Bu kitabı yazmaya 1977 yılında, Harvard Üniversitesi'nden Dilbilim alanındaki diplomamı aldıktan kısa bir süre sonra başladım. Harvard'ı, MIT'de (Massachuets Institute of Technology - Massachusets Teknoloji Enstitüsü, Ç.N.) çalışmalarını sürdüren Noam Chomsky'nin çevresinde yürütülen dilbilim çalışmalarından ayıran bir biçimde ve Harvard muhafazakarlığının karakteristik bir özelliği olarak, teorik bilgi birikimine sahip olma zorunluluklarının yanı sıra öğrencilerin belirli bir dil hakkında ayrıntılı bilgiye ve bu dilin üyesi olduğu dil ailesi hakkında da ortalamanın üzerinde bir bilgiye sahip olmaları gerekmekteydi. +''+ Eski Gürcüce, Ermenice ve Osetçe'yi inceledikten sonra Kuzeybatı Kafkas dilleri olan Ubıkhça ve Çerkesçe'de karar kıldım. Bunlardan ilki hakkında Oslo Üniversitesi'nden Hans Vogt'un, ikincisi hakkında da Raşit T'hağapşaw'un yardımları sayesinde her iki dil hakkında da bilgi sahibi olabildim. Ayrıca, W. Sidney Allen'dan bana Calvert Watkins aracılığıyla ulaşan bazı malzemelerin yardımıyla Abazaca üzerinde de çalışmalar yaptım. 1975'te kendimi genç bir profesör olarak bulduğumda, büyük zorluklarla edinmiş olduğum bu bilgilerin paslanmakta olduğunu üzülerek gördüm. Oturup günü gününe çalışarak çeşitli malzemeleri taramak suretiyle çalışmalarımı sürdürecek öz disipline sahip olmadığım ve Kanada'da Çerkesçe, Abhazca ya da Abazaca konuşan birisini kolayca bulamayacağım için, folklorik metinlerin çevirisini yapmak üzere bir araştırma fonu arama düşüncesine kapıldım. Bu beni, dil bilgilerimi unutmama engel olacak sıkı bir programa sokabilirdi. 1979'dan 1981'e kadar, Birleşik Devletler İnsani Bilimler İçin Milli Araştırma Fonu (Philadelphia'daki İnsani Konular Çalışmaları Enstitüsü tarafından yönetilmektedir) ve Kanada Sosyal Bilimler ve Araştırma Konseyi (Hamilton, Ontario'daki McMaster Üniversitesi tarafından yönetilmektedir) Nart destanlarını çevirme çabalarımı cömertçe destekledi. Aradan yirmi iki yıl geçtikten sonra, halen bu diller hakkında bilgimin yeterli olduğunu söyleyemem, ancak Nart destanlarının önümde açtığı dünyanın beni büyülemeye devam ettiğini söyleyebilirim. Nart destanları, çok eski ve çeşitli konulardaki kahramanlık hikayeleridir. Bu hikayeler Kuzey Kafkasya'da, Çeçenler, İnguşlar, Osetler, Çerkesler ve akrabalarının arasında, hatta Kartvelce konuşan Svanlar ve kuzey Gürcistan'da yaşayan Gürcü dağlılarının arasında geçer. Çerkesçe'nin külliyatı (İng.: corpus-Ç.N.), Çerkes bilim adamı A.M. Hadaghatl'e önderliğinde 1968-1971 yılları arasında çalışan bir ekip tarafından, Hadaghatl'e'nin "Geroicheskij epos Nartyi igo genezis" (Nart Kahramanlık Destanları ve Ortaya Çıkışları) adlı eserinde toplanmıştır. Hadaghatl'e'nin kalkıştığı, toplam yedi ciltlik muazzam işin burada yalnızca bir bölümü temsili olarak yer almaktadır. Kuzey Abhazlarının (Abazaların) destanları Vladimir Meremkulov ve Şota Salakaya tarafından derlenmiş, bir hikaye de İngiliz dilbilimcilerinden müteveffa W. Sidney Alen tarafından kayda almıştır. Külliyat bir bütünlük arz eder. Abhaz külliyatı Abhaz bilim adamlarından mütevefa Şalva İnal-İpa tarafından yönetilen bir ekip tarafından derlenmiştir ve "İnal-İpa ve Arkadaşları, 1962" referansı ile kaydedilmiştir. Bu çalışmadaki bir destan Kh. S. Bgazhba'nın Bziyb lehçesi çalışmasından alınmıştır. Maalesef, bu külliyatın yalnızca küçük bir bölümü burada yer almaktadır. Ubıhça'nın külliyatı Šbütün mevcut Nart destanlarıŠ büyük oranda, ünlü dilbilimci ve halkbilimci Georges Dumézil tarafından derlenmiş; bir hikaye Norveçli dilbilimci Hans Vogt tarafından kayda alınmıştır. Boğaziçi Üniversitesi'nden Türk araştırmacı Sumru Özsoy, merhum Tevfik Esenç'ten yedi destan daha derlemiştir. Umuyorum ki bunlar da kısa bir zaman içinde yayınlanacaktır. Osetçe'de korunmuş olan Nart destanları çok farklıdır. Dumézil'in ve diğer araştırmacıların üzerinde çalıştığı (1930; 1943; 1960a; 1965; 1968; 1978) bu destanlar çok süslüdürler; ancak komşu Çerkesler'inkiler kadar eski değildirler. Mazdaik özellikleri büyük ölçüde eksik olan (Benveniste 1959, 129) bu destanlar, İskitler, Sarmatlar ve Alanlar gibi Farsça konuşan ilkçağ bozkır göçebelerinin bazı gelenekleri ile ilgili kısıtlı bilgilerimizi edindiğimiz tek kaynaktır. Bu gelenekler, doğu bozkırlarındaki ve İran'daki Pers medeniyetine biçim veren Zerdüşt devriminden etkilenmemiş görünmektedir. Bu Pers özelliklerinin pek çoğu Kuzeybatı Kafkas geleneklerine de eklenmiştir. Wisconsin Üniversitesi'nden Aylin Abayhan Karaçay-Malkar (Balkar) dilinin külliyatı üzerinde çalışmaktadır. Çeçen-İnguş külliyatı Svan külliyatı ile aynı şekilde, bir çevirmene ihtiyaç duymaktadır. Kuzeybatı Kafkas külliyatları ile Oset külliyatı arasındaki farklar göz önüne alındığında, diğer Nart destanları külliyatlarının karşılaştırmalı mitoloji çalışmalarına yapacağı katkı önemli miktardadır. Nart destanlarını, yalnızca dünya mitolojisinin bir parçası olarak değil, aynı zamanda batı Avrasya'daki tarihi mitler hakkında araştırma yapanlar için bir hazine olarak sunmak amacıyla okunabilir bir çalışma haline getirmeye uğraştım. Anlatımın akıcılığını artırmak için eklediğim ifadeleri köşeli parantez içine aldım. Anlatımdaki geçişleri kolaylaştırmak amacıyla bu metinleri Kafkas adetlerine uygun olarak eklemeye çalıştım (Lotz et al. 1956; Luzbetak 1951; Grigolia 1939; Namitok 1939; Sanazaro 1506; sonuncu kaynak bana, Ubıh süt kardeşim Okan İşcan tarafından sağlanmıştır). Mitler üzerinde yürütülen çağdaş çalışmaların en heyecan verici yanı, bu mitlerin, okuyucunun gözleri önüne serdiklerinden daha da eski olan kayıp inanış sistemlerine erişme imkanı sunmalarıdır. Bu çabaların öncüsü, çalışmaları Hint-Avrupa medeniyetinin çeşitli özelliklerini bulmak üzere yapılan daha geniş kapsamlı bir çalışmanın (örneğin, Polome 1982; Benveniste 1973; Wikander 1938; Olrick 1922) parçası olan müteveffa George Dumézil'dir (Littleton 1966). Puhvel (1987) Dumézil'in çalışmalarını sistematik bir biçimde ayrıntılı bir hale getirmiştir. Dumezil, içinde bulunduğu koşullar bunu gerektirdiği için ayrıntılarla ilgilenmek durumunda kaldıysa da, esas hedefi orijinal Hint-Avrupalıların karakteristik sosyal yapısının ana hatlarını ortaya koymaktı. Çalışmalarının ulaştığı sonuç, tarihi Hint kast sistemine benzer biçimde "rahipler", "savaşçılar" ve "çiftçiler-zanaatkarlar" şeklinde, iyi bilinen ve yaygın bir kabul gören üçe ayrılmış sosyal sınıflandırmadır. Bense, karşılaştırmalı yorumlarımda ve notlarımda, yukarıdakinin tersine mitlerin garip ayrıntılarının konunun genel çerçevesinden ve ana hatlarından daha önemli olduğunu kabul ettim ve bu anlamda Puhvel'in bakış açısına yaklaşmış oldum. Ana hatlar, gelenek içinde bir çeşit anlatı amacına hizmet edebilirler; dolayısıyla da anlatıcının kültürünü ve kendi geleneği çerçevesindeki konumunu yansıtan nedensellik ve yorumlara açıktırlar. Garip ayrıntılar ise, yalnızca geçmişin bir kalıntısı olarak (çoğu zaman anlamsızca) metinde yer almaktadırlar. Konu bu açıdan ele alındığında büyük resim nadiren ortaya çıkar; ancak genellikle bu tip ayrıntılar, orijinal inanışlar ve simgeleştirmeler hakkındaki çok kısıtlı bilgilere sağlam birer destek oluştururlar. Aslında bu, halkbilim alanında dilbilim yöntemlerinin kullanılmasıdır (Colarusso 1998). Örneğin, Hint-Avrupa kökenli dillerde "ayak" kelimesi ele alındığında önemli olan, tesadüfi ses benzeşmeleri, yani söz gelişi Latince ve Yunanca'da kelimenin p ile başlaması, Cermen dillerinde f ile başlaması ve Ermenice'de h ile başlamasıdır. Latince, Yunanca, Cermen dilleri ve Ermenice'nin hepsinde de "ayak" kelimesinin bir karşılığının bulunması değildir. İkinci durumda sözcük dağarcığının ortaya koyduğu genel yapısal sonuç işlev kökenlidir: bu dillerin konuşulduğu toplumların hepsinin de anatomik anlamda "ayak" kavramına sahip oldukları ve sözlüklerinin de bu durumu yansıttıklarıdır. Aslına bakarsanız, neredeyse bütün diller "ayak" anlamına gelen bir sözcüğe sahiptir. Ancak yalnızca bazı dillerdeki sözcükler p ya da f gibi seslerle başlar ve bu da ortak bir Proto Hint-Avrupa kökenine işaret eder. Bu metodolojik yönelim, garip ayrıntılar ve bozulmaya uğramış şablonlara sahip Kuzeybatı Kafkas dillerini, karşılaştırmalı çalışmalar için son derece önemli bir hale getirmektedir. Bu çabamda bana bazı insanlar yardımcı oldu. Prof. B. George Hewitt ve eşi Zaira Khiba Hewitt, biri hariç bütün Abhaz destanlarını tercüme ettiler. Titiz bir şekilde yürütülen, kapsamlı bir çalışmaydı bu. Ben de, çeviri dilinin Kuzey Amerika konuşma diline daha uygun bir şekle getirilmesi için destanların metinlerini düzeltme cüretini gösterdim. Çerkes destanlarının seçiminde ve çevrilmesinde Raşid Thaghapşaw (Batı Çerkeslerinden - Bjedugh), Kadir Natkho (Batı Çerkeslerinden - Şapsığ) ve Majdalin Hilmi'den (Habjokua) (Kabardey) yardım aldım. Çerkesçe'den İngilizce'ye bilişsel sıçrama çok önemli miktarda olduğundan bütün hatalar tamamıyla bana aittir. Bana yardımcı olabilecek, Abazaca bilen kimse ile iletişim içinde olmadığımdan Abaza destanları için Meremkulov'un Rusça tercümelerinden yararlandım. Rusçam geçmişte de zayıftı, bugün de zayıftır; bu nedenle elimde bulunan büyük miktardaki Rusça malzemeyi kısa bir süre önce göçmen olarak Kanada'ya gelmiş olan Michael Ellinson'a çevirttim. Kendisinin yorulmak bilmez ve çalışkan bir çevirmen olduğu ortaya çıktı. Daha sonra Abazaca orijinalleri taradım ve bunları Rusça'ları ile karşılaştırdım. Bu karşılaştırmada iki kaynak arasında pek çok farklılık buldum. Bu farklılıkların hiçbiri Elinson'un çevirisinden kaynaklanmıyordu. Bunlar daha çok, ya Abazaca ve Rusça arasındaki bilişsel farklılıklardan ya da yer yer çok sert ve kaba biçimlerde ifade edilen orijinal metinlerin aktarılmaları sırasında yumuşatılmış olmalarından kaynaklanıyordu. Abazaca orijinal metinleri çevirirken (daha sonra örnek olarak bunların çözümlemelerini yayınlayabileceğimi düşündüğümden) en iyi iki öğrencim olan Rebecca Lee ve Bayla Greenberg'den yardım aldım. Profesör Hans Vogt, 1971'de kaydettiği orijinal Ubıhça teyp rulolarını bana göndererek ve daha sonra da ölümüne kadar bu en zor dil hakkındaki sorularıma yanıt vererek bana yardımcı oldu. Dumézil ve Vogt Ubıhça'yı Fransızca'ya çevirmiş oldukları halde, bir çözümleme ve açıklama henüz yayınlanmış değildir. Ubıhça'nın külliyatını yeniden çevirdim ve çok küçük birkaç düzeltme yaptıktan sonra, buradaki örnekle birlikte, bu dilin ilk açıklamasını ortaya koymuş oldum. Çeviri sürecinin başlangıcında, LS.H.L.'nin direktörü olan Dr. Joel Jutkowitz'in büyük yardımları oldu ve çalışmanın ilerleyen aşamalarında da, işler karmaşıklaştığında ve ilerlemek zorlaştığında Princeton Üniversitesi Yayınevi'nden Deborah Tiergarden sağlam bir dayanak noktası oldu. Ayrıca iki de okuyucuya teşekkür etmeliyim: Austin'deki Texas Üniversitesi'nden John Weinstock ve Montreal Üniversitesi'nden Kevin Tuite. John Weinstock çalışma üzerinde hassas bir okuma ve ayrıntılı bir genel kontrol yaptı. Kevin Tuite de benzer bir çalışmayı yürüttü ve Kafkasya konusunda bir uzman olarak çeşitli noktalarda eleştiriler ve öneriler getirdi. Metinde yer alan bu katkıları, kaynaklarını belirtmek için "[KT]" imiyle alıntıladım. Elbette bu kitap, Sara Lerner ve Princeton Ünviersitesi Yayınevi'ndeki ekibin çabaları olmaksızın var olamazdı. Onlara şükran borçluyum. Ayrıca, kılı kırk yaran muhteşem çalışması için editörüm Dalia Geffen'e de teşekkür etmeliyim. Yazdığı bütün notları okudukça ve metnin neredeyse her notla biraz daha iyileştiğini gördükçe yaptığı işi daha da takdir ettim. Dilbilim konusuna ilgi duyan okuyucular için (ve her birinin bu yüzyıl içinde yok olması ihtimali bulunan bu dillerin bir kaydının bulunması amacıyla) beş örnek metni, bütün açıklamalarıyla, çözümlemeleriyle ve çevirileriyle birlikte verdim. Bunların arasında, Batı Çerkesleri'nin ince lehçesi Bjeduğca ve Abhazca'nın tarihi lehçesi olan Bziyb lehçesinde yazılmış birer metin de yer almaktadır. Bunlara ek olarak bu çalışma, yukarıda da değinildiği üzere, Ubıhça'nın açıklanmış ve çözümlenmiş bir metninin yayınlandığı ilk çalışmadır. Ancak şunu da eklemeliyim ki, karşılaştırmalı iddialarım tamamıyla bana aittir. Özellikle Çerkes, Abaza, Abhaz ve Ubıh arkadaşlarım burada ifade ettiklerime benzeyen görüşlerime pek katılmazlar. Çeviri sürecindeki yardımları, herhangi bir şekilde benim düşüncelerime, yaklaşımlarıma katıldıklarını ya da onları paylaştıklarını düşündürmemelidir. Bu hacimdeki bir çalışma yalnızca yazarı için değil, hayatları yazarın hayatıyla bağlantı içinde olan insanlar için de yorucudur. Nartlar, eşime ve çocuklarıma, bir gölge gibi üzerimizde olan ancak hiç yok olmayan bir varlık ve bu çalışma da asla bitmeyecek bir seyahat gibi gelmiş olmalı. Linda'ya ve küçük Nartlar'ım Mark, Tara ve Darren'a sabırları, destekleri ve ilgileri nedeniyle teşekkür etmeliyim. Destanlardan büyük keyif aldılar ve Nartlar'ı hayatlarının bir parçası haline getirdiler. Umuyorum ki okuyucular da Nartlar'ı her zaman hayatlarının bir parçası olacak saygıdeğer varlıklar olarak değerlendirirler. Son olarak sözlerimi, büyük Hint-Avrupa Araştırmacısı Edgar Polome'un 2000 yılı Mart'ındaki ölümünden duyduğum derin üzüntüyü ifade ederek bitirmeliyim. Bu çalışmayı Princeton Üniversitesi Yayınevi'ne 1994 yılında O tavsiye etmişti; ancak yayınlandığını görecek kadar yaşamadı. Birazdan okuyacakları için, benim kadar okuyucular da kendisine şükran borçludurlar. [Çeviren: Muharrem Nesij HUVAJ]+''+John Colarusso

İron Edebiyatı'nı iki bölümde incelemek gerekmektedir: 1. 1798 yılından önceki dönem; 2. 1798 yılından sonraki dönem +''+ 1798 yılı İronlar'da yazının kabul yılıdır. Bu tarihten önce yazılı olmamakla beraber: 1. Nart Efsaneleri 2. Kahraman Övgüleri 3. Düğünlerde, şölenlerde söylenen şarkılar 4. Ölümlerde, felaketlerde ve kederli günlerde söylenen mersiyeler yani "ağıtlar" 5. Bebeklere söylenen ninniler halk arasında söylene gelmiş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Oset halkı sayıca çok olmamakla beraber asırlarca zengin bir edebiyata sahip olmuşlardır. O yaratıcılığın başında Nart "Neart=Ocağımız" gelmektedir. Nartlar İron halkının değerli ve sonsuz kültür hazinesidir. Öyle bir hazine ki onları Dünya Mitolojisi ile aynı paralele koymamız mümkündür. Nartlar İronlar İçin Neden Değerlidir? Çünkü Nartlar'da güzel hasletler vardır, cesurdurlar, yiğitlikte kusursuz ve emsalsizdirler. Hayatı ve birbirlerini ölesiye sevmektedirler. Hayatlarını sürdürebilmek uğruna düşmanlarına saldırmaktan ve dövüşmekten çekinmezler. Nartlar'da toplum hayatı çok önemliydi. Bir kişinin tek başına sofraya oturup yemek yediği görülmezdi. Ziyafeti, oyun oynamayı ve eğlenceyi çok severlerdi. Boş zamanlarını ok ve yay kullanmak ve taşatma yarışmaları düzenleyerek değerlendirirlerdi. Onlarca esaret, ölüm demekti. Gururlu ve korkusuzdular. Öyle ki " Tanrı'ya baş eğdi" demesinler diye evlerinin kapılarını bile çok yüksek yaparlardı. Nartlar gençlerine de çok değer verirlerdi. Onların ahlaklı, faziletli ve cesur yetişmeleri için her türlü gayreti sarfederlerdi. Kısaca söylememiz gerekirse Nartlar'daki bu güzel hasletler Kafkasya'da yaşayan veya çeşitli nedenlerle dünya yüzüne dağılmış tüm Kafkas halklarının ortak hasletleridir. Bu nedenle de Nartlar'a Kafkas Halkları ayrı ayrı sahip çıkmaktadır. 1798 yılından sonraki dönemi de: 1. 1798 yılından 1905 yılına kadar 2. 1905 yılından 1917 yılına kadar 3. 1917 yılından günümüze kadar diye bölümlere ayırabiliriz. 1798-1864 yılları arasının Kafkasya'da amansız mücadele yılları olması ve sürgünlerin de bu döneme rastlaması nedeniyle eser vermeye fırsat bulunamamış ancak o zaman bu mücadelede kahramanlık gösterenler için düzenlenen ağıtlar veya övgüler ağızdan ağıza günümüze ulaşmıştır. Adlarına övgüler veya ağıtlar düzenlenen İron kahramanlarından bazıları şunlardır: Tlattı Çermen, Aşleibek ile Buzi, Kozırtı Taymuraz, Alıkkatı Hazbi, Habetı Botaz, Berojtı Totıraz, Rubaytı Totıraz ve diğerleri Bu kahramanların hikayeleri ve ağıtları veya övgüleri ayrı bir inceleme konusu olabilecek niteliktedirler. Bu nedenle adları verilmekle yetinilmiştir. İron öykülerini dört bölümde inceleyebiliriz: 1. Canlılar üzerine öyküler: İhtiyar Kurt Akılsız Devenin Sonu Kedi ile Kaz Ad Koyucu Tilki 2. Hayal geliştirici öyküler Göğün Aynası Bakır Kalede Yaşayan Kız Develerin Padişahı Padişahla Tahta Süvari 3. Yaşam tarzı öyküler Talihli Eşek Üç Kardeş İnatçının Pişmanlığı Derebeyinin Kızı 4. Düşündürücü öyküler Akıl ve Talih Akıllı ve Deli Tuzlu Yemeğin Değeri Hilebazın Öyküsü Toplumun ahlaki değerlerine ve yaşayışlarına aykırı olmayan yönlendirici ve ibret verici öykülerdir. İron şarkılarını şöyle sıralayabiliriz: 1. Sevgi üzerine şarkılar "Akarsu kenarında bulak, Onun için çok içmişim. Beyaz tenlisin kara kaşlım, Seni onun için sevmişim." "Fındık yaprak açmıyor, Sebebi soğuk olmalı. Geceleri uyku tutmuyor, Sebebi sevgi olmalı" gibi 2. Kahramanlık şarkıları 3. Avcılık üzerine şarkılar 4. Gelin alma ve ziyafet şarkıları 5. Neş'elendirici şarkılar 6. Beşik sallama şarkıları "ninniler", "Elim beşiğini sallıyor, Ay, beşiğinle oynuyor Büyük adam olasın, Alol, lay" "Seslenirim sev ülkeni, Bizden sonra ondan bıkma; Ona hizmetten yorulma, Alol, lay" 7. Topluma malolmuş şarkılar "Karısı iyi olan kimse, Niye gitsin düğünlere?... Düğün kendi evinde. Karısı huysuz olan kimse, Yılandan niye korksun?... Yılan kendi evinde." İnsanların yaşantısında şarkı büyük bir yer tutmaktadır. İronlar şarkıyla sever yeni doğan bebeğini. Şarkıyla anlatır misafire sevincini. Yolcusunu şarkıyla uğurlar. Gurbetten ve savaştan dönen yakınına şarkıyla sevinir. Güneşin doğuşunu şarkıyla karşılar. Şarkıyla atar tarlasına tohumunu. Bereketli sonbahara ve yeni güne övgü şarkıyla. Şarkıyla uyutur genç anne beşikteki bebeğini. İneklerin bol süt vermesi şarkıyla sağlanır. Şarkıyla arar avcı dağdaki kısmetini. Dağda çoban, kırda çiftçi şarkıyla giderir yorgunluğunu. Şarkıyla alevlenir hayat dolu delikanlıların, genç kızların yüreklerinde sevgi ateşi, ilanı aşk şarkıyla. Yeni gelinin yeni evine ayak atışı şarkıyla. "Seni ben çok severim, Bilir misin ne kadar?... Kalbim kadar, canım kadar" Şarkı götürür nesilden nesile kibarlığı, dürüstlüğü ve uygarlığı. Şarkıyla gülünür, uygunsuz işlere, tembellere, korkaklara. Şarkıyla övülür, özgürlük uğruna canını seve seve feda eden kahramanlar. 1864-1905 yılları arasında İron Edebiyatı Bu dönemin en belirgin İron şair ve yazarlarının başında "1869-1906" yılları arasında yaşayan Hedeggatı Kosta gelmektedir. Kosta İronlar'ın uyanmasında, milli hislerinin galeyana gelmesinde en belirgin etken olmuştur. Kosta kalemin iyi kullanmasını bilen bir şair olduğu kadar, fırçasının hakkını da layıkıyla veren bir ressamdır. Silahlı mücadele ile koca Rus İmparatorluğu'na karşı başarılı olunamayacağına inanmış olması nedeniyle, mücadelesini silah yerine kalemiyle ve fırçasıyla sürdürmüştür. Bakınız büyük şair koskoca Rus İmparatorluğu'na karşı halk çocuğu barışı nasıl konuşturuyor: "Sen vampirsin, vampir, Evet, sen her zaman Sıcak kan emiyorsun." "Ama yeter! Senin akılsız Kana susamış, ayıplı Sürecini, Beli bükülmüş insan Yeni yaşantısı uğruna, Atacak sırtından... Yakında...yakında..." Yokluk içinde hayatını sürdürmeye çalışan Kosta'ya bir arkadaşı şiirlerini telif hakkı alarak yayınlamasını ve çektiği sefaletten kurtulmasını teklif eder. Büyük şair ona şu karşılığı verir: "Halkımın yüreği, Ekinimden payım. Yurdumun kaderi, Sonbaharda harmanım." Ayrıca: "Ben yazılarımı alışveriş konusu yapamam, şiirlerimin bir mısrası, bir satırı için bile para almaya tenezzül etmem. Para karşılığında yazılan yazının saygınlığına inanmam" diyerek telif hakkındaki hatırlatmayı gayet nazik bir şekilde cevaplar. Bakınız bir şiirinde halkı bir araya toplayacak öndere nasıl sesleniyor. "Halkın utancından Kayalar bile inler. Hey yiğit! Nerdesin, Görsene yok oluyoruz" "Gelsene gelsene, Çobanımız arkamızdan, Toplasana hepimizi, Bir araya dua gibi." Kosta yüreğindeki özgürlük ateşiyle dolu şiirleri, öyküleri, övgüleri ve kederlerini içeren yazıları yalnız İronca ve Rusça değil aynı zamanda İngilizce, Fransızca, Almanca, Çince, İsveççe, Yunanca, İspanyolca, Hintçe, Norveççe, Arapça, İzlandaca, Bulgarca, Lehçe, Çekçe ve Slovakça'ya çevrilmiş olmasına rağmen maalesef Türkiye'de çok az bilinmektedir. 1906 yılında en verimli çağında 47 yaşında yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmüştür. Bakınız ölümünden kısa bir süre önce akranlarından birine nasıl sesleniyor: "Akranım! Güneşim ölüyorum, Beni kendine dert etme sakın!... Ben şimdi son sözlerimi söylüyorum. Sevgili güzel yurduma haber ver, Ben onu kalbimde götürüyorum." Bu dönemin diğer önemli yazarları ve şairleri şunlardır: 1.Elğuzati İvani (1755-1830) "Alğuz Padişaha Övgüler" 2.Elbızdıks (1881-1923) "İki Kız Kardeş" (4 perdelik dramatik bir piyes), "Amiron" (3 perdelik trajik bir piyes) 3.Korotı Davut (1880-1924) "Ben Yapmadım Kedi Yaptı" (14 bölümden oluşan bir güldürü piyesi) 4.Koçişatı Poze (1888-1910) "Yalancı Adam" (7 bölümden oluşan güldürü) 5.Tlattı Hoğ (1880-1932) "Nart Güzeli Kimi Bekliyordu" 1905-1917 yılları arasındaki dönem 1. Tokatı Alihan (1895-1920: "Sihirli Boncuk", "Karçiçeği", "Dağda Hayat") 2.Arnigon İlaş (1888-1946: "Allahaısmarladık", "Kaygı veya Tasa", "Çiçek", "Bakınca") Şair Bakınca adındaki şiirinde: "Ağacı tayfun sallayınca Parça parça olursa dallar; Nasıl sevinebilir sonbahar Dallarda meyve oynamayınca" Nerdesiniz adlı şiirinde ise; "Eğer güzel yurdumuzdan, Uzaklara kaçarsak hepimiz; Kuşkusuz dağlarımız arkamızdan, Beddua edecekler" diyerek anayurdumuzdan göç edenleri, göçmemeye ikna ve ikaz etmeye çalışmaktadır. 3.Gediatı Çomak (1882-1931: "Mücadelenin Yaşı", "Akşam Oldu") Yazar Akşam Oldu şiirinde: "Akşam oldu gün karadı oturuyorduk, Eski soğuk taş kışların döşemesinde. Altı kişiydik, arkadaştık, akrandık Ölüm sessizliği vardı,hapishanede, Çünkü odun kokusundan başlarımızağrıyordu. Pencereler ve kapılar, sımsıkı kapalı, Nöbetçi askerin, ayak seslerinin yankısı Gecenin sessizliğinde duyuluyordu." demek suretiyle o devirdeki İron aydınlarının yurtları ve halkları uğruna, ne dayanılmaz çileler çektiğini dile getiriyor. 4.Koçoytı Arşen (1872-1844) "Dostlar", "Zannetmiyorlardı" ve "Levan" gibi yazılarında ,o zamanki yaşantıyı yansıtan ve yönetimi yeren kısa ve manalı kritikler yazmıştır. 5.Malite Year (1887-1844) Barış adlı şiirinde "Yükseltin göklere kalenizi, Güneşe ulaştırın yolunuzu. Haydi koşun gayretle ileriye, Kalmayın bu yarışın gerisinde." diyerek halkımızı birlik ve beraberliğe çağırmış, çağın gerisinde kalmamaya içtenlikle teşvik etmiştir. AĞAÇLARIN ŞİKAYETİ Ağaçlar toplanır bir gün, Hepsi mahzun hepsi üzgün. İlk söz alır yaşlı Çınar, Adet üzere söze başlar. "Baltadır" bizi mahveden Odur sayımızı tüketen". Bir kenarda sessiz duran Kestane de üzgün sesle: "Balta değildir, suçlusu Biziz onun sorumlusu... Kesemezdi balta bizi Temin ederim ki sizi, Uzak dururdu o sizde, Sapı olmasaydı, bizden... Sapı olmasaydı bizden İnan çıkamazdı kilerden." Gediatı Şeka (Çeviren: Yahya Alpay) BİZ KİM İDİK? Biz de Kafkasyalı idik Ana, baba ve dededen. Bizde seçmelerden idik Adet, an'ane, görgüden. Biz de Kafkasyalı idik Kama, fişeklik, giyimden Biz de Kafkasyalı idik Attan, yamçıdan, kamçıdan Kalmasa Kafkasyalı giyimi, Kimse bilmese dilini; Ayrılsak attan kamçıdan Şaşılacak şey değil mi?... Yine de gurur verici, Kafkasyalıyım değimi... Çeçemtı Ehşar (Çeviren: Yahya Alpay)+''+Yahya Alpay

(Khabardey Teksti) (Nartlardan bir bölüm anlatacağız. Nart söylencesine yalan, yanlış şeyler katmak doğru olmaz. Biz söylenceyi büyüklerimizden duyduğumuz, öğrendiğimiz gibi anlatıyoruz.] +''+ Setenay Guaşe, Psıj (Kuban Irmağı) kıyısında çamaşır yıkıyordu. Karşı kıyıda da Nartların çobanı ineklerini otlatıyordu. Çoban, ırmak kıyısında çamaşır yıkamakta olan Geaşe'yi görünce, kıyıya yaklaştı, Setenay'ı gözetlemeye başladı. Setenay çok güzeldi. Ondan daha güzel bir kadın henüz yaratılmamıştı. Çoban gözlerini Setenay'dan ayıramıyordu. -"Ey güzel Setenay, güzellikte benzeri olmayan, bir kes olsun yüzüme bak!" dedi çoban. Setenay bakınca çobanın kor gibi kızarmış olduğunu gördü. Setenay'ın da kalbine bir cıvgı sıçramış, ateş içinde kalmıştı. Setenay'ın gücü tükendi, bir taşın üstüne oturdu. Setenay, çamaşır yıkamayı bitirdi, gitmek için hazırlanırken çobanın sesini duydu: -"Ey güzel Setenay, güzellerin en güzeli! O kadar akıllısın ki, erkekler senden akıl danışır. Üzerinde oturduğun taşı niçin alıp evine götürmüyorsun?" dedi. Setenay, çobanın dediğin yaptı, taşı aldı, eve götürdü. Bir köşeye koydu. Aradan çok geçmeden Setenay hareket eden bir şeyin sesini duymaya başladı. "Bu ses nereden geliyor? Bu hareket eden de ne?" dedi Setenay, etrafına bakındı. Taşın yanına yaklaşınca ses netleşiyor, uzaklaşınca da zayıflıyordu. -"Çok ilginç!" dedi Setenay, kulağını taşa dayadı, dinledi. Taşın içinde bir devinim vardı. Ses, oradan geliyordu. Taşı yün ile sardı. Aradan henüz üç gün geçmişti ki yün kavruldu. Yine sardı, bir süre sonra yine yün kavruldu. -"Bize yaşam veren Psetha,"1 dedi, "bu taş her gün biraz daha büyüyor." Taşı durmakta olduğu yerden aldı, ocağın sıcak bir yerine koydu. Taş, ocakta dokuz ay, dokuz gün kaldı. Taş koskocaman olmuş, içi deviniyordu, üstü kızarmıştı. Setenay, Lepş'ın2 işliğine koşarak gitti: "Lepş, sana güvenebilir miyim?" diye sordu. -"Bana güvenemeyeceksen; maşam hünerini gösteremeyecek; çekicim silahım olmayacaksa ben niçin yaşıyorum ?!" dedi, Lepş. Setenay'ın sözlerinden alınmıştı. -"Kimseye anlatamadığım sorunum var. Anlatsam inanmak zor, anlatmasam tasalanıyorum. Ne yapacağımı şaşırdım," dedi Setenay. Zorda olduğu belliydi. -"Ooo," dedi Lepş, "Soru, yanıtsız kalmaz; yanıt, sahipsiz kalmaz. Boşuna zaman geçiriyoruz. Söyle ne olduysa. Ne olursa olsun ben yardıma hazırım." -"Dilimi utandıracağıma evime gidelim, oradaki harikulade olayı gözünle gör!" dedi Setenay. -"Gidelim, diyorsan ben hazırım. Erkeğin sözünden kuşku duyulmaz, erkek sözünden dönmez, " dedi Lepş. Alet, edevatını aldı, işlikten çıktı. Lepş, Setenay'ın evine gitti. Lepş, ocakta duran kızarmış taşı görünce, "Ooo, bu da ne?! Ben yaşamım boyunca çok şey gördüm, çok şey de duydum. Ama böyle sini ne gördüm, ne de duydum. Vaşhue,3 ne kadar acayip bu!" dedi. Lepş, taşı kırmak için yedi gün yedi gece uğraştı. Lepş taşa çekiçle vurdukça Setenay'ın yüreği ağzına geliyordu. Lepş'ın kırdığı taşın içinden bir erkek çocuğu düştü. Setenay çocuğu yerden kapınca eli yandı, çocuk kucağına düştü. Eteği yandı, çocuk tekrar yere düştü. Çocuğun vücudu tutuşmuş gibi yalım saçıyordu. Lepş, çocuğu uyluklarından maşayla tuttu, yedi kes suya batırdı, çıkardı. Çocuğun vücudu o kadar sıcaktı ki, her batırışında su kaynıyordu. Çocuğun vücudu çelikleşmişti. Fakat Lepş'ın maşayla tuttuğu yerler et olarak kalmıştı. Taşın içinden çıkarılan çocuk çok çabuk büyüyor, bir ayda atması gereken boyu bir günde atıyordu. Nartlar şaşırmıştı. Setenay'ın taştan çıkarılan oğlunun haberi her yerde anlatılmaya başlanmıştı. Haber Bırımbıhu'a da ulaştı, Setenay'ın yanına geldi. Gelir gelmez de: -"Kancık köpek gibi ilk karşılaştığın erkekten döl alacaksan Geuaşe4 sanını niçin kirletiyorsun?" diye bağırmaya başladı. -"Bu benim öve oğlum doğrulanlara benzemiyor. Eğer böyle bir oğlun olsaydı kıskançlıktan çatlamazdın," dedi Setenay. Bırımbıhu: -"O senin öve oğlun ise niçin evinde kalıyor, kucağında oturtuyorsun?" dedi, Bırımbıhu. -"Bunu taş doğurdu, Lepş su verdi, çelik gibi yaptı. Sos taşından çıkarıldığı için Savsırıko adını verdik," dedi Setenay. Savsırıko ocaktan aldığı korlarla oynuyor, ağzına atıyor, sönmüş olarak ağzından atıyordu. Bırımbıhu, Savsırıko'nın bu halini görünce: -"Bu belalı bir döl, Nart soyunu yok edecek. Bu doğunca çoklarının ölümü yakınlaştı. Yalanım varsa Vaşhue üzerine ant içerim," dedi. Setenay, oğluna Savsırıko adını vermişti. Savsırıko'nın doğuşu da işte böyle anlatılır. *: Nartlar, Nalçık, 1995.1-Psetha: Yaşamı veren tanrı.2-Lepş: Demirciler ve silah ustalarının tanrısı.3-Vaşhue: Göklerin tanrısı.4-Guaşe: Prenses, hanımefendi.4 Geuşe: Prenses.+''+Kaffed )