Адыгэм ди «Щыгъуэ махуэр» лъэпкъ гуауэшхуэм и нэгъыщэщ, лъапсэрых-лъэпкъгъэкIуэд кыщытхуагъэкIуа махуэщ, лъапсэрыхым къелар кIуэдыпIэ щрагъэхуа, адэжь щIыналъэм щрахуа махуэщ, жьы мыхъужын гу-щхьэ лажьэщ. Илъэси 130-м нэблагъэкIэ дунейпсом нэрмылъагъу нэпцI защIа, ди адэшхуэхэри ар тщагъэгъупщэну хэта пэтми, лажьэр жьы хъуркъыми, тщыгъупщакъым, лъэпкъым и гурыгъу мафIэ щэхур аргуэру къызэщIэлындэжащ. 1990 илъэсхэм къыщыщIэдзауэ лъэпкъыр и мафIэс сахуэхэм, и яжьэ пщтыр лъалъэхэм аргуэру къахэхъукIыжу, къызэфIэувэжу, зыпкъ иувэжу щIидзэжащ, гущIэгъурэ гулъытэрэ зыхэлъ цIыхуфIхэми, абы зэгухьэныгъэхэми ди лъэпкъ гуауэр кIуэхукIэ нэхъ лъэщыу къыддагуэшу щIадзащ.p> Япэрауэ, адыгэм ди «Щыгъуэ махуэр» къызыхэкIар, къытхуэзыхьар захуэу зэхэгъэкIын, IупщIыу утыку къилъхьэн хуейщ. Урысхэм «Кавказ зауэ» жаIэу щытащ япэм, ар нэхъ пэжынкIэ хъунущ иджы зэрыжаIэм елъытауэ. ДауикI, «Урыс-Кавказ Зауэ» жыIэгъуэр пэжкъым, захуэкъым, къэхъуа-къэщIам хуэкIуэкъым. Сыту жыпIэмэ, япэрауэ, урысыр лъэпкъщ, Кавказыр щIы кIапэщ, географием и зы къуапэщ. Лъэпкърэ щIырэ зэзауэкъым, зэзауэр лъэпкъитIщ, къэралитIщ, дзитIщ. Урысеймрэ Кавказымрэ жыпIэми хуэкIуэркъым, зы къэралрэ зы щIыпIэрэ е щIыпIитIыр даурэ зэрызэзэуэнур!? Урысхэмрэ Кавказ лъэпкъхэмрэ жыпIэми захуэ хъуркъым. Сыту жыпIэмэ, лъэпкъхэр аракъым зэзэуар, Урысей пащтыхьыгъуэм и дзэхэмрэ кавказ лъэпкъхэмрэ аращ. Ауэ ари пэж дыдэ хъуркъым. Сыту жыпIэмэ, къэралитI зыгуэр зэтрахыу зэпыщIэуварэ я дзитI зэрагъэзэуамэ апхуэдэу жыпIэ хъунущ. Ауэ дэ ди зауэр апхуэдэуи щыткъым. Зы лъэныкъуэр Урысей империер, абы и дзэ мэхъаджэхэр арат ауэ адрей лъэныкъуэм къэрали, дзэи щыIакъым. И Хэкум къебгъэрыкIуа Урысей империем и дзэшхуэхэм, къэрали дзэи зимыIэ адыгэ лъэпкъыр, жылагъуэр, цIыху къызэрыгуэкIхэр пыщIэувауэ аращ. ИкIэм икIэжым я къуажэхэм мафIэ иридзыурэ, я нанухэр бжыпэкIэ ныбэм къырригъэдзыурэ, я мэшхэр шы гуартэхэм яригъэудэурэ Урысей империем псэупIэ къызыхуимыгъэнэжа адыгэ лъэпкъым лъапсэрых, лъэпкъгъэкIуэд къыхуихьащ, и Хэкур къизэуащ, а емынэм къелари и адэжь щIыналъэм ирихущ, лъэщыгъэкIэ баштекъузэкIэ иригъэкIри, «мухьэжыр», «хэхэс», «диаспорэ» ищIащ. Ар лъэпкъым ажал къэсыпIэ хуэхъужащ. ЗэрытщIэщ е тщIэн зэрыхуейщи, урысхэр КавказкIэ зэджэ Къэфкъасием и щIыдэхъу лъэпкъщ адыгэр, «дунеижьыр щымыджэмыпцIэрэ щIылъэр щызэпцIагъащIэ» лъандэрэ Къэфкъасием щопсэур. И бзэр, и хабзэр, и щIэнхабзэр, и лъэпкъ-цIыху щIыкIэр (характеристикэр) илъэс мин бжыгъэ куэдым къриубыдэу а щIыналъэм къыщызэфIигъэуващ, и пщIантIэпс, и лъыпс хигъэлъадэурэ а щIы кIапIэр нэхъ лъапIэж ищIащ, адыгэпсэр пытыху Хэку зыхуищIащ. А Хэку лъапIэр «Тхьэшхуэм езым зыхухихыжа» пэтми, адыгэм къыхуигъэфэщауэ ибжащ, фIы илъэгъуащ, и псэм пищIащ, нэхъ лъапIэжуи зыхищIащ. Сыт щыгъуэ сыт хуэдэ къару лъэщ къебгъэрыкIуами, зэи къикIуэтакъым, и Хэкур, и напэр, и щхьэхуитыныгъэр къихъумэжын щхьэкIэ и псэ еблэжакъым, илъ хигъэлъэдащ, и псэ хилъхьащ. Ауэ яужьрейуэ, империе гупсысэм итхьэкъуа Урысей Империер къебгъэрыкIуэри, и дзэ лъэщхэр къриутIыпщащ. Бийм и лъэщагъри, кIэухыу зауэм хуэхъункIэ хъунури  илъэгъуа, зыхищIа пэтми, псэемыблэжу илъэсищэм щIигъукIэ пыщIэтащ, «е улIын е улIэн» жиIащ. ЛIар напэ къабзэкIэ лIы хуэдэу зауэурэ лIащ, лIыхъужьу лъэпкъ тхыдэм, щIэжым къыхэнащ, и щIэблэхэм, и лъэпкъэгъухэм я гум къинэжащ. Урысей империем и дзэшхуэ гуэрым щэпашэу (капитану) хэта Александр Зятов 1865 гъэм къитхыжащ мыпхуэдэу: «Адыгэхэм я къуажэхэр зэщIэдгъэсхьащ, я Iэщ-былым зэтедыукIащ, я мэшхэр шыхэм едгъэулэгуащ... Я нанухэр гущIэгъуншэу зэтедыукIащ... Апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъ зэрызетхьам щхьэкIэ урыс пащтыхьым (царым) мы щIыхь бгъэхэIур къыдитащ. Ар сыт хуэдэ щIыхь?! ЩIыхь зиIэ цIыху апхуэдэ ищIэн!? Сэ махуэ къэс Тхьэшхуэм солъэIу къысхуигъэгъуну... Ахэм я Хэку къахъумэжу арат икIи лIыхъужьхэт. Дэрамэ, цIыхугъэ фащэм дикIауэ дыхьэкIэкхъуэкIэ хуэдэт. Гъэру зыIэщIэдгъэхьа адыгэхэмрэ дыщызэбгъурыувэкIэ дэ абыхэм драгъэр хуэдэт, ахэр арамэ, гушхуагъэшхуэ яхэлъу я пкъыр задабзэу яIыгът, щырытхэт. Тхьэшхуэм къысхуигъэгъу!..»p> ЦIыхугъэрэ гущIэгъурэ хэлъыу, апхуэдэу къэзытхыжа урыс дзэлIыу щыIэр зыкъым, тIукъым, мащIэкъым. Ахэр псори зэщIэкъуэжауэ хэIущIыIу щIыжын хуейуэ къэтщ. А къалэныр нэхъыбэу зылъысыр, хэкурыс ди къуэшхэр аращ, зэрыурысыбзэм къыхэкIкIэ. НэгъуэщI лъэпкъхэм щыщ зекIуэлI тхакIуэхэм ятхыжахэри бзэ зыщIэ хэхэс ди щIэблэхэм къахутэнурэ зэщIакъуэн хуейщ. Нобэ адыгэ лъэпкъым и нэхъыбапIэр (и Iыхьэ пщIани 9-р) я адэжь щIыналъэм, я Хэкум пэIэщIэу, дунейм и къэрал 40-м щIигъум хэпхъауэ яхэшыпсыхьыжу яхэсмэ, Хэкум къинэжа щхьэ бжыгъэ мащIэри Iихьихыу зэбгрыдзарэ нэхъ мащIэж хъуамэ, лъэпкъым и бзэр IэщIэхуу, и хабзэр зэримыхьэжыфу, и щIэнхабзэр (культурэр) зэфIимыгъэувэжыфу, иримыгъэфIэкIуэжыфу, хэшыпсыхьыжныгъэ (ассимилацэ) архъуанэм хилъэфауэ, зримыгъэтхьэлэн папщIэ Iэуэлъауэу хэтмэ, ар умылъагъуныр, мылъагъу нэпцI зыпщIыныр цIыхугъэкъым. КIэщIыу жыпIэмэ, нобэ адыгэ лъэпкъыр зыхэт Iуэхугъуэ гугъуехь псоми я лъабжьэр, мис, ХVIII-ХIХ лIэщыгъуэхэм Урысей империем къыдищIылIауэ щыта а лъапсэрых-лъэпкъгъэкIуэд зауэхэр, лъэпкъым и нэхъыбапIэр и Хэку зэрырихуар,  Адыгэ Хэкур зэрызэхачэтхъар, адыгэ лъэпкъыр дунейпсом, къэрал плIыщI нэхъыбэм гуэдз хьэдзэ зырызу зэрытрапхъар аращ. Иджы нобэ Урысей Федерацэр япэ зэриту, адыгэр хэхэсу зыхэс къэралхэми, дунейпсо къэралхэм я зэгухьэныгъи я нэрылъагъущ, адыгэр зэрыхэкIуадэр, и бзэ зэрыфIэкIуэдыр, и хабзэ зэрызэримыхьэжыфыр, и лъэпкъ щIэнхабзэ (культурэ) къызэримыхъумэжыфыр, зэрызримыгъэужьыжыфыр. Ар адыгэм имызакъуэу, дунепсом тет лъэпкъхэри, къэралхэри, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэри, цIыхуфIхэри зыщIэгупсысыпхъэ Iуэхугъуэ уэимхэм ящыщщ. Сыту жыпIэмэ, дунейм зы бзэ текIуэдыкIмэ, зы лъэпкъ, зы хабзэ, зы цивилизацэ текIуэдыкIауэ аращ. Ар дунейпсом и хэщIыныгъэшхуэщ, зэи ипIэ йумыгъэувэжыфыну. Зы къэкIыгъэ лIэужьыгъуи, зы псэущхьэ лIэужьыгъуи дунейм тримыгъэкIуэдыкIын папщIэ бэнэныгъэ езыгъэкIуэкI нобэрей дунейм жиIэ хъуну къыщIэкIынкъым «кIуэдмэ ирекIуэд адыгэ лъэпкъыр, адыгъэбзэр, адыгэ хабзэр, адыгэ цивилизацэр» жиIэуэ. АтIэ, ахэр адыгэ Iуэхугъуэм щыгъэгъуэзэн, ящIэн хуейр IупщIу я пащхьэ илъхьэн хуейуэ аращ. Ари зи къалэныр псом япэрауэ адыгэ лъэпкъырщ, абы и жылагъуэ зэгухьэныгъэхэрщ, етIанэрауэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщу гущIэгъурэ щIэныгъэрэ къарурэ зиIэ цIыхуфIхэр, абыхэм я зэгухьэныгъэхэр аращ. Пэжщ, империе гупсысэ-гуращэм Урысейм и нэр щимыпхъуатэмэ, хы хуабэхэм ятехьэну, Индием нэсыну зыхуигъэувыжами зауэ-банэ, лъэпкъ-гъэкIуэд хэмылъыу мамырыгъэ-зэзэгъныгъэкIэ абы зы гъуэгу къыхуагъуэтатэмэ, ди адэшхуэхэми «е дылIын е дылIэн» жаIэу, я лъабжьэр ирамыгъэнатэмэ тхыдэр нэгъуэщIыу къекIуэкIынкIэ хъунут. Тхыдэм къыпхуегъэгъэзэжынукъым, ауэ абы шысэ/щапхъэ къыхэхын хуейщ, дяпэкIэ дунейпсоми апхуэдэ къыщымыхъун щхьэкIэ. Япэрауэ, къэхъуа-къэщIар зэрымыхъумыщIэр IупщIыу утыку къилъхьэн, щIэпхъэджагъэ зыщIар ищIам зэрыхущIегъуэжар хэIущIыIу щIын, гуауэр зэдэгуэшын, амал зэриIэкIэ лейр дэгъэзыжыным хущIэкъун хуейщ. Ар мамырыгъэм и лъабжьэщ, зэныбжьэгъугъэм, зэкъуэшныгъэм хуэкIуэ гъуэгуанэщ. КъызэднэкIа илъэси 156-м къриубыдэу къапщтэмэ, Урысейм и политичнэ системэм зыбжанэрэ зихъуэжащ, ауэ адыгэм и гуауэр зэи ужьыхакъым, и уIэгъэхэр кIыжакъым, лъэпкъ-гъэкIуэд щхьэлыр иджыри мэхьэжэр. Совет къаралыр щаухуэм щыгъуэ, зэм плъыжьхэм зэм хужьхэм егъэзыпIэ ирагъэхуа адыгэ къуажэхэр зэхэзехуэн ямыщIыу къэнакъым, адыгэ куэди ягъэкIуэдащ.  1918 гъэм бгырыс лъэпкъхэр зы республикэ зэдаухуэну хэтами, яхузэфIэкIакъым, лъэщхэм ядакъым, ягъэпсэуакъым. 1920 илъэсхэм Ленин и социализмэр лъэпкъ щхьэбжыгъэ мащIэхэм къащхьэщыжащ, я бзэ зэрахьэжыну, иритхэну иреджэну хуитыныгъэ къахуихьащ, амал яригъэгъуэтащ, къуажэхэм анэдэлъхубзэкIэ еджапIэ къыщызэIуахащ, тхакIуэ-усакIуэхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуащ... Абы и фIыгъэкIэ езы социализмэми и лъэр нэхъ быдэу уващ.p> Хэхэс адыгэм икъуу лъамыгъэIэсыфами, зэхрамыгъэхыфами 1929 гъэм Ленин ищIауэ щыта джэпсалъэми мэхьэнэшхуэ иIэт. Абы идат икIи игъэIуат пащтыхьыгъуэ лъэхъэнэм адыгэ лъэпкъым лей зэрылъысар, и гуауэр зэрыдигуэшыр, ахэр, абыхэм я щIэблэхэр Совет урысейм и цIыхуу/граждану зэрилъытэр, къэIэпхъуэжыну хуейIэмэ къэкIуэжыну хуит зэрищIыр... Ди жагъуэ зэрыхъунщи, а гулъытэ гуапэр, псалъэ пэжыр псалъэмакъ къудейуэ къэнэжащ, хэхэс адыгэми зэхахакъым, къэралми и псалъэр къызэригъэпэжыжын план, программэ зэхигъэувакъым.p> Нэхъеижыр аращи, абы и ужькIэ Совет къэралми и лъэпкъ политикэр зэрихъуэкIыу, лъэпкъ щхьэбжыгъэ мащIэхэм къазэрыщхьэщыжыр игъэмащIэу щIидзащ. 1960 гъэм къыщыщIэдзауэ къуажэ еджапIэхэми анэдэлъхубзэр щагъэмащIэу, бзэмрэ литературэмрэ къищынэмыщIа адрей джыпхъэхэр псори урысыбзэкIэ ирагъэджыу щIадзащ. Къэралым и Iэщхьэтетхэм, Совет системэр зэрымыхъур, зэрымыхъужынур къагурыIуэри демократием щытехьэ лъэхъэнэхэм, хэхэс адыгэхэм я гум зы гугъэ-гуращэ къыщыушыу, хэхэс адыгэр Хэкум, ар зыхэт Урысей Федерацэм нэхъ нэфIкIэ къеплъыу щIидзат.  1990 илъэсхэм Урысей Федерацэм и Къэрал Хасэм – Думэм псалъэ гуапэхэр хэту джэпсалъэ игъэIуами, 1948-1 бжыгъэр тету 28.11.1991 гъэм, гражданствэм теухуауэ  къыдигъэкIа  къэрал хабзэм (законым) хэхэс адыгэхэм я къэшэжын-къэгъэзэжын Iуэхур къэзыгъэпсынщIэ пычыгъуэхэр (19/3/е  хуэдэу) хагъэувами, икъуу зэрамыгъэIуам, я фIэщ зэрырамыхьэлIам къыхэкIкIэ ари кIуэдыжащ. Адыгэр Хэкум зэрырахурэ илъэси 130 щрикъум хуэзэу 1994 гъэм, нэкъыгъэм и 18-м Президент Елцин адыгэ лъэпкъым зыкъытхуигъазэу къызэрыдэхъуэхъуа, къызэрытхуэщыгъуа, ди гуауэр къызэрыддигуэша джэпсалъэми къыкIэлъыкIуаIэкъым. Ди гуауэр ди гуауэу,  ди щыгъуэр ди щыгъуэу къонэж, зэи мыужьыхыу, ауэ адыгэ зыдэпсэу къэралхэм нэхъ дыкъызэхахыу, къыддаIыгъыу, къыддагуэшу. АбыкIэ псом япэ ищын хуейуэ дызыщыгугъ Урысей Федерацэм дыкъыщызэхихынур дапщэщу пIэрэ? ДауикI, лъэпкъ зэгъэфI IуэхуфI зэгуэрым щащIакIэ ар иджыри дяпэкIэ щIамыщIыжын щхьэусыгъуэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Нобэ адыгэ/черкес лъэпкъым щыщу Хэкум щыпсэур (адыгэ, черкес, къэбэрдей, шапсыгъ хуэдэ цIэхэр зэрахьэуэ) 800.000 ирикъуркъым. НэгъуэщIыу жыпIэмэ ар дунейм тет адыгэм и Iыхьэ пщIанэ (%10) хъужми аращ. Ахэри щIы кIапэ цIыкIу зырызу зэхэчэтхъауэ щIыпIихым (Краснодар краим хиубыдэ ХыIуфэ Шапсыгъым, Адыгей Республикэм, Ставропол краим хиубыдэ Успенский Район жыхуиIэм, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, Къэбэрдей-Балъкъар Республикэм, Ищхъэрэ Осетиям хиубыдэ Мэздэгум) щопсэур. Щыпсэууэ жытIэ щхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, лъэпкъыбзэр зэрырагъэдж сыхьэт бжыгъэр кIуэхукIэ нэхъ ягъэмащIэурэ, анэдэлъхубзэр бэзэрым, щIэныгъэм, политикэм, гъащIэм хамыгъэхьэурэ лъэпкъыр йокIакIуэр, псэншэу къэнэным хуокIуэр. 1992 гъэм мазаем и 7-м Къэбэрдей-Балъкъар Республикэм, 1996гъэм мэллъхуэгъуэм и 29-м Адыгей Республикэм я Къэрал Хасэхэм – Парламентохэм къэрал унафэу къащтащ Урысей империем лъапсэрых-лъэпкъгъэкIуэд адыгэ лъэпкъым къыхуигъэкIуауэ. А унафэр Урысей парламентоми къищтэну лъэIу тхылъ хуагъэхьащ ауэ, 1994 гъэм нэкъыгъэм и 18-м Президент Елцин, адыгэ лъэпкъым зыкъытхуигъазэу къызэрытхуэгузэвар жомыIэынумэ, къикIаIэкъым, заущэхуащ, нэф-нэпцI защIащ. Пэжщ, зы лъэпкъым лъапсэрых-лъэпкъгъэкIуэд (геноцид) епщIылIэныр щIапхъэджагъэ къызэрыгуэкIкъым, - хьэкIэкхъуэкIагъэ щыпкъэщ. Апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэ зыщIауэ зытезылъхьэжыфын лъэпкъ куэд щыIэкъым. Ауэ итIани, пэжыр пэжщи, щIэбуфэ хъуркъым, гува-щIэхами зэгуэр амал имыIэу хэIу-щIыIу къохъужыр. Абы щыгъуэи лъэпкъхэр зэхуэщIыIэ-зэбий имыщIмэ зэныбжьэгъу ищIыркъым. Абы нэмысу къэхъуа-къэщIар зэрыщыту утыку къилъхьарэ, гуауэ зылъысам и гуауэр дэгуэшауэ, хуэгузэвауэ, лажьэр амал зэриIэкIэ узэщIыжыным хущIэкъуамэ, абы зэныбжьэгъугъэр, мамырыгъэр зэрыщIигъэбыдэнум шэч хэлъкым. АбыкIэ Нэмыцэ лъэпкъыр, къэралыр дуней цIыхугъэм щапхъэ зыхуищIыпхъэщ. Иджырей Нэмыцэ къэралыр Iущу, губзыгъэу, цIыхугъэ хабзэм тету зекIуащ. Нэмыцэ лъэпкъым къыхэкIа зы хьэкIэкхъуэкIэ гупым – Гитлер и гупым, журт лъэпкъым ирищIылIа лъапсэрых-лъэпкъгъэкIуэдыр ибзыщIыну, щIиуфэну хэтакъым. АбыкIэ узэныкъуэкъуным фIыгъэ къызэримышэнур щIэх къыгурыIуэри, а хьэкIэкхъуэкIагъыр нэмыцэ лъэпкъ псом зэрыдимыIыгъар, зэрыдимыIыгъыр IупщIу утыку кърилъхьащ. Нэмыцэ лъэпкъым къыбгъэдэкIыу журт лъэпкъым къысхуэгъэгъу жриIэжащ, хуэщыгъуащ, хуэгузэващ, ягъэу лъысари амал зэриIэкIэ зэриузэхужыным, зэриузэщIыжыным хущIэкъуащ.p> Нэмыцэ лъэпкъми къэралми абыкIэ щIыхьышхуэ къимыгъэхъамэ, губгъэн лъэпкъ къилэжьакъым. Адыгэ лъэпкъыр республикищу, адрей ди къуэш Къафкъас республикэхэри зыхэт Урысей Федерацэм дэри дызэрыщыгугъыр апхуэдэ зыгуэрщ. ДауикI, лIар къыпхуэгъэхъужынукъым, ауэ, къэнам и гур къэпхьэхуфынущ. Къысхуэгъэгъу жепIэфынущ, ухуэгузэвэфынущ, хамэу зэрыумылъытэр ебгъэлъагъуфынущ, хэхэсым къигъэзэжыфыну гъуэгу хузэIупхыфынущ, хамэ къэрал щыпсэу пэтми уи цIыхуу / граждану зэрубжыр къигъэлъагъуэуэ паспорт ептыфынущ...p> Ахэр зыхуэпщIэ лъэпкъыр уи бий зэрымыхъунум, уи фIыу зэрыщытынум шэч хэлъын хуейкъым. Ем е къешэри фIым фIы къешэ. Е къуэзыщIэри фIы къыпхуэзыщIэри пщыгъупщэркъым. Хъуажь Фахъри+''+nan+''+Fahri Huvaj

1970 yılında “Kamçı – Aylık Siyasi Gazete” ile başlattığımız ve 12 Mart 1971 askeri müdahalesinin ardından 1975’lerden itibaren Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği üzerinden kurumsallaşmaya ve kitleselleşmeye başlayan Anayurda Dönüş ve Ulusal Var Oluş mücadelemiz, 1979 Nisan ayında benim Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği Başkanlığından ayrılıp askere gitmem üzerine biraz ivme kaybetmeye başlasa da 12 Eylül askeri müdahalesine kadar nispeten örgütlü bir yapı olarak devam etti.p> Kısaca “Dönüş Hareketi” olarak adlandırılan bu hareket, maceracı bir gençlik hareketi değildi. Asla silahlı bir mücadele öngörmüyordu. Sağ-sol çatışmalarının dışında kalmaya özen gösteriyordu. Tamamen hukuki ve demokratik bir ulusal var oluş hareketi idi. Evrensel hukuk ilke ve kuralları ile temel insan hak ve özgürlüklerini rehber edinerek, yürürlükteki yasaları ve reel politikayı gözeterek faaliyet gösteriyordu. Elbette asimilasyoncu politik baskılara ve genel olarak asimilasyona karşıydı. Çeşitli nedenlerle asimile olmakta olan, anadilini ve ulusal kültürünü koruyamaz, geliştiremez duruma düşürülen Çerkes halkının, kendi istek ve kararıyla demokratik, diplomatik ve hukuksal yollarla tarihsel Anayurdu olan Kuzey Kafkasya’ya, onun bir parçası olan tarihsel vatanımız Çerkesya’ya dönüşünü savunuyordu. Bize göre Anayurda dönüş; Anayurda dönüş yapanların kendilerinin ve alt-soylarının asimilasyondan, ulusal-kültürel yok oluştan kurtulması, Anayurtta Çerkes nüfus azlığının yeniden telafi ve ikame edilmeye başlaması, Anayurtta anadil ve ulusal kültürün zenginleşmesi ve ömrünün uzaması, Böylece “kendi topraklarında kendi geleceğini belirleyen egemen bir toplum” olarak evrensel oluşuma özgün katkılarda bulunma olanağının yeniden oluşturulması ve nihayet Anayurt ile muhaceret ülkeleri arasında bir dostluk ve barış köprüsü oluşturulmasına, ülkelerimiz, özellikle Rusya Federasyonu ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ilişkilerin iyileşmesine ve gelişmesine katkı anlamına geliyordu. ol> Bu amaç ve hedeflerin hangisine kimin nasıl bir itirazı olabilirdi ki!.. Dönüş hareketi, bu nitelikleri ve yapısıyla geniş halk kitlelerine ulaşıyor, önemli ölçüde taban ve destek buluyordu. Bu ise retçi, inkârcı, yok edici, tektipleştirici resmi ideolojinin hiç hoşuna gitmiyordu ama yapacağı bir şey de yoktu. Çünkü hareket yasadışı bir şey yapmıyor, yasal çerçeve içinde söylenebilecek şeyleri söylemeye, yapılabilecek şeyleri yapmaya çalışıyordu. 1980’e kadar Kamçı, Yamçı, Nartların Sesi gibi yayın organlarıyla Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği odaklı sivil toplum faaliyetleriyle “Anayurda Dönüş”ün önemi ve gereği geniş halk kitlelerine anlatılmaya, benimsetilmeye çalışıldı. 1980 ve sonrasında gündemimiz, bunun nasıl gerçekleşebileceğinin çalışılması ve Anayurda Dönüş’ün fiilen örgütlenmesi olacaktı. Ne var ki, 12 Eylül askeri darbesi, zaten çağdaş uygarlık ölçütlerine göre çok gerilerde olan ülkedeki demokrasi düzeyini büsbütün sıfırladı, yok etti. Gizli-açık, anlı şanlı, ünlü örgütleri silindir gibi ezip geçti, demokratik kitle örgütlerini, siyasal partileri kapattı, demokratik hak ve özgürlüklerden söz bile edilemez oldu. Zaten henüz yenice kabuk bağlamaya başlamak üzere olan cılız Dönüş hareketi de doğal olarak ezilip dağıtılan hareketlerden biri oldu. Aslan Arı, Özdemir Özbay, Fahri Huvaj gibi hareketin önde gelenleri arasında görülen kimi arkadaşlarımız, sadece harekete içtenlikle destek vermeye çalışan, yayınlarımızı satan, dağıtan, abone bulmaya çalışan bazı değerli kardeşlerimiz, isimsiz kahramanlar gözetim altına alındı. Hatta kimileri mahkûm bile edildi.  Oysa hiç birinin yasa dışı işlerle herhangi bir işi, ilişkisi söz konusu bile olamazdı; Aslan Arı, yetkin ve yetenekli bir mühendis olarak Devlete hizmet eden mütevazı ve saygın bir müteahhit idi,  iş adamıydı, üstelik bir sağ partiden belediye başkan adayı bile olmuştu. Özdemir Özbay, DSİ’nin avukatı olarak devletin nice müzmin sorununa çözüm üretmiş, devleti milyarlarla ifade edilebilecek zararlardan kurtarmış, belki devlete milyarlarla ifade edilebilecek gelirler, kazançlar sağlamış, hiçbir yasadışılıkla ilişkilendirilemeyecek saygın bir kamu avukatıydı. Bense öğretmen olduğum için cunta tarafından potansiyel suçlu ve şaibe altında görülebilsem bile, iki ay erken terhis edilmemiş olsaydım o 12 Eylül darbesini yapanlar içinde yer almak zorunda kalacak bir yedek subaydım. Yani biz de, kimse de bizim gözetim altına alınmamızı beklemiyor, aklına bile getirmiyordu. Ama cunta havadan nem kapıyor, öküz altında buzağı arıyordu. Milleti, özellikle de düşünen, üreten, konuşan, sorgulayan aydın, entelektüel kesimi susturup sindirerek tümüyle toplumu hizaya getirmek, toplumun tüm bireylerini hiçbir şeyi sorgulamayan, kendi kişisel işi dışında başka bir şeyle memleket meseleleriyle filan ilgilenmeyen, itirazsız emre itaat edecek emir erleri, apolitik robotlar haline getirmek istiyordu. Bunda önemli ölçüde başarılı olduğunu da kabul etmek gerekir. Nitekim 12 Eylül’ün baskıcı mevzuatı bile hala temizlenebilmiş değildir. Daha doğrusu, iktidara gelen ve gelme olasılığı bulunan siyasal partiler hazır ellerinde buldukları bu mengene-kıskaç olanağını elden bırakmak istemediklerinden ciddi bir tasfiye faaliyetine girişildiğini bile söylemek kolay değildir. 12 Eylül cuntası, Türkiye Cumhuriyeti Devletine ve milletine, bir daha kolay kolay değiştiremeyecekleri,  sapamayacakları bir rota çizmişti. Rotadan çıkan olursa da vesayet makamları Demokles’in kılıcı gibi tepelerinde duruyordu. Cunta tarafından çizilen cendere içerisinde derneklerin çalışmasına 1984 yılında izin verildi. 1980 öncesi dönemin önde gelen sorumlusu kabul edilen öğretmenler başta olmak üzere asker, polis, yargı, mülki idare, maliye, tapu-kadastro mensupları gibi pek çok memur kategorisinin derneklere üye olmaları yasaklandı. Yani bir bakıma derneklere üye olma hakkı yalnızca işsizlere, işçilere, küçük esnafa, iş adamlarına ve serbest meslek erbabına özgüleniyordu. Bu dönemde bir yandan tarihin ve konjonktürün bana ve benim durumumdaki arkadaşlara başlattığımız hareketi geliştirerek sürdürme, dönüş yollarını çalışma ve dönüşü örgütleme gibi bir misyon yüklediğini hissediyor, bunun sorumluluğunu duyuyordum ama bir yandan da derneğe üye bile olamıyordum. Ayrıca yaşadığım ve tanık olduğum birçok olay ve gözlemlerim sanki ruhumda, zihnimde büyük bir travma yaratmıştı. Zaman zaman kendimi Timur’un fil hikâyesindeki Nasreddin Hoca gibi hissediyordum. Elbette Donkişot da olamazdım. Öğretmenlikten istifa edip yeniden sivil toplum aktivisti olarak misyon mücadelesini çekmeye soyunmayı göze alamadım. Başka sorumluluklarım da vardı. Ailemi geçindirebilmek için uygun bir işe, gelire, düzenli bir hayata ihtiyacım vardı. Maceraya atılamazdım. Çaresizlik içinde, Derneğin yeniden açılması ve çalıştırılması için öteden beri bize muhalefet eden; bizi gıyabımızda kâh “gomonis” kâh “Rus uşağı” olmakla suçlayıp karalamaya çalışan “büyüklerimizi” göreve davet ettik; “neyi nasıl yapmak istiyorsanız buyurun, yapın. Biz de emrinizdeyiz” dedik. Süre istediler. Kendi aralarında toplantılar yapmışlar. İki hafta kadar sonra “yok, biz anlaşamadık, yapamıyoruz. Siz gene bildiğiniz gibi yapın” dediler. Aslan Arı, göreve talip oldu. Onun başkanlığında, Derneğe üye olma hakkına sahip olanlar arasından bir liste oluşturuldu. Elbette bizler de dışarıdan elimizden geldiği kadar destek olacaktık. 12 Eylül faşizmi toplumu sindirmişti. Ok-yay, kama-kılıç ve atın moda ve başat olduğu dönemlerde Anayurt Çerkesya’da atalarımız baskın ve yıkımlarla, soykırım ve sürgünlerle sarsılmıştı ama yıkılmamış, kahramanlık destanları yazmışlardı. Lakin sürgün ile üzerinden Anayurt zırhı çekilip sıyrılan, dilini-kültürünü bilmediği topraklarda dağıtılıp serpiştirilerek doğal direnci kırılan, adı, soyadı değiştirilip kimliksizleştirilerek özgüveni örselenen o kahraman ataların alt soyları, sanki çok daha fazla sindirilmiş, üzerine ölü toprağı serpilmiş gibiydi. Ne bir talepte bulunuyor, ne yapılan çağrılara yanıt veriyordu. Çayda şeker gibi eriyip tükendiğinin ya farkında değildi ya da farkında olsa bile sanki bunu kaçınılmaz bir kader sayıp sineye çekmiş, yok oluşa razı ve teslim olmuştu. Dernekte de 70’li yılların ortalarından itibaren yerleştirmeye çalıştığımız katılımcı, çoğulcu, demokratik çalışma ve etkileşim ortamı, demokratik merkeziyetçi yapı ve işleyiş bir daha kurulamadı. Önce 25. Yılp> Toplumu biraz gıdıklamak, uyanmasına yardımcı olmak üzere önce suya sabuna dokunmayan, herhangi bir risk içermeyen, herkesin çekinmeden katılabileceği bir sosyal ve kültürel etkinlik icat ettik. O güne kadar hiç yapılmamış, belki akla bile gelmemiş bir etkinlikti bu. Derneğimizin 25. Kuruluş yıldönümünü kutlayacak, o zamana kadar hizmet etmiş başkanlara şükran plaketi sunacaktık. Bunun tüm toplum kesimlerinde kabul göreceğinden, kimseyi de ürkütmeyeceğinden emindik. Buna hazırlanırken kurumsal hafızamızın ne kadar zayıf, hatta yok olduğunu üzülerek gördük. Rahmetli Süleyman Yançatoral ile birlikte nice zorluklarla ulaşabildiğimiz bilgi-belge kırıntılarıyla ancak küçücük bir 25. Yıl kitapçığı hazırlayabildik. 25. Yılımızı suya sabuna dokunmayan, kadirbilirlik, büyüğe ve emeğe saygı içeren gayet masum bir programla kutladık. Gençlerimiz halk danslarımızı sergilediler. Çocuklarımız halk şarkılarımızı seslendirdiler. Eski başkanlara plaketlerini takdim ettik. Yeni dönemde de dernek olarak aklı başında işler yapacağımıza, korkulacak, çekinilecek bir şeyler yapmayacağımıza ilişkin güçlü bir mesaj vermiş olduk. Derneğimizin 25. Kuruluş yılı kutlama etkinliğinden sonra dernek biraz daha canlanmaya, gelen-gidenler artmaya başladı. Bense hala misafir sıfatıyla kimlik bırakıp ziyaretçi kartı alarak girebiliyordum derneğe. 125. Yıl Çerkes Kültür Haftasına doğrup> Bir yandan derneğin rutin çalışmaları yürütülürken bir yandan da iki büyük gündem belirledik. Biri; 1978’de kurduğumuz ama 12 Eylül rejimiyle kesilen Anayurt ile ilişkilerimizi yeniden kurmak, ikincisi de; Anayurt’tan sürülüşümüzün 125. Yılı vesilesiyle ses getirecek ülkeler arası katılımlı büyük bir ulusal kültürel etkinlik yapmak. İkisi de zor ve riskli idi. Bir defa toplum hala korku içindeydi, Dernekler hala cenderedeydi, üyelik kısıtları devam ediyordu. Uluslararası ilişki kurmaları, yurt dışında bir faaliyete katılmaları, yurt dışından birini davet etmeleri, konuşturmaları yasaktı. Yabancı uyruklu birini konuşturmak için önce konuşmacının pasaport-kimlik fotokopileri, biyografisi, yapacağı konuşmanın içeriği, özeti yetkili makamlara günler öncesinden verilip izin alınması gerekiyordu. 12 Eylül dikta rejimi hala tepemizde Demokles’in kılıcı gibi duruyordu. Ama 125.yıla daha hayli zaman vardı. Belki o zamana kadar askeri yönetim biraz yumuşayabilir, normalleşebilir, kimi kısıtlar kaldırılabilirdi. Bu umut ve düşüncelerle 125. Yıl Çerkes Kültür Haftası etkinlikleri için öneri toplamak ve kamuoyu oluşturmak amacıyla kimi kurumlarımızla, kanaat önderlerimizle, deneyimli sivil toplum aktivistlerimizle ilişki ve iletişim kurmak üzere Dr. Necdet Hatam görevlendirildi. Bandırma’da bulunmasına rağmen Dernekler arası çalışmalar, Kaf-Kur süreci içindeki taze ve sağlıklı ilişkileri nedeniyle bu görevin Necdet’e verilmesi uygun görüldü, tercih edildi. Mutfak çalışmalarını daha çok rahmetli Süleyman Yançatoral ve ben başta olmak üzere Ankara’daki arkadaşlar olarak biz yürütecektik. Ulusal konulara duyarlılıkları, sivil toplum çalışmalarındaki deneyimleri, bilgi birikimleri ile kanaat önderi konumundaki bazı kişilere ve kimi derneklere mektuplar yazıldı. Belirttiğim gibi, bundan başlıca iki önemli beklentimiz vardı: Birincisi; deneyimli kanaat önderlerimizin ve kurumlarımızın konuya ilişkin görüş ve önerilerini almak, ikincisi de konuyu daha geniş kitlelere duyurarak kamuoyu oluşturmak. İkincisi bir ölçüde gerçekleşmiş sayılsa da birincisinin pek gerçekleştiği söylenemez. Ne yazık ki genel olarak toplumumuz okuma-yazmaya, özellikle de yazmaya biraz mesafeli olduğu için mektuplara beklenen cevaplar gelmedi. Gelen birkaç cevap da manevi destek, başarı, iyi dilek ve temenni içerikliydi. 125. Yıl etkinliklerinin içeriklerini ve programını rahmetli Süleyman ve ben başta olmak üzere daha çok Ankara’daki arkadaşlarla birlikte oluşturduk. Anayurt ziyaretip> 125. yıl etkinliklerinden önce hem Anayurt’la kopan ilişkilerimizi yeniden kurmalı, hem oradan da konuklar davet etmeliydik. Bu işi bir-iki dernek yöneticisi ile yaptığımız takdirde, bunun hem uluslararası faaliyet yasağına takılması, yeni soruşturmalara konu olması tehlikesi vardı hem de belki dil yetersizliği gibi nedenlerle Anayurt ile arzu edilen düzeyde sağlıklı bir diyalog ve ilişki kurulamayabilirdi. Dolayısıyla Dernek kaynaklı resmi, kurumsal bir gezi yerine, ailece yapılan insani bir akraba ziyareti biçiminde gerçekleştirmenin daha doğru ve uygun olacağına karar verildi. Benim Dernekte hiçbir görevim yoktu, hatta belirttiğim gibi sıradan bir üye bile değildim. Ayrıca koşullarım Anayurt’a ailece bir gezi yapmaya hiç uygun değildi. Hem çocuklarımız küçüktü hem de ekonomik durumumuz uygun değildi. Buna rağmen, Anayurt ile ilişkilerim, çevrem, deneyimlerim ve anadilimizi nispeten daha iyi biliyor olmam nedeniyle bu geziye bizim de katılmamız gerekli görüldü. Koşullarımızı zorlayarak eşim Düriye Kardan-Huvaj ile birlikte katıldık. Moskova’da rahmetli Prof. Dr. Sıkhun Hasan ile Nalçik’te rahmetli Huvaj Muhamethayr ve başka birçoklarıyla Maykop’ta da rahmetli Şhalaxhue Abu, Murete Çepay ve başka birçoklarıyla görüştük. Gayet yararlı ve verimli bir seyahat gerçekleştirdik. Bu geziye ilişkin izlenimlerimiz Kafdağı Dergisinde yayınlandığı için burada ayrıntılara girmeye gerek görmüyorum. 125. Yıl Kültür Haftasıp> Döner dönmez Anayurt’tan yapılacak davetleri planlamaya koyulduk. Çünkü o zamanlar inanılmaz bir bürokrasi vardı. İşlemler çoktu, hem zaman alıyor, hem de emek vermek, uğraşmak gerekiyordu. Önce noterden düzenleme biçiminde bir davetiye ve kefaletname hazırlanıyor, sonra o davetiyedeki noterlik mührü Valiliğe tasdik ettiriliyor, sonra o valilik mührü Dış İşleri Bakanlığına tasdik ettiriliyor, apostil yaptırılıyor, Sovyetler Birliği Konsolosluğuna onaylatıldıktan sonra davet edilen kişiye postalanıyordu. Posta gönderisi de ancak 20 günde muhatabına ulaşabiliyordu. Bu defa muhatap bu davetiyeyi alarak pasaport çıkartmaya, pasaportu varsa yurt dışına çıkış izni almaya koyuluyordu. Bunlar da bir zaman, emek ve masraf demekti. Yaptığımız planlamaya göre Huvaj Muhamedhayr’ı wunequeşım olması itibariyle eşiyle birlikte ben davet edecektim. Murete Çepay’i eşiyle birlikte davet etmek, ikisi de bekâr olan Miraç Baştuğ ile Yusuf Taymaz’a düşmüştü. Sıqun Hasan ve başkalarını da güvendiğimiz birilerinin davet etmesini planladık ve önerdik. Kimse “hayır” demedi ama ne yazık ki, neredeyse kimse sözünde durmadı; davetler ya yapılmadı ya da zamanında yapılmadığı için katılımlar gerçekleşemedi. Sonunda Sıqun Hasan’ı da ben davet etmek zorunda kaldım. Hem Hasan hem Muhamedhayr bizim aileye acıyıp yük olmamak için eşlerini getirmediler, yalnız geldiler. Murete Çepay ve eşi de zamanında davet edildiler ve geldiler. Rahmetli Osman Çelik’in davet ettiği rahmetli Şhalahue Abu oldukça geç katılabildi. Dumen Hasan, geç de olsa geldiği halde etkinliğimize katılamadı. Zamanında davet edilemeyenlerin kimileri de pasaport-vize işlemlerinin yetişmemesi nedeniyle hiç gelemediler. Bu arada Eskişehir’de yaşayan ve çocukluğundan beri görmediği babasını ziyaret amacıyla gelen, ancak babasının ölümünden sonra Eskişehir’e ulaşabilen rahmetli Derbe Aslan’ı da burada saygı ve rahmetle anmak isterim. Acılı, yaslı haline rağmen bir ulusal görev kabul ederek, ricamızı kırmadı, etkinliğimize katıldı ve davudi bas sesiyle söylediği şarkılarla eşsiz bir renk kattı. 125. Yıl etkinlikleri oldukça güç koşullar altında yapıldı. 12 Eylül’ün postal ve palet sesleri hala kesilmemişti. Kenan Evren’in görev süresi sona eriyordu ama makamı boşaltıp boşaltmayacağı belli değildi. Turgut Özal’ın C.bşk. adaylığı konuşuluyordu ama aday olup olamayacağı, aday olabilirse seçtirilip seçtirilmeyeceği, seçilse bile makama geçip çalışmaya başlayıp başlayamayacağı konuşuluyor, tartışılıyordu. Biz Dernek olarak yurt dışından kimseyi davet etme hakkına sahip olmadığımız için kurumsal olarak kimseyi davet etmemiştik. Yabancı uyruklu birini konuşmacı olarak konuşturmamız da söz konusu değildi. Çünkü ona göre gerekli izinleri almamıştık. Ama üyelerimizin özel konukları olarak yabancı uyruklu birilerinin toplantılarımıza katılacağı da belliydi ve en azından Çerkes konukseverliği gereğince onlara mutlaka söz vermemiz gerekiyordu. Söz versek bile onların Çerkesçe konuşmasına müsaade edilip edilmeyeceğinden emin değildik. Zira bir derneğin böylesi bir etkinlikte, Çerkesçe, Kürtçe vb bir dille konuşmak bir yana, teyp kasetiyle müzik dinletmesi bile yasaktı. Tüm toplantı yerlerimiz, salonlarımız ve çevresi resmi-sivil polis kaynıyordu. Bize “yabancı uyrukluları konuşturamazsınız” diyebilirlerdi veya “Çerkesçe konuşturamazsınız, İngilizce, Arapça, Rusça vb konuşsunlar” diyebilirlerdi. Rahmetli Süleyman’ın anlamlı ve etkili çağrısıyla büyük bir huşu içinde yapılan saygı duruşunun, yine rahmetli Süleyman’ın özlü seslenişi ve Başkan Aslan Arı’nın açış konuşmasından sonra ilk konuşmayı gelen konukların en yaşlısı olması hasebiyle Ürdün grubunun başkanı Emekli General ve Büyükelçi rahmetli Bırmamıt Fevvaz Mahir yaptı. O’nun engin deneyimiyle sahne arkasındaki Türk bayrağını askerce selamlaması, besmele çekerek söze başlaması, sözünün başında; “güzel dilinizi biliyor olsaydım size Türkçe hitap etmek isterdim ama bilmediğim için kendi anadilimle konuşacağım” demesi, önce yadırgansa da sonradan çok işimize yaradı. Çerkesçe yapılan konuşmaları ben Türkçe’ye çeviriyordum. Sahneden, Fevvaz Mahir önde, ben arkada indik. O yerine oturmaya yönelince bir polis beni kolumdan tutarak arkaya çekti. Büyük bir öfke ve kızgınlık içinde azarlamaya başladı: “Siz kimsiniz? Ne bu konuştuğunuz dil? Ne diyorsunuz? Ne yapmak istiyorsunuz? Kürtler yetmezmiş gibi bir de siz mi başımıza bela olacaksınız?..” Polise gayet sakin ve fakat son derece kararlı biçimde cevap verdim: Bağırmayın lütfen. Devleti küçük düşürüyor, itibarına zarar veriyor, yüzüne kara çalıyor, suç işliyorsunuz... Çerkeslerin yaşadığı dünyanın 50 ülkesinin gözü kulağı şu anda burada, üstümüzde. Devletimizi dünyaya daha fazla rezil etmeyin. Zaten kim ne söylerse çeviriyorum. Siz de hepsini kaydediyorsunuz. Program bitsin, konukları yolcu edelim. Sonra ne isterseniz sorun, söyleyelim. Biz kaçmıyoruz, göçmüyoruz. Yerimiz yurdumuz belli. Ne zaman nereye çağırırsanız geliriz… Aynı şekilde Başkan Aslan Arı da tedirgin edilmiş. Etkinlikten sonra Başkan olarak birkaç kez karakola davet edip sorgulamışlar. Ama işi daha ileriye götürmemişler. Zaten gerçekte sorgulamayı gerektirecek bir durum da yoktu. Bundan sonra polis etkinlik boyunca kötü kötü bakışlarla her şeyimizi izleyip kaydetti ama bir daha bu şekilde fiili bir müdahale olmadı. Sanki her şey normal, süt limanmış gibi programımızı yürüttük. Bunu görüp duyan halkımız da yavaş yavaş kendini topladı, rahatladı, yüreklenmeye başladı. O kadar ki, bir toplu yemek programı için önce ya katılan olmazsa, salonu dolduramazsak, ekonomik olarak zarar eder, sıkıntıya düşersek kaygısıyla en fazla 125 kişi kapasiteli küçük bir lokanta kiralamıştık. Sonra talep o kadar çok oldu ki, ben bile konuklarımı götürüp yerlerine yerleştirdikten sonra dışarı çıkmak zorunda kalmış, bu tarihi toplu yemek programına katılamamıştım.p> 125. Yıl Çerkes Kültür Haftası tarihimizin en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Başta biz ve başka ülkelerden katılan konuklarımız, dünyanın değişik ülkelerine dağıtılmış Çerkesler olarak bir araya geldiğimiz takdirde ayrı ayrı sahip olduğumuzdan çok daha büyük bir ortak güç kazanabileceğimizi, bir sinerji yaratabileceğimizi, “birlikteysen güçlüsün: wuzequetme wulheşş” atasözümüzün ne kadar doğru olduğunu somut olarak görmüş olduk. Bu ortak gözlem ve tespit çeşitli ortamlarda paylaşıldı. Deyim uygunsa 125. Yıl Çerkes Kültür Haftası etkinlikleri “titreyip kendimize gelmemiz” için bir kıvılcım oldu. Önce 1990 yılında Hollanda’da yapılan hazırlık ve istişare toplantısına, sonra da 20 Mayıs 1991’de Nalçik’te Dünya Çerkes Birliği’nin kurulmasına somut bir ilk adım oldu.   Fahri Huvaj Eğitimci, hukukçu, araştırmacı-yazar ve çevirmen Ankara Kuzey Kafkasya Halk Kültür Derneği eski Başkanı, Dünya Çerkes Birliği Eski Başkan Yardımcısı  +''+nan+''+Fahri Huvaj