Üçüncü Ders

ЕЩАНЭ ГУКЪИНЭ

 ÜÇÜNCÜ DERS

 

Д д

Türkçe  d harfinin sesidir.  D g  şeklinde el yazısı ile yazılır, dı şeklinde okunur.

 

ды   дэ   да   ди   до   ду
динэ   данэ   уадэ   дауэ   нэд   надэ

        

мыдэburası   модэ
şorası
   адэ
baba, orası
  дадэ
dede
   пыдэ   падэ

 

дэ-- biz   дадэ-- dede    данэ-- ipek   уадэ -- çekiç
 адэ -- baba   дыщэ -- altın   дын -- dikilecek şey    дэрбзэр-- terzi

                                

Х х 

kh ses bileşeni şeklindedir. Ses öğreticiden alınmalıdır.

 

хы   хэ    ха   дахэ   дэха   даха   хадэ   хамэ   махэ   мэх

  

мэха   хэт   хэх   хэха   хаха   пых    пыха   щых   щыха

                                

хасэ --Toplantı, oturum, halk meclisi oturumu.

хамэ -- yabancı, el   махэ --nazik, zenne

 

хы-- altı      хэ -- altı defa       дахэ-- güzel      хэт- kim  хэ -- çoğul eki ler lar  

хэх -- çoğuldan seç     хэха  -- seçilmiş olan

 

 Ху ху

khu ses bileşenleri şeklindedir. Ses öğreticiden alınmalıdır.

 

ху   хуэ    хуа   хуи   нэху   махуэ   хуабэ   хуэм    псэху 

          

шэху -- bal mumu    щэху -- sır giz, sessiz     дэху     хуэба    хуэда   

ху -- sürmek      хуэ -- sinir damar   нэху-- aydınlık    махуэ -- gündüz  

хуабэ -- sıcak    псэху -- dingin      щэху-- giz

 

Хь  хь

'kh karşılığı olmadığından ses öğreticiden alınmalıdır, 'khı  şeklinde okunur.

 

хьы   хьэ   хьа   хьын    хэхьэ   дэхьэ    техьэ   щыхьэ   псыхьэ
ихьэ    хьэху    тхьэбзэ    тхыбзэ     хьэсэ

                                  

хьы -- taşı      хьэ -- taşıyıcı    псыхьэ -- su taşıma   хьэху -- emanet

тхьэбзэ -- en    тхыбзэ -- yazı dili   хьэсэ -- tarla

 

Мыр  сыт? Bu nedir? Сэ сыдахэщ. Ben güzelim.
Ар хадэщ. O bahçedir. уэ удахэщ. Sen güzelsin.
Хадэр  дахэщ Bahçe güzeldir Ар дахэщ. O güzeldir.
Дэ дыдахэщ. Biz  güzeliz.    

 

Мыр   хэт?     -- Bu kimdir?

Ар   Динэщ.    -- O Dine'dir.

Динэ   дахэщ. -- Dine güzeldir.

 

Сэ  сыинщ.     Хадэр   инщ.

Уэ   уинщ        Хадэр дахэщ.

Ар  инщ.         Хадэр  инщ, дахэщ.

Дэ дыинщ.

 

                                                   Мыр  сэ  си унэщ.     Bu benim evimdir.

                             УНЭ              Мыр  уэ  уи  унэщ     Bu senin evindir.

                                                   Мыр  абы  и  унэщ     Bu  onun evidir.

                                                   Мыр   дэ  ди унэщ.    Bu bizim evimizdir.

 

 

                                                  Мыр  сэ  си  хадэщ.   Bu benim bahçemdir.

                                                   Мыр  уэ  уи  хадэщ.   Bu senin bahçendir.

                              ХАДЭ            Мыр  абы  и  хадэщ.   Bu onun bahçesidir.

                                                  Мыр   дэ ди  хадэщ.   Bu bizim bahçemizdir.

                        

Мыр сэ си унэрщ.   Мыр  сэ  си хадэрщ. -- Bu benim evim olandır .

Bu benim bahçem olandır. Cümle kuruluş asıl mantığı böyledir. İyelikler başa gelmiştir.

 

Мыр  Динэрэ   сэрэ  ди  нанэрщ. - Bu Dine ile benim ninemdir.(ninemiz olandır.)

 

Ар Умар  и  адэрщ.   --  O Ömer'in babasıdır.

Ар  Динэ  и  анэрщ.  -- O  Dinenin  annesidir.

 

Şimdiki zaman olumlu bildiriminin kendine has özel bir söylemi vardır.

Diğer zamanlar ise aynı kurala bağlı olarak işler.

 

шэн --beraberinde ( taşımadan) götürmek.

 

унэм  сэ  сошэж. Dedeyi (onu)  eve  ben  götürüyorum.
 Дадэ(ар )   унэм  уэ бошэж  
 унэм абы  иешэж.  
унэм  дэ дошэж.  

         

Buradaki  ж   sesinin kattığı anlam  eve döndürüyorum, yani evine veya çıkış yerine dönüş anlamı katar. Bu olmazsa herhangi bir eve anlamı çıkar.

Танэр (ар )    хадэм  сэ сошэ. Danayı ( onu) bahçeye ben götürüyorum.
хадэм  уэ  бошэ.  
 хадэм абы иешэ  
хадэм  дэ дошэ.  

                             

Dede ve dana sözcükleri  p  durumundadır , yalnız dede ninki belirteç ihtiyacı olmadığından düşmüştür, p gelse de anlama zarar vermez.

 

Дадэ (ар )  унэм   сэ  сшэжащ. Dedeyi ( onu ) eve ben götürdüm.
унэм  уэ  пшэжащ.  
 унэм  абы ишэжащ.  
унэм  дэ  тшэжащ.  

 

Götürenlerin şahıs ekleri  с  п  и  т   şeklinde fiil başına gelmiştir.

Eğer sondaki  щ  kalkarsa cümle soru cümlesi olur. Burada  д  ve  т  harflerinin birinci çoğul şahısta fiil başında  birbirlerinin yerine kullanıldığını da görün.

 хун -- sürerek  götürmek.

Танэр  хадэм   сэ   схунщ. Danayı bahçeye ben götürürüm.
уэ пхунщ.  
абы  ихунщ.  
дэ  тхунщ.   

 

 Танэр   унэм  сэ   схужынщ Danayı eve ben götürürüm
уэ   пхужынщ  
абы  ихужынщ  
 дэ   тхужынщ  

                                                                        

                           хьын --( taşıyarak) götürmek.

Уадэр      хадэм     сэ    схьащ. Çekici bahçeye ben götürdüm. 
уэ    пхьащ.  
абы   ихьащ.  
дэ    тхьащ.  

 

Уадэр    хадэм  сэ  схьынщ Çekici bahçeye ben götürürüm
уэ  пхьынщ  
 абы  ихьынщ  
дэ   тхьынщ  

                                                                             

Мыр хэт и уадэ?
Ар  дадэ  и уадэщ..

Bu kimin çekicidir?
O dedenin çekicidir
   

Мыр  хэт и унэ? Ар   Динэ  и  унэщ.

Bu kimin evidir?
O Dinenin evidir.
   
Мор  хэт и адэ? Şu kimin babasıdır?
Ар  сэ  си  адэщ. O  benim babamdır.
   
Ар  хэт  и хадэ? O kimin bahçesidir?
Ар  нанэ  и хадэщ. O ninenin bahçesidir.
   
Мыр хэт  и  мэз? Bu kimin ormanıdır?
Мыр  псоми  ди мэзщ. O hepimizin ormanıdır.
   
Мор  хэт  и анэ? Şu kimin annesidir?
Ар дэ  ди анэщ. O bizim annemizdir.
   
Мыхэр  хэт  и хьэпшып? Bunlar kimin eşyalarıdır?
Ахэр  Мазэ и хьэпшыпхэщ. Onlar  Maze'nin eşyalarıdır.
   

    

шхуэ --büyük

анэ  --  анэшхуэ  ---anne-- büyük anne      

адэ -- адэшхуэ   

ин -- инышхуэ      

бжэ --  бжэшхуэ

 

               Мыр  сыту  бжэшхуэ.  -- Bu ne büyük kapıdır.

               Мыр  сыту хэдэшхуэ.  -- Bu ne büyük bahçedir.

 

Ф ф

Türkçe  f  sesi ile aynı sesi verir,  fı diye okunur.

  

фы   фэ   фа   фо   фу   фи   фий   фей    фадэ    фащэ

 

тафэ   хьэфэ   хуэфащэ   фахуэ

                                                      

фэ -- siz      фэ-- deri, yüzey      фо--bal     фи -- sizin    фащэ-- elbise  

тафэ -- plato     ефэн -- birşey içmek

 

Bu dilde fiillerin iki yapıda olduğunu ve çekimlenmelerinin de farklı olduğunu söylemiştik Birinci tür fiillerde mesela yenen şeyin konu bahsi edilmediği yapıdır.

 Sadece benim senin onun beslenme eğlemi olarak  çekimlenen fiildir. Burada sadece benim senin onun yaptığı eylem sorgulaması vardır.  Yediğimiz şey konu bahsimiz değildir.    İkinci tür fiiller ise  yediğimiz şeyin konu bahsi yapıldığı yapıdır. Sanırım başka türlü anlatma olanağı bulamadığım bu yapının anlaşılmasında  güçlük çekilmez.

шхэн --eylem olarak beslenme eylemini gerçekleştirmek.

Beslenme eylemini gerçekleştirmek olarak

 

yiyorum  yiyor muyum? yedim. yedim mi?
Сэ сошхэ Сэ сышхэрэ?  Сэ сышхащ. Сэ сышха? 
Уэ уошхэ Уэ ушхэрэ?  Уэ ушхащ. Уэ ушха? 
Ар машхэ Ар шхэрэ?   Ар шхащ. Ар шха? 
Дэ дошхэ. Дэ  дышхэрэ? Дэ дышхащ Дэ  дышха? 
Фэ фошхэ Фэ  фышхэрэ? Фэ фышхащ Фэ фышха?
Ахэр машхэ Ахэр шхэрэ. Ахэр шхащ Ахэр шха?

                                                                     

 yerim.   yer miyim? yiyeceğim. yiyecek miyim?
Сэ  сышхэнщ.  Сэ сышхэн?  Сэ сышхэнущ.  Сэ сышхэну?
Уэ ушхэнщ Уэ ушхэн? Уэ ушхэнущ. Уэ ушхэну?
Ар шхэнщ Ар шхэн?  Ар шхэнущ.

Ар шхэну?

Дэ  дышхэнщ. Дэ дышхэн? Дэ  дышхэнущ.

Дэ дышхэну?

Фэ  фышхэнщ. Фэ фышхэн? Фэ фышхэнущ.

Фэ фышхэну?

 

шхын  ---Birşey  yemek. Burada konu bahsimiz yediğimiz şey olduğundan başta söylensin söylenmesin  bir  ap  vardır. Yiyen ise figürandır. Şahıs eklerine dikkat ediniz.  Aradaki farklılıkları anlamaya çalışın. Bu yapı hemen hemen çoğu fiiller için geçerlidir.

 

Birşey yemek.

yiyorum  yiyor muyum? yedim. yedim mi?
АР Сэ сошх Ар сэ сшхырэ?  Ар  сэ  сшхащ. Ар сэ  сшха? 
Уэ бошх. уэ пшхырэ? уэ  пшхащ. уэ  пшха?
абы иешх. абы ишхырэ? абы  ишхащ. абы  ишха?
дэ дошх. дэ тшхырэ? дэ  тшхащ дэ  тшха?  
фэ фошх. фэ фшхырэ?  фэ фшхащ. фэ  фшха?
абыхэм яшх абыхэм яшхырэ? абыхэм яшхащ абыхэм яшха? 

                  

yerim. yiyeyim mi? yiyeceğim
Ар  сэ  сшхынщ. Ар  сэ  сшхын? Ар  сэ  сшхынущ
 уэ  пшхынщ уэ  пшхын? уэ  пшхынущ
абы ишхынщ. абы ишхын? абы  ишхынущ.
 дэ  тшхынщ. дэ тшхын?  дэ   тшхынущ.
фэ фшхынщ. фэ фшхын? фэ  фшхынущ.
 абыхэм яшхынщ абыхэм яшхын? абыхэм яшхынущ.

 

Bu yapılarda günlük konuşmalarda şahıs  zamirleri  özellikle belirtilmesi gerekmiyorsa söylenmez .Birinci tür fiillerde üçüncü çoğul şahıslarda  şahıs zikredilmediğinde fiil sonuna хэçoğul eki gelmek durumundadır.

машхэхэ.  шхахэщ. шхэнухэ? gibi.

Telaffuzları iyi öğrenilmesi gerekli anlam veya anlam ilgileri daha sonra anlatılacak sözcükler.

хэдэ   хэда   хадэ   хада   дахэ   даха 
хуэдэ   хуэда   хуада   дэхуэ   дэхуа   дахуа

                         

нахуэ   пыхуэ   пыхуа   пахуа   щыхуэ 
щыхуа   щыхьэ   щыхьа   щахьа   щыд

 

дыщэ    тху   тхуэ   сэху    нэху     хьэсэ
хьэхуэ   хьэху   хуэхь    хуэхьа    хуахьа

                         

                           

фэху   фахуэ   сахуэ   фащэ

         

Bu kategoriden diğerleri: « İkinci Ders Dördüncü Ders »

KÜLTÜR / SANAT

  • Son Eklenenler
  • Çok Okunanlar
  • Rastgele