanmışlar hatta son Kafkas - Rus savaşlarında yaygın şekilde kullanılmıştı. +''+ Adige savaşçılarının kullandığı zırhlar o kadar sağlam ve sık örülmüştü ki hiçbir kılıç ve ok işlemezdi. Bu yüzden Adige sanatçılarının imal ettiği zırhlar döneminde çok makbul ve çok meşhurdu. Bu sanatçılar o kadar meşhur olmuştu ki Rus Çarları onları çok kere davet ederler. Kendilerine ve yüksek makamdaki kişilere zırh yaptırırlardı. Buna bağlı olarak Adige zırhları komşu birçok devlet ve kabilelerde çok aranan ve beğenilen savaş araçlarıydı.Bu zırhların üretimindeki incelikler, sırlar tam olarak zamanımıza ulaşmadı. İhtiyaç dışı kalınca onunla ilgili sırlarda kayboldu. Bu gün gerek Kafkasya'daki gerek dış ülkelerde yaşayan Adigelere ait zırhlar bir çok müzede sergileniyor ama bunların kaliteli, çok makbul sayılan zırhlar olduğu söylenemez. Adigeler öyle zırhlar üretmişlerdi ki katlandığı zaman ancak bir avucu dolduracak kadar ufalırdı, ama koruma gücü çok yüksekti.İlk defa zırhı üretme ihtiyacı okun icadıyla başladı. Oktan korunmak için en iyi çare zırh giymekti.Tarihin kaydettiğine göre Adigeler demiri 3000-3500 yıl önce tanımışlar ve hayatlarında yaygın olarak kullanmışlardı. Ancak demirden ip üretip, ağ örüp, binlerce minik halkayı birbirine geçirip su verip çeliğe çevirip zırh yapıp cephede düşmana karşı savaşan Can'ı kurtarmak bilgi ister, maharet isterdi. Hele bu koca gövdeyi koruyan demirden mamul ağın toplamı bir avuç içini dolduracak kadar hafif ve sağlamsa. Demiri ip yapıp gözle görülecek kadar küçücük binlerce minik halkayı birbirine geçirip bu eseri ortaya çıkarabilmek çok kolay olmadı. Çok zaman ve çok emek istiyordu ve öylede oldu ve meşhur ustalar ortaya çıktı.Adigeler demiri keşfetmeden ve demiri ip yapıp zırh (Afecane-Aşoecane) yapmadan önce de çeşitli hayvanların derilerinden zırh üretiyorlardı. Bu hayvanlar öküz, yaban sığırı ve çeşitli geyik türleridir. Bundan Afe-Aşoe Adigecede deri kökenli kelimelerdir. Ayrıca aynı kelimeden isim alan hayvanda mevcuttu. Afebğ-Aşoebğ (Kafkasyada yer ismi) Afecedıgu-Aşecedıgu (Kürk, kürk kaplı giyecek) gibi kelimeler bunu doğrulamakta. Deriden zırh imali demirin icat edilmesiyle son bulduysa da Adığece de demirden imal edilen zırha Afecane-Aşoecane deme alışkanlığı değişmedi.8 KARDEŞE BİR ANITp> Negume Şore'nın yazdığına göre lV. yy. ortalarında Bahsan ırmağı çevresinde yaşayan büyük prens Dav'ın sekiz oğlu ve bir kızı vardı. Dav'ın en büyük oğlunun ismi Bahsen'di. Bahsen gerçek bir Nart kahramanıydı. Onu herkes tanırdı. Anlatılana göre Bahsen Ğut savaşında ölmüştü. Bahsen'ın yedi kardeşi ve onlarca kahraman aynı savaşta ölmüşlerdi. (Ğut kalesi Nart destanlarında adı çok geçen iç içe yedi surla çevrili çok sağlam bir kale) Bu kahramanların savaşta kaybedilmesi halkta büyük üzüntü yarattı. Kabardey kadın ve kızları bu yiğitler için ağıtlar yakmışlardı, "öldüler öldüler Dav'ın sekiz evladı vey vey Dav'ın sekiz Kahramanı" diye.Kabardey'de o günden beri adet olmuştur. Bahar geldiğinde genç kızlar başları açık, saçları serbest halde Dav kahramanlarına ait ağıtları hep beraber söylerler. Kırlarda dolaşırlar.Haberde anlatıldığına göre Dav'ın tek kızı sekiz kardeşinin cesetlerini bir araya getirip YATEKUE denen yerde defnetti ve sekiz kardeşi için bir anıt yaptırdı. Yatekue ırmağı kenarındaki bu anıta "Dav'ların anıtı" veya "Yatekue anıtı" denmekte. Bu anıt bugüne kadar ulaşmıştır. Anıt ırmağın kenarında bir tepede. Kardeşleri için özellikle Bahsen için kızkardeşleri "insanlara güç veriyor onun kahramanlığı, savaş başladığında şimşek gibi çakıyor elindeki kılıcı" diye ağıtlar yakmıştı.Dav'ın sekiz oğlu için tek kızkardeşlerinin yaptırdığı anıtta Grekçe yazılar mevcut, bu yazıların içinde Bahsen'in ismi de geçmekte. Anıt insan şeklinde, başında papağı mevcut. Anıttaki yazıdan anlaşıldığına göre olay lV. yy.'da meydana gelmiş. Bu gün bu anıt St. Petersburg'da (Bıtırbıf) Yermıtac adlı müzede muhafaza edilmekte.YİSPİ EVLERİ - DOLMENLERp> Kıyıboyu Adigeler (Şapsığlar) bu gün bile Yispı kelimesini "Yispıvune" "Spıvune" veya "Yispı chıkuhemyavun=küçük yispılerin evleri" şeklinde kullanmaktalar.Yispı kelimesinin 31 bin kelimelik "adigebze psalwalwe" adlı sözlükteki manası: ispI, Nart eposunda sık rastlanan küçük cüsseli Nart kahramanlarının genel adıdır veya o halktan olan kişidir. Yispi evleri mezar evleridir. Taman yarımadasından başlayıp Sohum'a kadar Karadeniz sahili boyunca yaygın şekilde mevcuttur. Adigeler bu mezarlara "Yispı vune" derlerdi. Dört bin yıldan daha eski olan bu yapıtlar Adige ve Abhazların ataları olan Hat halkı tarafından yapılmıştı. Mezarevleri genellikle toprak üstündedir. Nadiren toprak altında da olabilmekte. Rus kayıtlarında yispi evlerine DOLMEN denmekte.Yispi evleri beş blok büyük taştan meydana gelmişler. Dört tanesi dikey olarak toprağa tespit edilmekte beşince ve en büyük blok parça tavan olarak bunların üzerine konmakta. Kullanılan bu taşların sudan sıcaktan, soğuktan rüzgardan kısacası fiziksel ve kimyasal olaylardan etkilenmeyecek yapıdaydı.Yispı evinin önündeki taş blokun ortasında silindir şeklinde bir delik mevcuttur. Anlatıanlara göre ruh cesetten ayrılınca buradan arşa yükselmekte ve ölü yakınlarının mezarla irtibatları bu pencereden yapılmaktaydı. Bu deliğe uygun taştan yapılmış gerektiğinde açma, kapama yapılabilen bir tıpada mevcut.Kullanılan taş blokların ebatları: yükseklikleri 2,5 mt, uzunlukları, 2,5-3 mt kalınlıkları ise 50-60 cm'dir. Ağırlıkları ise 4-5 ton kadardır. Taşlar o kadar ustaca irtibatlandırılmış ki bu gün bile en ufak bir açılma, çatlama, yamulma yoktur. İki taşın irtibat yerine en ince bıçak ağzı bile girmeyecek kadar ustaca inşa edilmişti. Taşların üzerinde çeşitli armalar işaretler ve resimler mevcuttur. Bazan de düz taş bloklardan oluşmuş ta olabilir.Enteresan olan bu taşlara sert bir cisimle vurulduğu zaman sesin on klometreden daha uzak yerde duyulması. O günün insanları haberleşmeyi bu yolla sağlıyorlardı. Megalit adı verilen bu taşlara elle temas edildiğinde hızlı akan bir suya elinizi koyduğunuz zaman hisettiğiniz duygunun aynısını hissedersiniz.Yispı evlerinin (mezarevleri) inşasında iki önemli özellik var. Birincisi her taş mezar evi yapımına uygun değildir. İkincisi her yere mezar evi yapılmaz. Öyleki mezarevi yapımında kullanılan taşların çıkarıldığı ocaklar mezarevinin yapıldığı yerden onlarca km uzakta. Kuzey Kafkasya dışında da buna örnek mezarevleri vardır. İngiltere'de Londra yakınında - Stovnhenc- adlı mezarevi taşocağına 300 km uzakta inşa edilmiştir. Kullanılan taş bloklarının her birinin ağırlığı 50 ton civarındadır. Bu mezarevine pusula ile yaklaşıp çevresini dolaştığınız zaman kırmızı ibre her zaman mezarevini göstermektedir. 1977 de İngiltere televizyonunun yayınladığı bir filmde bu mezarevlerine zaman zaman uçan dairelerin geldiği, üstlerinde uçtukları bildirilmiştir.Yispı evleri Kuzey Kafkasya'da deniz kenarlarında yeraltı sularının olduğu bölgede, su kaynaklarına yakın yerlerde, önemli yol kavşaklarında, önemli tepe başlarında, ormanların altında, kuzey ve güneye bakan yamaçlarda, şelalelere yakın yerlerde inşa edilmişti.Adigey ve Abhaz topraklarında bu gün 2300 adet yispı evi mevcuttur ve çoğu iyi durumdadır. Genellikle ikişer ve üçer adetlik gruplar halinde inşa edilmişlerdir.Tarih bu evlerin ne zaman, nasıl ve ne maksatla inşa edildiğini kesin bulabilmiş değildir. Ancak günümüzden dört ila altıbin yıl önce yispı adı ile bilinen Nartlar döneminde yaşayan cüssece bizden küçük, ancak akıllı, kahraman cesur efsane kahramanları tarafından planlanmış ve devlere inşa ettirilmiş denmekte. Yispi evleri bilim adamlarınca birer mimari şaheser olarak nitelenmekte. Şayet tahrip edilmezlerse hala binlerce yıl ayakta kalabilecekleri söyleniyor. Grek tarihçi Gekatey Milets'in eserlerinde yispılerden yisep diye bahsetmekte.Negume Şore de eserlerinde Supuna ifadesini kullanmakta, Rusça karşılığını da "Manastır" ve "Obitel" olarak zikretmektedir.Arkeologların belirttiğine göre ilk yispi evleri (Dolmenler) bu günkü Maykop havzasında inşa edildi. Abhazya'da 60'dan fazla çok iyi durumda Dolmen mevcut. Bunlardan en yükseği Sohum yakınında Azante köyündeki Dolmen diğerlerinde olduğu gibi Abhazya'daki Dolmenlerde de öndeki silindirik delikten ölü mezara yerleştiriliyor sonra taş kapakla kapatılıyordu. Mezarevlerin içinde daha çok demir ve bakırdan imal edilmiş balta, çapa, bıçak, bunun yanında topraktan kaplar, ok uçları, biley taşları bulunurdu.Bilim adamlarının kaydettiğine göre yispı evlerin yeraltı kaynak sularına, şelalelere su ve deniz kenarlarına önemli tepe ve yamaçlara inşa edilmesinin bir sebebi vardı. Mezarda kullanılan taşlar sesleri kaydetme özelliğine sahipti. Moskova'da yapılan bilimsel bir araştırma sonuçlarına göre yispi evlerinin yapıldığı yerler meteorolojik yönden diğer yerlerden farklıydılar.Moskovalı bilimadamı Yermakov Stanislav Komsmolskaya Pravda gazetesinde 17 Nisan 1998'de şöyle yazmıştı "Her şeyden önce Dolmenler insanların tanrıya yalvarma, yakarma yerleriydi". Dolmenler insanların güç yetiremediği tabiat olaylarının meydana geldiği yerlere inşa edilmişti ve insanları adeta felaketlerden afetlerden koruyordu.Kafkasya'da inşa edilen Yispı evler (Dolmen=Mezarevleri) yapılış maksatları, plan ve yer seçimi bakımından Mısırdaki piramitlerle mecuzilerin tapınaklarıyla aynı temele dayanmakta.Yispı evleri herkes için inşa edilmezdi. Onu hak edenlerin üstün özellikleri olmalıydı.Kuzey Kafkasya'daki en önemli yispi evlerinden bazıları şunlar: Afeyeth, Jorıc, Mıvechuv, Kalejtanı Aşe ırmağı, Meşhı ırmağı, Psıvuşho ırmağı . Abhazyadaki önemli yispı evleri ise Eşere Çebelda ve Suhum çevresinde bulunmaktadır. Kafkas sıradağlarının kuzeybatı tepelerinden doğan ve Tuapse yakınında Karadeniz'e kavuşan Psınekue ırmağının sağ tarafında büyük bir bahçenin içinde bir tepe vardı. Onun ismi Psınekue tepesiydi. Tepe bugüne yetişemedi. Bir çok tepe gibi onu da merak edip eştiler, açtılar ve enteresan bir şey oldu büyük bir yispı evi açığa çıktı. Toprağa gömülü yispı evi çok nadir rastlanan bir durumdur. Psınekue yispı evinin diğer yispı evlerinden farkı yoktu. Görünüşte aynı yapıdaydı. Dört dikey taş bloğu ve üstünde iki büyük blok taşla kaplı mezarevi. Taşları düz yontulmuş üzerlerinde bazı işaret ve resimler mevcut. Psınekue yispı evinin diğer yispı evlerinden farkı şurdaydı. O kıyıboyu Adigelerin tanrıya yalvarma ve yakarma yerleriydi. Tam olarak izah edilemeyen durum neden üstüne bir tepe yapıldığı. Ama şu bir gerçek ki o sadece bir mezarevi değildi. Mezarevinin çevresi daire şeklinde büyük taş bloklarla çepe çevre çevrilmişti. Bilimadamlarının ifadesine göre o bir gözlemevi-rasathane görevi yapıyordu. Gün dönümü, mevsimlerin başlangıcı, günün uzaması, kısalması, ayın hareketleri gibi tabiat olayları buradan izleniyordu.Bu mezar evinden bir çok malzemeler çıktı: Kap kacaklar, toprak kupalar, balta, nacak, ok uçları. Çapa ve biley taşları. Bunun yanında sığır, koyun at ve keçilere ait kemikler. Bu malzemelerin arasında orak da bulunuyordu. Hatırlayalım, Nartlara orak yapan demire can veren Nart demirci ustasını Tlepş'i hatırlayalım.Mezarevinden çıkan kemiklerden yispı evlerini yapan insanların avcılık yaptığını, hayvancılık yaptığını ve tarımla uğraştıklarını anlıyoruz. Bu insanlar demiri kullanıyor, çeliğe su vermeyi biliyorlardı.Kermovkue Hamid'in (Nalçik, 2001) "Nartlar" adlı eserinden Muzaffer Kalkan tarafından Türkçe'ye çevrilmiştir.p>+''+Kermovkue Hamid

Oset toprakları tarihi eserler yönünden oldukça zengindir. Bizim amacımız XIV-XVIII yüzyıllarda yapılan bütün mimari eserler değil sadece mezarlar hakkında bilgi vermektir. Sizlere Kuzey Kafkasya Bölgesinin Kuzey Oset topraklarında yer alan Kız Dağı'ndaki tarihin gizemli sığınağı Ölüm Evleri'nden bahsetmek istiyoruz. +''+ Eskiden sadece Osetler değil bütün Kafkas halkları ruhların ölümsüzlüğüne yani ölümden sona yaşamın devam ettiğine inanırlardı. Bundan dolayı da insanın yaşarken bir kuleye, ölünce de bir mezara ihtiyacı olduğunu savunurlardı. Her ailenin kendine ait bir mezarı vardı. Hatta burada yaşayan halklar için mezar o kadar önem taşıyordu ki, evlilik tekliflerinde bile damat adayına aile mezarları olup olmadığı sorulurdu. Cevap hayır ise teklif reddedilerek, kız verilmezdi. Kafkasya'da bulunan bütün mezarların en büyüğü olan "Ölüler Kenti" Kuzey Oset'in Dargavs köyüne oldukça yakındır. Dargavs köyünün tarihi çok eskilere dayanmaktadır. XIX. Yüzyıl sonunda burada yapılan arkeolojik kazılar sonucunda VII-IX. Yüzyıllara ait taş sandıklar bulunmuştur. Gerçekten de Dargavs tarihi mimari eserler yönünden o kadar zengindir ki, hepsini burada anlatmaya satırlar yetmez. Ancak biz Dargavs'taki tarihi ve mimari yapıların ötesine Ölüm Evlerini araştırmak ve bu konuda bilgilenmek üzere yola çıkıyoruz. 2860 metre yüksekliğindeki, "Kız Dağı" olarak adlandırılan, sert görünümlü tepe duyduklarımızın ötesinde muhteşem bir görüntüye sahip. İlk dikkatimizi çeken şey kuleleri anımsatan, oldukça büyük yapılmış mezarlar. Ölüm Kenti'nde yeraltı ve yerüstü olmak üzere toplam 95 tane mezar bulunmaktadır. Bunların 30 tanesi zengin ailelere ait olduğu söylenilen yerüstü mezarı, 65 tanesi ise yoksul ailelere ait olan yeraltı mezarlarıdır. Açık sarı sıva ile kaplanmış olan bu mezarlar, renkleriyle güneşi hatırlatırlar... Ölüler Kenti'ndeki yerüstü kabirleri yarı işlenmiş büyük taşlardan yapılmıştır. Kademeli piramit şeklindeki çatıları ise gökyüzüne doğru uzanır. Duvarların kalınlığı ise 0,45-0,75 metre arasındadır. Yerüstü mezarları iki,üç bazen de dört gömme(cenaze) katına ayrılır. Katlar ortalama 1,20-1,30 metre yüksekliğindedir. Her katın kendine ait bir geçidi vardır. Mezar geçitlerinde ağaçtan sürmeli, taştan ve ağaçtan yapılmış kapılar kullanılmıştır. Sürmeli kapıların ardında ise ölüler defnedilmiştir. Ölüler Kenti kayalık yamaçlara kurulmuş olduğu için, mezarların yükseklikleri farklıdır. Kuzey tarafındaki mezar duvarlarının yüksekliği 6,5 metre iken, doğu tarafındaki duvarların yüksekliği 10,35 metredir. Bunların dışında Ölüler Kenti'nde 65 tane yeraltı mezarı bulunmaktadır. Genelde tek katlı olan yeraltı mezarlarının cephe duvarlarının kalınlığı 0,70-0,90 metre arasındadır. Ayrıca mezarların bazı cephe duvarlarında İslam geleneklerine göre yapılmış nişler (duvar gözleri) ve doğu yapı stili göze çarpmaktadır. Bu da Kafkasyalılar'ın İslam Dini'nden etkilenmeye başladıklarını gösteriyor. İnsan yaşamıyla doğa mücadelesinin gizemli yüzü Ölüm Evleri arasında, bir mezardan diğerine dolaşırken birden mezarlığın iç duvarındaki el izleri dikkatimizi çekiyor. Tarihi yapılarda el izleriyle karşılaşmak mümkün. Çünkü Kafkasya'da eller, gücü ve hakimiyeti simgelemektedir. El izleriyle ilgili bir de efsane anlatılıyor. Efsaneye göre, mimar, prensin güzel kızına aşık olur. Ancak aynı kıza Çar da aşık olur ve evlenme teklif eder. Fakat kız gönlünü fakir mimara kaptırır. Bunu öğrenen Çar çılgına döner ve mimarın ellerini kestirir. Prensin güzel kızı olanları duyunca kendisini bir kayadan aşağı atar. O günden bugüne uzun bir zaman geçti. Çarın adı unutuldu. Ama sevginin göstergesi olarak tapınaktaki el izleri hala duruyor. Mezarların dış cephesindeki diğer bir özellik ise, cephe duvarında bulunan levhalardır. Bir tahmine göre bu levhalar kadınların saç örgülerini asmak için kullanılıyormuş. Eski Oset geleneklerine göre, dul kalan kadınlar eşlerine olan sevgi, bağlılık ve üzüntülerini ifade etmek için saçlarını kesip bu levhalara asarlarmış. Diğer bir inanışa göre ise, ölü evlerine gelen misafirlerin atları bu levhalara bağlanırmış. Levhalar 3-5 metre yükseklikte bulunmaktadır. Böyle bir yüksekliğe atların bağlanması bize göre mümkün değildir. Osetler ruhların ölümsüzlüğüne inanıyorlar ve ölünün yaşayan yakınları ile acı ve tatlı günlerde beraber olduğunu düşünüyorlardı. Onunla bağlantılarını koparmak, onu unutmak istemedikleri için, kendilerine daha yakın olan yerüstü kabirlerini yapmayı tercih ediyorlar. Araştırmacı V.F.Miller de Osetler'de yerüstü mezarlarına defnedilme adetinin çok eskilere dayandığını belirtir. Ölü yakınlarının kendi ölülerinin onları kötülüklerden koruduğuna, kendilerine yardım ettiğine inandıklarını, onlara verdiği değer ölçüsünde evlerine bolluk, bereket geleceğini düşündüklerini söylemektedir. Ölülerin bir kısmı battaniyeye sarılmış halde, bir kısmı da özel olarak hazırlanmış giysilerle mezarlara konulmuş. Ölülerin çeneleri ve kafaları bantlarla sarılarak, sadece ağız ve göz kısmı açıkta bırakılırdı. Bugün de Ölüm Evleri'nde kumaş parçalarına, giysi kalıntılarına ve tümü elde yapılmış olan çeşitli ev eşyalarına rastlamak mümkündür. Bu eşyalar içerisinde bulunan, altın ve gümüşten takılar ile çeşitli süs eşyaları, ağır yaşam koşullarına rağmen Oset kadınlarının güzelliklerine ne kadar önem verdiklerini gösterir. Ölülerin cenaze alayı da oldukça ilginçtir. Adete göre gerekli işler yapıldıktan sonra, ölü geçitten geçirilerek mezara getirilir ve cenaze döşemesine yatırılır. İkişerli gruplar halinde gelen ölünün yakınları, son görevlerini yerine getirirlerdi. Ölüler Kenti'ndeki mezarlar o kadar orijinal yapılmış ki, kuru dağ iklimi ve tek taraftan esen rüzgar mezarlarda iyi bir havalandırma sağlamaktadır. Bu da cesetlerin çürümesini önler. Cesetlerin derileri, saçları ve tırnakları bugüne dek yok olmamıştır. Diğer ilginç bir nokta ise cesetlerin kafataslarında, soğuk ve ateşli silahlar sonucu oluşan izlerin dışında, ameliyat izleri görülmesidir. Günümüzde dahi oldukça tehlikeli olan beyin ameliyatının o dönemdeki doktorlar tarafından da yapılmaya çalışılması inanılmaz bir şeydir. Ölüler Kenti'ndeki gezimize devam ediyoruz. Silaha verilen değerden olsa gerek, birkaç hançer ve kurşun kalıntısına rastlıyoruz. Geleneğe göre baba ölürken kılıcını büyük, atını da küçük oğluna miras bırakırmış. Ayrıca bazı ölülerin, kayık küreği ile birlikte kayığa konulduğunu görüyoruz. Bunun da, denizi seven kişilerin, öteki yaşamlarını da denizde geçireceklerine ait inançtan kaynaklandığı söylentisi yaygındır. Birkaç mezarda rastlanan köpek ölüleri içinse, ölen ailenin köpeğinin de öldürülüp ailenin yanına konduğu görüşünün yanında, birbirine düşman ailelerde köpeğin karşı tarafın mezarına hakaret ve aşağılama amacıyla konulduğu görüşü de bulunmaktadır. Küçük gezimiz esnasında, Osetlerin ve diğer Kafkas halklarının sadece ölülerine değil, yaşlı büyüklerine ve kadınlarına da son derece önem verdiğini görüyoruz. Toplantılarda, yaşlı büyükler başköşeye oturuyor. Toplum için büyük önem taşıyan kararları da yaşlılar alıyor. Saygınlık kişinin zenginliğine veya soyluluğuna değil, yaşına bağlı. Yaşlılardan oluşan meclisin üstünde bir karar mercii, bir ceza kurumu yok. Suç işleyenler, yaşlı meclisin kararı ile toplum dışı bırakılabiliyorlar. Bu onlar için verilebilecek en büyük ceza. Herhangi suç önleyici ya da ıslah edici bir ceza kurumu olmamasına rağmen, o dönemlerde Kuzey Kafkasya'nın en düşük suç oranına sahip olduğu, Kafkasologlar tarafından belirtilmektedir. Ayrıca bir kavga veya tartışma esnasında kadın içeri girdiği zaman ya da başörtüsünü ortaya attığı anda kavganın şiddeti ne olursa olsun bitiyor. Yolcu, kadın veya yaşlı gördüğü zaman atından inip, selam verirdi. Ve selam verdiği kişi gözden uzaklaşıncaya kadar yoluna yürüyerek devam ederdi. Kafkasların kadınlara verdikleri değeri, Kafkas Halk Dansları'nda da görmek mümkündür. Danslarda kadın daima öndedir. Bazı danslarda ise, erkek bir eliyle kadını gösterirken, diğer eliyle de gökyüzünü gösterir. Bu şekilde kadının gökler kadar değerli olduğu anlatılmak istenir. Bizim küçük gezimiz bitmek üzere. Bu muhteşem yerden gitmeden önce, bazı bilgileri toplamak için köyün büyükleriyle konuşuyoruz. Onlara göre Ölüm Evleri, eskiden veba, çiçek, kolera gibi salgın hastalıklardan korunmak için yapılmış. Çünkü 1783 ve 1831 yılları arasında salgın hastalıklardan dolayı Oset halkının nüfusu önemli ölçüde azalmış. Hastalığa yakalananlar yakınlarına bulaştırmamak için, gerekli ihtiyaçlarını da alarak Kız Dağı'na çıkar, kendi aile mezarlıklarını oluştururlarmış. Badtiyate soyundan Raisa Badtiyate (80 yaşında) şunları anlatıyor. "Hastalığa yakalananlar buraya gelip bu mezarları yapıp, burada ölüyorlardı. Sonunda hastalık öyle bir hal almıştı ki, gömecek kimseleri de kalmamıştı. İşte bu dönemde köyde hiç çocuğu olmayan Mukahate soyundan birisi sabah erken saatte hayvanlarını otlatmaya götürürken, Ölüm Evleri'nin yakınından geçer. Bu sırada bir çocuğun ağlama sesini duyar. Sesin bulunduğu mezara yaklaştığında sandık içerisinde ölü bir kadın ve kucağında yatan çocuğu görür. Çocuğu alıp evine götürür. Karısını bu konuda kimseyle konuşmaması için tembihler. Ancak bu sırrı uzun süre saklayamayan kadın, olanları komşusuna anlatır. Aradan zaman geçer, çocuk büyüyüp yürümeye başlayınca olay da iyice yayılır. Çocuk Şuğarate soyundandır. Çocuğun sülalesinden gelenler, oğullarını almak isterler. Uzun süren tartışmalardan sonra çocuk kendilerinde kalır. Hatta bu çocuğun torunlarının Moskova'da çok iyi yerlerde görev yaptığı söylenmektedir." Ölüm Evleri'nin bekçisi olan 60 yaşındaki, Badtiyate sülalesinden Dzahot ise, kendi soyuna ait mezarı göstererek "Bunlara Oset dilinde Zeppes denilir. 14.yy'da toprağa duyulan ihtiyaç nedeniyle atalarım, fazla yer tutmaması sebebiyle kule şeklinde mezarlar yapıp, ölülerini buraya gömmüşler. Daha sonra ise, şiddetli hastalığa yakalananlar kendi soylarına ait mezara giderek orada ölmüşler. 18.yy'a kadar da bütün ölülerini buraya gömmüşler. Araştırmacılara göre de, yeraltı ve yerüstü mezarları yakından incelenince XIV-XVIII yüzyıllara ait oldukları ortaya çıkmaktadır. Demek ki salgın hastalıklar çıktığı dönemlerde bu yapılar mevcuttu. Ancak mezarların yapılış sebebi günümüzde de tartışma konusu olmayı sürdürüyor. Yazı: Jale KUŞHAN(İpekyolu, Aylık Türkçe-Rusça Gezi ve Kültür Dergisi, Sayı:22, Kasım 1995, s.14-21) +''+Jale Kuşhan

İnsanın yüksek yapılara ilgi duyması sanılanın aksine oldukça eski bir eğilimdir. Tarihin ilk dönemlerinden beri insan eliyle yapılan bu tür yapılar ilk mimarlık örnekleri arasında yer almıştır.Böylece kule mimarisi yüksek yapı geleneğinin ilk örneklerini oluşturmuştur. Ancak bu ilk mimari örnekleri ahşap malzeme kullanılarak yapılıyordu. M.Ö.6000 yıllarına tarihlendirilen Çatalhöyük'de ahşaptan yapılan ve ölüm ritüellerinde kullanılan kule çizimlerine rastlanmıştır. +''+ Dünya mimarisinin duvar örme tekniklerinin gelişimine bağlı olarak kuleler de zamanla değişim göstermiştir. Yüksek mimari yapıların özellikle savunma amaçlı olarak inşa edilmesine ise en azından site devletlerinin kurulduğu antik çağlardan itibaren başlanıldığını günümüze kadar ulaşan kalıntılardan anlamaktayız. Dünyanın birçok bölgesinde farklı çağlarda ve çeşitli amaçlarla kule yapımı yaygın olarak uygulanmıştır. Ancak bu tür yapıların bir bölümü günümüze kadar ulaşabilmiştir. Yapıldıkları çağların mimari bilgi seviyesini ve yaşantı özelliklerini günümüze taşıyan kulelerin bir bölümü de Kafkasya'da bulunmaktadır. Kafkasya'nın Daryal boğazı çevresinde ve dağlık İnguş-Çeçen topraklarında yüzlercesi bulunan kule mimarisi örneklerine, bu ülkenin binlerce kilometre uzağındaki İrlanda adasında da benzer şekillerde tesadüf edilmektedir. Bu benzerliğe bilimsel literatürde ilk kez 1940 yılında John F.Baddeley dikkat çekmiştir . Baddeley "The Rugged Flanks of Caucasus (Kafkasyanın Yalçın Kanatları)" adlı eserinde bu benzerlik haricinde, Osetyanın Kaluat köyü sırtlarında yer alan Edisa bölgesindeki yapı kalıntılarını da Peru ile Bolivya sınırındaki Titicaca gölü kıyısındaki Tihuanaka yapılarına benzetmektedir. Akademisyen Melitsev Bekov'a göre bu yapılar "Kelt'lerden" kalmadır. Ancak Baddeley, bu yapıların Nart Destanlarında anlatılan toplumlarla ilişkili olduğu fikrindedir . İrlanda Kuleleriyle benzer özelliklere sahip Kafkas kulelerinin en zengin bölümü olan Vaynah Kuleleri hakkındaki bir çalışmamız geçtiğimiz yıllarda yayınlanmıştı . O çalışmada da kısaca değinilen benzerlikler bu yazının konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca bu benzerlikler Marje sanal ortamında geçtiğimiz aylarda gündeme getirilmiş ve katılımcı üyelerin dikkatine sunulmuştu. Coğrafi olarak Avrupa'nın iki ayrı ucunda, birbirlerinden kilometrelerce uzaklıkta bulunan İrlanda adası ile Kafkasya'da inşa edilen bazı mimari yapıların büyük benzerliklerinin sebebi ne olabilir? Eski İrlandalı kule ustaları ile Kafkasya'da yaşamış kule ustaları hangi teknik veya geleneksel bilgiler ışığında yaptıkları mimari eserlerde ortak sonuçlara ve benzer biçimlere ulaşmış olabilirler? Bu benzerlik İrlandalıların (veya Keltlerin) tarihsel köken açısından Kafkas asıllı olduklarının bir göstergesi olabilir mi? Melitsev Bekov'un Osetya'daki yapıların Keltlerden kalmış olduğu yönündeki iddiası ne derece gerçektir? Benzerlikler gündeme geldiğinde bu ve buna benzer soruları çoğaltmak mümkündür. Ancak burada bu soruların cevabı aranmayacak, sadece İrlanda Kuleleri ile Kafkasya'da bulunan Vaynah kulelerinin biçimsel, işlevsel ve teknik özellikleri dikkate alınarak karşılaştırmaları yapılacaktır. Bu karşılaştırmalar yöntem olarak, İrlanda Kuleleri hakkında yazılan kaynaklarla (L.Barrow, P.Callahan, çeşitli web siteleri ) ve Kafkasya'da kendi tespitlerimiz sonucunda elde ettiğimiz donelerin yine farklı kaynaklarla (Aziyev-Çahkıyev , M.B.Mujuhoyev, V.V.Agibalova vb.) desteklenmesi sonucunda olgunlaştırılmıştır. İrlanda'da inşa edilen (Irish Round Towers) kulelerle Kafkas-Vaynah Kuleleri (Vainakh Watch Towers) arasında sadece biçimsel değil, işlevsel, teknik ve malzeme yönünden de büyük benzerlikler söz konusudur. Ancak bu benzerlikleri sıralamadan önce iki kule tipi arasındaki en belirgin farklılığa değinmek yerinde olacaktır. Glendalough Kulesi div> div> Erzi'den Vaynah Kuleleri div> Bu temel biçimsel farklılık, İrlanda kulelerinin silindirik gövdeli ve dairesel planlı olarak inşa edilmesine karşılık, Vaynah kulelerinin kare planlı ve köşeli olarak yapılmış olmasıdır. Ancak bu noktada hatırlanması gereken bazı özelliklere dikkat etmek gerekir. Buna göre; İrlanda kuleleri adanın ovalık ve az eğimli coğrafi yapısına uygun olarak, istilacı imha saldırılarına karşı daha iyi savunma yapma imkanı veren silindirik gövdeli olarak yapılmıştır. Çünkü kulenin her yönünden saldırıya uğrama durumunda dairesel plan, kare plana göre daha işlevsel bir özellik taşıyordu. Dağlık ve yüksek bölgelere, hatta bazen "bıçak sırtı" gibi arazilere inşa edilen Vaynah kuleleri için ise böylesi bir zorunluluk mevcut değildi. Ayrıca dairesel planlı kule yapımı, kare planlı kulelere göre daha emek ve özen isteyen zor bir teknikti. Vaynah kulelerinin kare planlı yapılmasının bir nedeni de bu plan tipinin çok amaçlı yapılarda daha işlevsel bir özellik taşımasından kaynaklanıyordu. Sadece savunma amaçlı inşa edilen yapılarda ise dairesel plan ve silindirik gövde daha işlevsel bir özellik taşımaktaydı. Bu nedenle yapım sırasında sadece savunma amacı taşıyan İrlanda kulelerinden farklı olarak çok amaçlı inşa edilen Vaynah kulelerinin zorunluluk yokken bu tür dairesel planda yapılması gereksiz bir uygulama olarak kabul edilmiş olmalıdır. Gerçekte Kafkasyalı yapı ustaları bu tür dairesel planları bazı eserlere uygulamışlardı. Örneğin Çeçenya'da Vovnişki Birg'de ve Kabarday Balkarya'nın Muhol yöresinde bulunan Kruglıy mezar anıtları dairesel planlı ve tıpkı İrlanda kulelerinde olduğu gibi aynı taş işçiliğinde ve sivri yarım kubbeli olarak inşa edilmişti. Buna karşılık İrlandalı yapı ustaları da kare planlı kule yapımını da biliyorlardı. Örneğin Glendalough-Trinity'deki yapı kalıntıları bu türdendir. İrlanda Kulelerini araştıran bilim adamları İrlandalı kule ustalarının savunma amaçları öne çıkan bu yapıları Bizanslılardan esinlenerek yaptıklarını ileri sürmüşlerdir. İrlanda kulelerinin kökenleri hakkındaki bu düşünce bazı gerçek yönlere sahip, ancak eksik bilgiye dayalı olabilir. Gerçekte kule mimarisi geleneği Kafkasya'nın hemen her yöresinde olduğu gibi, yakın coğrafyalarda da tarih boyunca yaygın olarak yapılıyordu. Örneğin Doğukaradeniz bölgesindeki vadilerde muhtemelen Kafkasyalı Kolhis-İber topluluklarınca milattan sonraki ilk asırlarda inşa edilmiş Zilkale, Kılıçkaya, Köprügören, Yukarımaden, Cvarishev vb. kuleler Kafkasya'daki kulelerle aynı özelliklere sahiptir. İlk ve Ortaçağlarda Doğukaradenizdeki Gürcü derebeylikleri ya Bizansa bağlı ya da bağımlı-ilişki içerisindeydiler. Bu bölgede yer alan ve günümüze ulaşan bazı yapı kalıntıları silindirik gövdeleri ile İrlanda kulelerine benzer şekillerde inşa edilmişlerdir. Örneğin Kireçli köyü kulesi, Tanzot köyü kalesi, Şavşat (Satlel) Kales'indeki kule kalıntıları bu iddiayı destekleyici özellikler taşımaktadırlar. Bu durumda İrlanda kulelerinin Bizansla kurulan ilişkisi bölgedeki Kafkasyalı topluluklarca yapılan kule yapılarından yola çıkılarak ortaya atılmış olabilir. Bu noktada bir noktaya daha değinmemiz gerekirse o da; Kafkasyanın bir yabancı araştırmacı için ulaşılması zor derin vadilerinde gizlenerek günümüze ulaşan kule mimarisi örnekleri hakkında İrlanda kuleleri uzmanlarının büyük bir olasılıkla hiçbir doküman veya bilgiye sahip olmadıklarıdır. Böylece araştırmacılar karşılaştırma yapabilecekleri yeterli verilere sahip olmadıklarından dolayı sadece "Bizans etkilerine değinebilecek kadar" konuya ulaşabilmiş görünmektedirler. İrlanda kuleleri ile Vaynah Kuleleri genellikle müstakil olarak yapılmış eserlerdir. Ancak bazı örneklerde İrlanda kuleleri manastırlara, Vaynah kuleleri de kulevari evlere bitişik halde inşa edilmişlerdir. Vaynah kulelerinin bazı örnekleri komplike bir yerleşim ünitesinin parçası olarak çok sayıda ve bir arada yapılmıştır. Erzi, Leilakh, Eghikal, Hani, Pogo vb. avullar çok sayıda kulenin bir arada olduğu yerlerdir. Her iki ülkedeki kule yapılarında da savunma amaçları ön plana çıkmaktadır. Buna göre İrlanda'daki kuleler Keltleri Viking istilacıların veya Drüid rahiplerini Romalı askerlerin saldırılarına karşı korumak üzere yapılmıştı. İrlanda Kuleleri div> Waynakh Kuleleri div> Bilindiği üzere Kafkasya'daki kulelerin yapılış amaçları arasında, farklı çağlarda ülkeye yapılan (Hun, Mogol veya Rus vb.) saldırılara karşı savunma amacı da bulunmaktadır. Bu nedenle Çeçenya'daki yapılara "Savaş Kuleleri", "Gözetleme Kuleleri","Savunma-Haberleşme Kuleleri" gibi çeşitli isimler verilmiştir. Vaynah ve İrlanda kuleleri farklı taş malzeme kullanılarak kabayontu örme tarzında yapılmışlardır. İrlanda kulelerinde bazalt veya granit taşlar kullanılırken, vaynah kulelerinde bu malzemelerin yerini daha çok arduvaz plaka taş levhalar almıştır. İrlanda kulelerinde görülmeyen bu tür plaka taşlar, kulelerle aynı tarihlerde yapılan ve şaşırtıcı bir biçimde Kafkasya'daki mezar anıtlarına benzeyen CoKerry'deki yapı kalıntılarında karşımıza çıkmaktadır. div> Co Kerry div> div> Vovnişki Brig div> İrlanda kuleleriyle Vaynah kuleleri ölçü ve oranlar açısından aynı veya benzer özelliklere sahiptir. İrlanda Kuleleri 21 ila 38 m. yüksekliktedirler. Vaynah kulelerinin de 20 ila 36 m arasında değişen yüksekliklere sahip olduğu bilinmektedir.Kulelerin temelde ortalama duvar kalınlığı İrlanda kulelerinde: 1.30 m., Vaynah kulelerinde ise: 1.50 m. civarındadır. İrlanda kulelerinin tepe kısmında duvar kalınlığı ortalama 80-90 cm iken Vaynah kulelerinde bu ölçüler daha da azalarak 50-60 cm kadar düşmektedir. Bu ölçüler Vaynah kulelerine daha piramidal bir görüntü vermiştir. Böylece her iki yapı türünde de yüksek yapının basınç etkisi duvar yükseldikçe kalınlık azaltılarak yok edilmiştir. Her iki kule tipinde de temel genişliği 5 veya 6 m. uzunluğunda, kuleyi oluşturan kat adeti ise 5 veya 6 tanedir. Kat yükseklikleri, pencere ve kapı ölçüleri aynı boyut ve oranlardadır. Katlar arasındaki bölmeler ahşap malzeme kullanılarak yapılmıştır. Kirişlerin duvar yüzeyine monte edilmesinde plan tipine uygun köşebent veya çıkıntılara bağlı olarak aynı temel prensipler kullanılmıştır. Kulelerin en üst katlarında yer alan pencereler her iki kule tipinde de 4'er adettir ve şaşırtıcı bir şekilde benzer formludur. Ancak Vaynah kulelerinde bu pencereler önünde yer alan mazgal delikli Çeçence Çerkçx denilen balkon-dolaplar (belki de silindirik gövdeye uygun olmadığından) İrlanda kulelerinde yoktur. İrlanda Kulelerinde tepedeki 4 pencere dört ana yönü işaret etmektedir. Bu tür bir benzerlik Vaynah kulelerinin bazı örneklerinde de -büyük bir olasılıkla tesadüfi olarak- mevcuttur. İrlanda kulelerinde her katta bulunan tek pencereler ise daima doğu yönüne bakar vaziyette yapılmıştır. Her iki kule tipinde de mazgal delikleri ve bazı kulelere bitişik olarak inşa edilen örme taş merdivenler bulunmaktadır. Her iki kule tipinde de çatı biçimleri sivri uçlu olarak, İrlanda kulelerinde silindirik gövdeye uygun olan konik şekilde, Vaynah kulelerinde ise prizmatik kare gövdeye uygun olarak piramidal (basamaklı) şekilde inşa edilmişlerdir. Her iki kule tipinde de kapı ve pencere üstlerine Çeçence Kurkhxera denilen taş bloklar yekpare kilittaşı olarak yerleştirilmişlerdir. div> İrlanda Kulelerinde Pencere div> div> Vaynah Kulelerinde Pencere div> Her iki kule tipinde de özellikle savunma amacıyla yapıldığını gösteren bir uygulama olarak kapı girişleri yerden 2-3 m yukarıya inşa edilmiştir. Bu tür kapılar herhangi bir savunma durumunda büyük bir işlevsellik taşıdığından aslında tüm eski ve ortaçağ boyunca birçok toplum tarafından yaygın olarak kullanılmıştı. Örneğin Çinlilerde Çin Seddinde yer alan bazı burç kulelerinde benzer uygulamalar yapmışlardı. div> İrlanda ve Vaynah Kulelerinden Kapı Örneği div> İrlanda kulelerinin M.S. 200- 1200 yılları arasında yaygın olarak yapıldığı bilinmektedir. Buna karşılık 1200'lü yıllarda klasik görünümüne kavuştuğu düşünülen Vaynah kulelerinin kökeni ve ilk inşa yılları, tahmini olarak Urartu-İskit dönemlerine (M.Ö.900-600) bağlanmasına karşın bu konu henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. İrlanda'da yaklaşık 90 kule örneği bulunmaktadır bunların sadece 23 tanesi sağlam kalabilmiştir. Kafkasya'daki toplam kule sayısı henüz net olarak bilinmemektedir. Sadece Vaynah kulelerinin 350 den fazla sayıda olduğu bilinmektedir. Bu kulelerin kaçının sağlam olduğunu ise şu an için bölgede süren savaş nedeniyle tespit etmek mümkün değildir. İrlanda kulelerinde özellikle son dönem yapılarında (County Laois'deki Timahoe Kulesi, Devenish Kulesi vb.) kapı ve pencere üstlerinde kesme taş işçiliğinin plastik biçimlendirmeye olan yatkınlığından faydalanılarak bir takım figüratif süslemeler yapılmıştır. Bu tür süslemeler Vaynah kulelerinde malzemenin elverişsizliğine bağlı olarak (plaka taş levha) yapılmamıştır. Ancak İrlanda kulelerinde yapılan figüratif süslemeler Vaynah ülkesindeki Thaba-Erda tapınağında ve kesme taş malzemenin kullanıldığı bazı islami döneme ait yapılarda (Tsontroy camii vb.) karşımıza çıkmaktadır. İrlanda kulelerinden bazıları (örneğin: County Cork ' daki Cloyne Kulesi) çatısız olarak hisar tipinde inşa edilmiştir. Bilindiği üzere bu türe giren örneklere Vaynah kuleleri arasında da (örneğin: Belag'daki Biyalkin Kulesi) rastlanılmaktadır. İrlanda Kulelerinin başlangıçta çankulesi ve keşişlerin ikameti için yapıldığı sanılıyordu. Ancak bu iddia kuleler hakkında araştırmalar yapıldığında tamamen yok olmuştur. Kulelerin yanına kuruldukları kiliselerde zaten çan vardı ve keşişlerde (Monk'lar) bu yapıları ikamet amaçlı kullanmıyorlardı. Ayrıca kilise yazarları bu yapılardan kayıtlarda bahsetmemekteydi. Bütün yapılan araştırmalar bu kulelerin hıristiyanlık öncesi dönemlere ait pagan yapılar olduğunu göstermiştir. Katlarda bulunan pencerelerin doğuya açılmasının sebebi, güneşin ilk ışıklarını görebilmek içindi. Ayrıca kulelerin alt katında çok miktarda bulunan kül ve köz kalıntıları, bu yapılarda sürekli olarak kutsal ateşler yakıldığını göstermekteydi. Yine kule isimlerinin "Coleag (Fire God)", "Turaghan (the Tower of Fire)", "Aidhne(the Circle of Fire)", "Kennegh (The Chief Fire)", "Teghadoe (The Fire House)", "Fertagh (the Burial Fire Tower)" vb. ateşle ilgili olması gibi özellikler kulelerin güneş ve ateşe tapan topluluklar tarafından yapıldıklarını göstermektedir. Güneşe veya ateşe tapınma paganizmi bilindiği üzere Kafkasya topraklarında da karşımıza çıkmaktadır. Özellikle ilkel dönemlerden beri petrol ve yer altı gazları açısından zengin rezervlere sahip olan Doğu Kafkaslarda "Ateşgede" genel isimiyle anılan güneşe ve ateşe tapınma izleri tarihin ilk dönemlerine kadar uzanmaktadır. Azerbaycan'ın bir adı da "Odlar yurdu"dur. Kafkas dağlarında güneşe tapınma sonucunda inşa edilen ve "Sukut Kuleleri" de denilen binlerce güneş mezarı mevcuttur. Bu mezarların, bölgelerdeki kulelerle yakın benzerlikleri ve ilişkileri vardır. En azından kulelerin çatılarına verilen "Mayla" adı Çeçencede "güneşlik" (Malk:güneş) anlamına gelmektedir. Çeçenya coğrafyasında güneşle ilgili "Malkha", "Mayistri", "Malkhisti" vb. gibi isimler bulunmaktadır. Buradan şu sonuca varabiliriz ki, İrlanda'daki kule yapıcı toplulukların pagan inançları Kafkasya'ya hiç de yabancı değildir. Ancak bu noktada şu gerçeğin altını çizmek gerekir. Ateşe veya güneşe tapma paganizmi sadece İrlanda veya Kafkasya'ya ait değil, dünyanın bir çok bölgesinde ortaya çıkmış yaygın bir antik inanış biçimidir. div> İrlanda ve Vaynah Kuleleri Kesit Alanı div> İrlanda kuleleri için ortaya atılan bazı iddialar ise gerçekten çok ilginçtir. Daha önce NASA ve USAF'ta da çalışmış olan entomologist Prof. Philip Callahan , "Ancient Mysteries, Modern Visions" adlı eserinde bu kulelerin İrlanda'daki coğrafi yerleşim haritasını incelediğinde, karşısına kış gündönümünde kuzey yıldızlarının dağılımını hatırlatan bir şeklin çıktığını iddia etmektedir. Akademisyen Callahan'ın değindiği bir başka ilginç nokta ise, bu kulelerin sesi aksettirdiği, uzaydan yeryüzüne gelen manyetik ve elektromanyetik enerjiyi toplayarak bir çeşit anten görevi yaptığı şeklindedir. Kuleler kireçtaşı, demirle zenginleştirilmiş kırmızı kum taşı, killi kayagantaşı ve granit gibi (Keltler tarafından iyi bilinen) paramagnetik özellikleri olan malzemelerden yapıldığından bir anten işlevi görerek "schuman dalgası" denilen ve doğal olarak oluşan elektromanyetik radyasyon topluyor, bu da kulelerin etrafındaki toprağı daha verimli hale getiriyordu. Buna göre yer yüzü ve Ionosferde var olan ve dakikada ortalama 2000 light ışıma veren bazı elektromanyetik dalgalar yer altında titreşim yaparak insan davranışlarına (1-30 hertz frekanslar) ve bitki verimliliğine (350-6000 hertz frekanslar) tesir etmektedir. Kafkasya'da bu tür paramagnetik konulara ilişkin çeşitli söylenceler (Özellikle Elbruz Dağı ile ilgili olarak) mevcuttur. Ancak kulelerle ilgili bu tür iddialar hakkında bir kayıt bulunmamaktadır. div> İrlanda'da bulunan kule yapı örneklerine İngiltere'de, Belçika'da (Messines Tower), Sumatra ve Java'da benzer biçimlerde tesadüf edilmektedir. Bu yapılar genel görünüş, katlar, yüksek giriş kapıları, tepedeki dörtlü pencere sistemleri vs. gibi özellikler açısından İrlanda kuleleriyle büyük benzerliklere sahiptirler. Hindistanda bulunan bazı kule yapılarında ise "Fire Towers", "Fire-circles", "Sun houses" gibi İrlanda kulelerine benzer adlar kullanılmıştır. Dünyanın bir çok bölgesinde tarih boyunca yaygın olarak kule tipi mimari örnekleri yapılmıştır. Kafkasya ve İrlanda bu yapıların en çok örneğinin bir arada bulunduğu iki ayrı coğrafya olarak dikkati çekmektedir. Ancak bu yapılardan İrlanda Kuleleri farklı açılardan detaylı incelemelere konu olurken, Kafkas-Vaynah kuleleri hakkında ise gözlemlere dayalı birkaç çalışma dışında daha henüz konuyu farklı açılardan ele alan kapsamlı araştırmalar yapılmamıştır. Görüldüğü üzere sadece kaynaklara dayanılarak yapılan yüzeysel bir karşılaştırma sonucunda dahi İrlanda kule mimarisi ile Kafkasya-Vaynah kule mimarisi arasında teknik, işlev ve malzeme özellikleri yönünden birçok benzerlikler ortaya çıkmıştır. Bu noktada şu iki gerçeğin de altını çizmemiz gerekmektedir: 1. Her iki ülkenin kule yapıları arasındaki karşılaştırma sonuçları okuyucu tarafından sadece bir durum tespiti olarak algılanmalıdır. 2. Yapılar arasındaki benzerliklerden yola çıkılarak İrlandalılar ile Kafkasyalılar arasında köken birliği arama gibi bir iddiamızın bu yazı için söz konusu olmadığı anlaşılmalıdır. Böylesi bir iddianın eğer gerekiyorsa, oluşturulabilmesi için konunun budunbilimsel, dilbilimsel, tarih ve arkeoloji vb. gibi daha farklı bilim alanları tarafından ele alınması ve olgunlaştırılması gereklidir. Konu üzerinde sanat tarihi açısından daha kesin yargı ve ifadelerde bulunabilmek için İrlanda'da inşa edilmiş kulelerle Kafkasya'daki kulelerin bölgelerinde daha detaylı bir şekilde karşılaştırılarak ele alınması ve incelenmesi gerekmektedir. Ayrıca bu tür karşılaştırmalar Batı Kafkasya'daki "dolmen"lerle dünyanın diğer bölgelerindeki dolmenler hakkında da yapılmalıdır. Bu tür araştırmalar inanıyoruz ki dünya toplumları arasındaki kaynaşmalarda bir harç vazifesi görecektir. İan BENNET., "The Mistress of All Life",Hali, april 1990, issue 50, vol.12-2, p.116-129. John F.BADDELEY., The Rugged Flanks of Caucasus, London 1940. Aydın Osman ERKAN., Tarih Boyunca Kafkasya, Çiviyazıları yay., İstanbul 1999., s.104-113. Erol YILDIR., Kuzey Kafkasya'da Vaynah Kule Mimarisi (Vaynah Kuleleri), Flaş Ajans, İstanbul 1997. s.62-63. http://www.marje.net/mailgrubu/ 10. Ocak 2002, Perşembe 13.47. (C'upe Hasan Okan Iscan) İrlanda kuleleri hakkında aşağıdaki web adreslerinde daha geniş bilgilere ulaşılabilir. Bknz., http://www.roundtower.de/, http://www.fiddlersgreen.net/buildings/english/irish-tower , http://www.irishknowledge.org/pages/Detailed/1241.html , http://www.lawrencetown.com/clonmac.htm , http://www.users.bigpond.com/kirwilli/dolmen/monuments.htm, http://www.kerrypoet.utvinternet.com/monastic/monastic2.html, http://www.ireland.org/irl_hist/hist17.htm http://www.geocities.com/TheTropics/Cabana/2973/Ireland/Glenda.html vb. M.A. AZİYEV-D.Y.ÇAHKIYEV., Kamennaya Letopıs Stranı Vaynahov. Pamyatniki Arhitekturu i İskusstva Çeçni i İngusyetii, Russkaya Kniga, Moskva 1994. M. Bagaudinov MUJUHOYEV., Srednevekovıye Kultovıye Pamyatniki Centralnogo Kavkaza.,Kniga, Grozniy 1989. V.Vasiliyevna AGİBALOVA.,Na Assu Çerez Armhi, Grozniy 1988. Lennox BARROW., Irish Round Towers, Dublin 1977. Doğu Karadeniz Bölgesindeki yapılarla ilgili olarak bknz., Osman AYTEKİN., Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları:2257,1999 Ankara. Phil Callahan hakkında daha geniş bilgi için Bknz., http://froebuck.home.texas.net/newpage3.htm http://vccslitonline.cc.va.us/readingpoetry/callahan.htm http://www.rotary7910.org/clubs/c_worcester.htm div>+''+Erol Yıldır