Prof. Dr. Ayhan Kaya - sunum

Sal覺, 13 Kas覺m 2012 00:00

Çerkes Diasporas覺 ve Ulusa覺r覺 Alan覺n Ortaya Ç覺kard覺覺 Yeni 襤htiyaçlar  

 

Prof. Dr. Ayhan Kaya
襤stanbul Bilgi Üniversitesi

KAFFED Ortak Ak覺l Toplant覺s覺 Sunumu, 11-12 Aral覺k 2010, Bolu Koru Otel

Bu çal覺man覺n amac覺 Çerkes diasporas覺n覺n temel hatlar覺n覺 özetlemek; küreselleme süreçleriyle birlikte belirginlik kazanan ve Türkiye ile Kuzey Kafkasya aras覺nda/ötesinde ortaya ç覺kan ulusa覺r覺 alandaki ekonomik, ticari ve kültürel etkileimin beraberinde getirdii bir tak覺m ç覺karlarla birlikte ilgili devletlerin ‘çoul vatandal覺k’ veya ‘esnek vatandal覺k’ uygulamas覺na geçmek suretiyle geleneksel vatandal覺k rejimlerini reforme etmeleri konusunda saptamalarda bulunmak; ve farkl覺 diaspora örneklerine de göndermelerde bulunarak göçmen kavram覺n覺n günümüzde geçirdii dönüümü ‘göçmen-ötesi’ (transmigrant) kavram覺 üzerinden anlatmaya çal覺aca覺m.

Geleneksel ve Modern Diasporalar    

Diaspora, Yunanca bir sözcük olup da覺lmak, yay覺lmak anlam覺na gelir. Tarihteki klasik örnekleri Yahudi, Ermeni ve Grek (Yunan) diasporalar覺d覺r. Bu gibi klasik diasporalarda zorunlu göç temel kriterdir. Klasik diasporalar覺n en temel özellii, birlikte yaad覺klar覺 çounluk toplumu ile aralar覺nda belirgin toplumsal ve kültürel s覺n覺rlar覺n olmas覺d覺r. Klasik diaspora cemaatleri, genellikle, 'öteki' ile, yani çounluk toplumu ile, kar覺mamaya özen gösterirler. Öte yandan, modern diasporalar eklinde tan覺mlad覺覺m覺z, kolonyalizm ve içi göçü hareketlerinin ürünü olan oluumlar ise, çounlukla toplumsal birer kategori olarak ele al覺nmazlar. Bu tasar覺mlar, daha çok diasporik kültürel kimlie sahip ya da transnasyonal-diasporik kültürel oluumu salayan topluluklar olarak ele al覺n覺rlar. Modern diaspora kavram覺, günümüzde, göçmen, misafir içi, s覺覺nmac覺, mülteci ve benzeri ekillerde yurtsuzlam覺 gruplar覺 ifade etmek için kullan覺l覺r. Geleneksel ve modern diasporalar aras覺ndaki fark覺 daha iyi anlayabilmek için, Frans覺z felsefeci Emmanuel Levinas’覺n anlat覺m覺na kulak vermek gerekiyor (Levinas, 1986; 1987). Levinas, 襤brahim Peygamber ile Ulysses’in söyledikleri aras覺ndaki farklara deinir. Burada Levinas’覺n dikkat ettii nokta, her iki tarihsel figürün anavatan ile olan ilikileridir. Buna göre, Ulysses, Truva savalar覺na kat覺ld覺ktan sonra ülkesi olan 襤taka’ya geri dönebilmek için, komuta ettii gemileriyle birlikte yola koyulur. Geri dönü yolculuunda pek çok sorunla kar覺laan Ulysses’in bu yolculuu on y覺l kadar sürmütür. Her eye ramen evine dönmekten vazgeçmeyen Ulysses, ailesine ve vatan覺na bütün uralar覺 sonras覺nda ulaabilmitir.

Öte yandan, 襤ncil’de anlat覺ld覺覺na göre, Tanr覺, 襤brahim Peygamber’in bulunduu topraklar覺 halk覺yla birlikte terk ederek, geri dönmeksizin yeni topraklara göç etmesini istemitir. Bunun üzerine 襤brahim, halk覺yla birlikte ‘vaat edilmi topraklar’a doru yolculua balar ve bir daha asla doduu topraklara geri dönmez. Bu kar覺lat覺rma baz al覺narak, geleneksel diasporalar ile Ulysses aras覺nda bir benzerlik ve dier taraftan, modern diasporalar ile 襤brahim Peygamber aras覺nda bir baka benzerlik kurmak mümkün.[1] Kendisi ve kabilesi için yeni bir vatan bulmak üzere ülkesini geride b覺rakan 襤brahim Peygamberin deneyimi le günümüz içi diasporalar覺 aras覺nda bir balant覺 kurulabilecei gibi, sadece Müslüman diasporalar覺na bakt覺覺m覺zda özellikle 襤slami eilimi güçlü olan gruplar覺n kendi göç deneyimleri ile Muhammet Peygamberin ‘Hicret’ deneyimi aras覺nda paralellik kurma eilimi gösterdikleri söylenebilir. Göç deneyimi onlara göçün zorluklar覺n覺 biraz olsun unutturmu ve mistik bir anlay覺 kazand覺rm覺t覺r. Bu deneyim, ayr覺ca ‘onlar覺n tanr覺ya olan inançlar覺n覺 s覺nama ans覺’ da vermitir (Atacan, 1993). Diasporik bir deneyim yaamak zorunda olan bu dini gruplar, zaman içinde kendi kültürel ve dini cemaatlerini ya da dier bir deyile kendi adac覺klar覺n覺 kurmak durumunda kalm覺lard覺r. Kurduklar覺 bu kültürel adac覺klar asl覺nda bir anlamda homojen 襤slamik Diasporik oluumlard覺r.[2] Diasporik dini cemaatler, Salman Rushdie’nin belirttii gibi ‘ari olma, saf olma’ prensibine dayan覺rlar. “Ari olma düüncesinin savunucular覺,” der Rushdie (1990: 4) “baka kültürlerle kar覺man覺n kendi kültürlerini zay覺flataca覺ndan korkarlar.” Onlar, inanmayanlarla ya da onlarla ayn覺 inançlar覺 paylamayan insanlarla iletiim kurman覺n inanç sistemlerini zedeleyeceini düünürler.[3

Diasporalar konusunda daha ayr覺nt覺l覺 bilgi edinebilmek ve geleneksel diaspora kavram覺n geçirdii dönüümü alg覺layabilmek için farkl覺 yazarlar覺n bu konuda neler söylediine k覺saca deinmekte fayda var. Arjun Appadurai diasporalar覺 umut diasporalar覺, terör diasporalar覺 ve umutsuzluk diasporalar覺 eklinde üçe ay覺r覺r. Umut diasporalar覺, ondokuzuncu yüzy覺l覺n sonlar覺nda Britanya 襤mparatorluu’nun kendi kolonilerinde ortaya ç覺kan igücü aç覺覺n覺 kapatabilmek için Hindistan’dan salad覺覺 sözlemeli içi istihdam覺[4] ile balayan ve yirminci yüzy覺lda da kapitalist sistemin gerei olarak devam eden uluslararas覺 içi göçü eklindeki umuda yolculuk süreçlerinin bir ürünüdür. Terör diasporalar覺 ise, siyasal ve askeri bask覺ya maruz kalan halklar覺n anavatanlar覺n覺 terk etmeleri sonucunda ortaya ç覺kar. Çerkes, Ermeni, Yahudi ve Filistin diasporalar覺 bu tür bir diaspora örnei tekil ederler. Öte yandan mutsuzluk diasporalar覺, yine kendi ülkelerinde siyasal, dinsel ve etnik bask覺lara maruz kalan kiilerin genellikle bireysel düzeyde gerçekletirdikleri göç deneyimi ile ortaya ç覺kan diasporalard覺r. Türkiye’deki 1960 askeri darbesi sonras覺nda Bat覺 Avrupa’ya göç eden 襤slamc覺lar ve yine 1980 darbesi sonras覺nda Bat覺’ya s覺覺nan sol siyasal görülülerin gerçekletirdikleri göç deneyimi buna örnek gösterilebilir.

Öte yandan, Robin Cohen’in diasporalar hakk覺nda yapt覺覺 s覺n覺fland覺rma, geleneksel ve modern diasporalar aras覺ndaki farkl覺l覺klar覺 anlamak aç覺s覺ndan oldukça anlaml覺d覺r. Cohen’in diasporalar konusundaki anlat覺m覺, 襤ncil’in ilk bölümünde (Eski Ahit - Old Testament) anlat覺ld覺覺 gibi, Yahudilerin yaad覺klar覺 topraklar覺 terk etmeleriyle balar. Cohen’in yapt覺覺 ayr覺m, küresel ekonominin deiimine endeksli bir ayr覺md覺r. Buna göre, Cohen, diasporalar覺 eski ve yeni diasporalar eklinde iki temel gruba ay覺r覺r. Bu çerçevede geleneksel ve modern ayr覺m覺n覺 belirleyen as覺l unsur söz konusu diasporalar覺n kapitalizm öncesi (Ermeni, Yahudi ve Çerkes diasporalar覺) ve kapitalizm sonras覺 (襤rlandal覺, Çinli, Hintli, Sih ve Türk diasporalar覺) gerçeklemi olmalar覺d覺r. (Cohen, 1995; 1996; ve 1997). Cohen’e göre geleneksel diasporalar覺n varolu nedeni ya koloniletirilme ya da koloniletirmedir. Öte yandan modern diasporalar覺n varolu nedeni ise küresel kapitalizmin dourduu sorunlar nedeniyle çevreden merkeze doru (içi diasporalar覺) ya da merkezden çevreye doru (kapitalist diasporalar) yaanan göçtür.

Bir dier arat覺rmac覺 olan William Safran, “Modern Toplumlarda Diasporalar: Anavatan ve Geri dönü Söylenceleri” adl覺 önemli çal覺mas覺nda ideal diasporalar覺 resmetmeye çal覺覺r. Diasporalar覺 ‘yersiz ve yurtsuz kalm覺 göçmen cemaatleri’ olarak aç覺klayan Safran (1991)’a göre, bir toplulua diaspora ad覺n覺n verilebilmesi için alt覺 farkl覺 önkoulun gerçeklemesi gerekir:

1. anavatandan uzakta en az iki farkl覺 çevresel mekâna yay覺lm覺 olmalar覺;

2. anavatanlar覺 hakk覺nda an覺lar覺n覺, vizyonlar覺n覺 ve söylencelerini sürdürüyor olmalar覺;

3. yerletikleri yeni ülkenin ev sahipleri taraf覺ndan tam bir kabul görmediklerine olan inanc覺n varl覺覺;

4. bir gün anavatana geri dönme isteinin sürekli canl覺 tutulmas覺;

5. anavatan覺n refah覺 ve zenginlii için çaba harcanmas覺; ve

6. bir az覺nl覺k olma bilincinin anavatan ile kendileri aras覺nda var olan özel iliki taraf覺ndan tan覺mlanmas覺.

Safran’覺n s覺ralad覺覺 bu kriterler her ne kadar yeni diasporalar覺 aç覺klamakta yetersiz kalsa bile, geleneksel diasporalara ilikin bize önemli ipuçlar覺 verebilir.

Diasporik bilincin günümüzde yayg覺nl覺k kazanmas覺n覺 kolaylat覺ran en önemli etken, hiç üphesiz, uluslararas覺 iletiim ve ula覺m alar覺nda yaanan gelimelerdir. Küreselleme ile birlikte az覺nl覺k toplumlar覺 ve çounluk toplumlar覺 aras覺ndaki güç ilikilerinde baz覺 önemli deiikliklerin olduunu görüyoruz. Çok yak覺n zamana dein, diasporik toplumlar, içinde yaad覺klar覺 ülkenin yasal, siyasal ve kültürel hegemonyas覺na itaat etmek zorundayd覺lar. Çünkü ula覺m ve iletiim imkânlar覺ndaki yetersizlikler diasporik toplumlar覺n kendi anavatanlar覺yla olan ilikilerini asgari ölçüde tutmalar覺na neden oluyordu. Ancak bugün, bu gruplar kendi anavatanlar覺yla ilikilerini modern iletiim ve ula覺m araçlar覺 sayesinde kolayl覺kla gelitirebiliyorlar. Sözgelimi, Türkiye’de yaayan Çerkesler telefon, faks, internet ve gelien ula覺m imkanlar覺 sayesinde anavatandaki gelimeler konusunda kolayl覺kla bilgi sahibi olabilmektedirler. Böylece bu topluluklar, diasporada kendi anavatanlar覺n覺 yeniden yaratma ans覺na sahip olurlar. Anavatandan gelen akrabalar ve folklor öretmenleri, anavatan覺 ziyaret edenler, özel alanda konuulan ana dil, anavatandan getirilen müzik kasetleri ve video kasetleri gibi unsurlar覺n yard覺m覺yla diasporada yarat覺lan bu alanlar anavatan覺n ritmini, renklerini, müziini ve görüntüsünü yans覺t覺r.

Modern Dünyada Diasporik Bilinç

Diasporik bilincin günümüzde yayg覺nl覺k kazanmas覺n覺 kolaylat覺ran en önemli etken, hiç üphesiz, uluslararas覺 iletiim ve ula覺m alar覺nda yaanan gelimelerdir. 襤ster geleneksel diaspora olsun ister modern diaspora, küreselleme süreci, diasporalar üzerinde önemli etkiler yaratm覺t覺r. Küreselleme ile birlikte az覺nl覺k toplumlar覺 ve çounluk toplumlar覺 aras覺ndaki güç ilikilerinde baz覺 önemli deiikliklerin olduunu görüyoruz. Çok yak覺n zamana dein, diasporik toplumlar, içinde yaad覺klar覺 ülkenin yasal ve siyasal hegemonyas覺na itaat etmek zorundayd覺lar. Çünkü ula覺m ve iletiim imkânlar覺ndaki yetersizlikler diasporik toplumlar覺n kendi anavatanlar覺yla olan ilikilerini asgari ölçüde tutmalar覺na neden oluyordu. Sözgelimi, Anadolu’da yaayan Çerkes diasporas覺 Souk Sava döneminde anavatanlar覺 olan Kuzey Kafkasya ile s覺n覺rl覺 ölçüde iletiim kurabilmekte ve büyük zorluklarla kar覺l覺kl覺 ziyaretler gerçekletirebilmekteydi. Ancak bugün, bu gruplar kendi anavatanlar覺yla ilikilerini modern iletiim ve ula覺m araçlar覺 sayesinde kolayl覺kla gelitirebiliyorlar. Kuzey Kafkasya’y覺 Türkiye’nin pek çok kentine balayan tarifeli veya ucuz charter uçular覺, tarifeli gemi seferleri, internet, Facebook, Twitter, GSM operatörleri, faks, radyo, televizyon ve benzeri ula覺m ve iletiim araçlar覺 anavatan ile diaspora aras覺ndaki s覺n覺rlar覺 büyük ölçüde ortadan kald覺rm覺t覺r. Küresellemenin salad覺覺 ula覺m ve iletiim hizmetleri arac覺l覺覺yla Türkiye veya farkl覺 corafyalarda yaayan Çerkes diasporas覺, diasporada kendi anavatanlar覺n覺 yeniden yaratma ans覺na sahip olurlar. Anavatandan gelen TV programlar覺, radyo programlar覺, müzik kasetleri, video kasetleri, halk danslar覺 öretmenleri, ziyaretçiler, siyasetçiler, akademisyenler ve sivil toplum kurumlar覺n覺n temsilcileri gibi unsurlar覺n yard覺m覺yla diasporada yarat覺lan bu vatan, anavatan覺n ritmini, renklerini, müziini ve görüntüsünü yans覺t覺r. Yarat覺lan bu görüntü, zaman içinde bir tak覺m geleneklerin, ritüellerin, adetlerin ve pratiklerin kaybolaca覺 kayg覺s覺ndan ötürü sürgünün ilk y覺llar覺nda atalar覺n getirdii otantik kültürel pratiklerle adeta birebir ayn覺d覺r. Burada gerçekleen durum hemen her diaspora örneinde gerçekletii bilinen kültürel reifikasyon(reification), dier bir deyile kültürel donma halidir.

Modern zamanlarda diasporik kimlik, birbiriyle çat覺an iki farkl覺 eksen üzerinde ina edilir:evrensel eksen ve tikel eksen. Tözsel olan覺n eletirisi niteliindeki evrensel eksen üretken bir eksendir ve senkretik kültürel formlar覺n oluumuna olanak tan覺r. Dier yandan, tikel eksen ise diasporik öznenin ‘otantik’, geleneksel ve etnik olan覺 yücelttii eksendir. Diasporik milliyetçiliin ekillendii bu eksende, anavatana ilikin özlem özel bir öneme sahiptir. Anavatan hakk覺nda kuaktan kuaa devam eden söylenceler, diasporada özne taraf覺ndan yeniden ilenerek ‘hayali vatanlar覺n’ oluturulmas覺n覺 salar. Kuzey Kafkasya için üretilen söylenler daha çok ülkenin corafyas覺, yeile boulmu dalar覺, Kuban nehri, Nart mitolojisi ve 1864 y覺l覺nda yaanan büyük sürgüne ilikin kuaktan kuaa aktar覺lan anlat覺lardan ibarettir. Diasporada daima yeniden üretilen ve kitle iletiim araçlar覺yla yayg覺nlat覺r覺lan söylenceler ve mitler, nostalji cemaatlerinin ya da diasporik cemaatlerin örgütlenme süreçlerini h覺zland覺rm覺lard覺r. Günümüzde hiç kimse, anavatana dönme veya diasporada kalmaya karar verme konusunda, kitle iletiim araçlar覺 yoluyla sunulan temsillerden ba覺ms覺z düünemez. Televizyon, radyo, internet ve kitap, dergi, gazete gibi yaz覺l覺 ve görsel kitle iletiim araçlar覺n覺n varl覺覺 yüz yüze etkileim olmaks覺z覺n ortaya ç覺kan bu tür diyaporik cemaatlerin, nostalji cemaatlerin ve hayali vatanlar覺n ortaya ç覺kmas覺 konusunda oldukça önemli bir ileve sahiptirler. Salman Rushdie (1991: 94), diasporada yarat覺lan ‘hayali vatanlar’ konusunda unlar覺 söyler:

"Bugünüm bana yabanc覺. Geçmiim ise sisler arkas覺nda b覺rakt覺覺m o kay覺p ehirde kucak açm覺 beni bekliyor… Bundan böyle bizler, gerçek ehirler veya köyler deil hayali mekânlar yarataca覺z, görünmeyen hayali vatanlar…"

Salman Rushdie’nin burada alt覺n覺 çizdii konu, kapitalist döngü içinde d覺lanm覺 diasporik öznenin art覺k bugüne ilikin iyimser beklentisini yitirmi olduu ve teselliyi, kendini geçmiin bildik güvenli kollar覺na b覺rakmakta bulduu eklindedir. Geçmiin yeniden üretilmesi diasporik özne için iki aç覺dan çok önemlidir. Geçmiini ve gelenei yeniden üreten diasporik özne, bu yolla ürettii etno-kültürel ve/veya dinsel söylem içinde bugünün sorunlar覺ndan görece uzaklamay覺 becerebilir. Yine diasporik özne, kendine ait olduunu düündüü geçmi arac覺l覺覺yla d覺ardan bir etki olmaks覺z覺n kendine özgü bir öznellik gelitirme ans覺na sahip olur (Ganguly, 1992). Özellikle son y覺llarda Çerkes tarihine ilikin yaz覺lan ve Türkçe’ye çevrilen çok say覺da kitap ve yay覺nlanan dergi ile birlikte üretilen görsel dökümanter metinler, filmler, popüler tarih ürünleri, Çerkes diasporas覺 içindeki gelenein yeniden canland覺r覺lmas覺 ve tarihin yeniden kefi konusunda bize baz覺 ip uçlar覺 verebilir.[5]

Modern diasporalar覺n küresel kapitalizm sürecinin bir ürünü olduu saptamas覺n覺n ard覺ndan, diasporik kimlie ilikin yap覺lan deerlendirmelerin k覺saca üç ana grupta topland覺覺 söylenebilir. Bunlardan ilki diasporay覺 toplumsal bir kategori olarak ele alan yakla覺md覺r (Safran, 1991; Boyarin and Boyarin, 1993). Diaspora toplumsal bir form olarak ele al覺nd覺覺nda, politik ve ekonomik aç覺dan ulus-devlet s覺n覺rlar覺n覺 am覺 göçmen topluluklar akla gelmeli. Bu konudaki bir dier yakla覺m ise, diasporalar覺 ulus-ötesi alar覺n geliimiyle birlikte oluan yeni bir kimlik ya da bilinç olarak tan覺mlayan yakla覺md覺r (Clifford, 1988, 1992 ve 1997; Hall, 1994; Bhabha, 1990; Cohen, 1992; Gilroy, 1995; Vertovec, 1997). Bu yakla覺m, anavatandan uzakta yeni bir vatan kurmak eklinde tan覺mlar diasporik oluumlar覺. Son yakla覺m ise, diasporalar覺 yeni bir kültürel üretim ve anlat覺m ekli olarak tan覺mlamaya yönelir. Bu son yakla覺m覺n özellikle ilgilendii konu, diasporada üretilen kültürlerin ve kimliklerin ne ekilde üretildiidir (Hall, 1994; Gilroy, 1994; ve Kaya, 2001).

Çerkes Diasporas覺 ve Ulusa覺r覺 Alanlar

Diasporik kimlikler günümüzde sadece zorlu sürgün deneyimlerinin ard覺ndan yarat覺lan kimlikler olarak deil, ayn覺 zamanda modern ula覺m ve iletiim araçlar覺n覺n kendilerine sunduu imkânlarla da yeniden üretilebilen kimlikler olarak da kar覺m覺za ç覺kar. Sözlerin, seslerin, imajlar覺n, renklerin, söylencelerin, ark覺lar覺n ve öykülerin görsel ve iitsel yay覺n organlar覺 üzerinden ulusal s覺n覺rlar覺n içerisinde ve ötesinde geni kitlelere yay覺larak kendi gerçekliklerini oluturduklar覺 bir dönemde diasporik Çerkes kimliklerinin de benzeri süreçlerden geçerek Ortadou’da yeniden üretilmekte olduklar覺n覺 söylemek mümkün. Modern zamanlar覺n söylenceleri haline gelen ve farkl覺 corafyalarda yaayan benzer etnik kökenli kitleler aras覺nda ortak balar覺n ve hislerin oluumuna yolaçan deneyimlerden biri çok yak覺n bir zamanda Çerkes diasporas覺 içinde yaanm覺t覺r. 1998 Haziran ay覺nda annesi Çerkes olan Ürdün Prensi Ali Ben-El Hüseyin, kendisine elik eden 10 kadar kraliyet ailesi korumas覺 ile birlikte Amman’dan balayan, Suriye üzerinden devam eden Reyhanl覺, Göksun Ovas覺, P覺narba覺, Samsun gibi Çerkeslerin youn olarak yaad覺覺 bölgelerden at üzerinde geçerek ve Karadeniz'i gemiyle kat ederek Kuzey Kafkasya’da bulunan Ad覺gey bölgesindeki Soçi liman kentine uzanan bir yolculuk gerçekletirdi. Türkiye’de her urad覺klar覺 köy ve kentte Çerkes diasporas覺 taraf覺ndan çok s覺cak bir ilgiyle kar覺lanan otantik Çerkes k覺yafeti giyen bu atl覺lar, adeta hayali Kaf Da覺’n覺n ard覺ndan gelen o masal kahramanlar覺 gibi ak覺nl覺kla kar覺land覺lar. Büyük bir ak覺nl覺k yaratan ve çok uzaklardaki ‘Arap illerinden’ gelen bu atl覺lar, pek çok Çerkes aç覺s覺ndan bak覺ld覺覺nda geçtiimiz yüzy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda kendileriyle benzer bir ‘sürgün’ deneyimini yaayan uzaklardaki akrabalar覺n覺n ilk kez bu denli canl覺 bir ekilde alg覺lanmas覺n覺 ifade ediyordu. Hatta öyle ki, gözlerine inanmayan yal覺lar köy yerine ya da kente gelen bu atl覺lara elleriyle dokunmak suretiyle hayal görmedikleri konusunda kendi kendilerini iknaya çal覺覺yor gibiydiler. Uzaktaki hayali akrabalar birden gerçek oluvermilerdi. Kendisinin Çerkes as覺ll覺 olduuna inanan Loreena McKennitt’in müzii eliinde filme al覺nan bu yolculuk, daha sonra Türkiye’deki hemen her Çerkes dernei ve vakf覺 taraf覺ndan düzenlenen özel gecelerde geni kitlelere ulat覺r覺ld覺.

Çerkes kimliinin Türkiye’de kamusal bir nitelik kazanmas覺nda hiç üphe yok ki bu yolculuk ve bu yolculua ilikin medyadaki temsil çok önemli bir rol oynam覺t覺r. Öyle ki, bu yolculuun filmi çok yak覺n bir zaman önce CNN Türk televizyonu taraf覺ndan gösterilmitir. Elektronik kapitalizmin temel unsurlar覺 olarak niteleyebileceimiz görsel kitle iletiim araçlar覺, özellikle televizyon, bu örnekte olduu gibi farkl覺 corafyalarda yaayan insanlar覺n düsel bir düzlemde bir tür ‘ortak duygular cemaati’ (community of sentiments) oluturmalar覺n覺 salam覺t覺r (Appadurai, 1997). Bilindii üzere Benedict Anderson (1983), Weberyan bir perspektiften kaleme ald覺覺 Hayali Cemaatler adl覺 çal覺mas覺nda yüz yüze etkileimde bulunmayan insanlar覺n yaz覺l覺 kitle iletiim araçlar覺 (matbaa kapitalizmi, print capitalism) sayesinde Endonezyal覺, Hindistanl覺 veya Malezyal覺 olmay覺 örendiklerini dile getirmitir.

Televizyon, video, internet ve gazete gibi kitle iletiim araçlar覺, zaman zaman karizmatik kahramanlar yaratm覺lard覺r. Prens Ali’nin Türkiye’de yaayan Çerkes diasporas覺 taraf覺ndan yüceltilmesinde medyadaki temsil eklinin hiç üphesiz önemli bir yeri vard覺r. Çerkes diasporas覺n覺n her bir üyesi, elden ele dolaan video kasetleriyle, bu yolculuun görüntüleri etraf覺nda yeniden bir araya gelerek adeta sembolik bir kollektivizm içinde anavatana dönü yolculuunu düsel olarak yaam覺lard覺r. Medyan覺n yaratt覺覺 bu tür hayali cemaatler ya da düsel kollektiviteler, bireylerin bilgi birikimlerine katk覺 salayan ve Diane Crane’in ‘görünmez okullar’ eklinde adland覺rd覺覺 enformal ‘bilimsel’ kurumlar eklinde ilev görürler.[6]

Bu nedenle, özellikle günümüzde medya, diasporada yaayan Çerkeslerin diasporik kimliklerini yeniden tan覺mlamalar覺 ve ayr覺ca anavatan ve Türkiye d覺覺nda yaayan dier Çerkes topluluklar覺n覺n da alg覺lanmalar覺 sürecinde önemli bir ileve sahiptir. Ancak, Türkiye’de yaayan Çerkesler aras覺ndaki etnik ve kültürel hareketliliin son yirmi y覺ld覺r dünyan覺n farkl覺 yerlerinde boy gösteren etnik siyaset ile paralel olarak ortaya ç覺kt覺覺n覺 söyleyebiliriz. Son y覺llarda özellikle kentsel alanda yaayan Çerkes diasporas覺 içinde 1864 y覺l覺nda yaanan sürgün deneyimine, kültürel ritüellerin ve geleneklerin (zehes, düün vb.) yeniden canland覺r覺lmas覺na, etnik bazl覺 dernek ve vak覺flar覺n say覺ca çoalmas覺na[7], dil örenimine, anavatan ile ilikilerin gelitirilmesine ve folklorik zenginliin yeniden üretilmesine ilikin faaliyetlerin kentsel alanda youn olarak gerçekletii görülmektedir.

Kimilerince “üçüncü alan” (Bhabha 1990, 1994; Featherstone 1990), kimilerince “rizomatik alan” (Deleuze ve Guattari 1987) ve bakalar覺nca da “diasporik alan” (Brah 1996; Kaya 2000, 2001a) eklinde nitelendirilen ulusa覺r覺 alanlar, ulus-devletlerin s覺n覺rlar覺n覺 aan bir düzlemde ortaya ç覺kan ve süreklilik arz eden toplumsal alar覺 ve ilikilerin bütününü ifade eder. Ancak ulusa覺r覺 alan kavram覺n覺 Çerkes diasporas覺 balam覺nda deerlendirmeden önce ‘alan’ kavram覺n覺n içeriine deinmekte fayda var. “Alan” (space), ontolojik aç覺dan bak覺ld覺覺nda önceden verili ve deimeyen s覺n覺rlara sahip bir anlat覺y覺 ifade etmez. Bu balamda “alan” ile “mekân” kavramlar覺 aras覺nda önemli bir fark覺n olduuna iaret etmek gerekmektedir. “Alan”, hem maddi hem de söylemsel düzlemde ortaya ç覺kan davran覺, eylem, tutum, sözler ile birlikte üzerinde yaad覺覺m覺z corafyay覺 ve mekân覺 içine al覺r. “Mekân” ise sadece maddi olan corafyay覺 ve yeri ifade eder. Bir örnek vermek gerekirse, harita üzerinde gösterilen bir nokta “mekân”覺 ifade eder. Ancak “alan” ise, söz konusu maddi mekân覺n ötesinde haritada görülmeyen özneler, aileler, kurumlar, iletmeler, alar, imajlar, figürler, diller, sesler, söylemler, sanatlar, ritüeller ve semboller aras覺ndaki tüm gerçek ve sembolik nitelikte olabilecek sosyal, kültürel, iktisadi ve siyasal ilikilerin bütününü kapsar. Dier bir deyile, “mekân” ontolojik olarak önceden vard覺r, ancak “alan” özneler taraf覺ndan ina edilir ve zaman içerisinde deiime urar. Hiç üphe yok ki, “alan” kavram覺n覺n bu denli karma覺k ve dinamik bir içerik kazanmas覺n覺n en önemli nedenlerinden biri küreselleme olgusudur. Daha da belirginletirmek gerekirse, bugünkü ekliyle küreselleme olgusunu var k覺lan h覺zl覺 iletiim ve ula覺m teknolojileri (Virilio 1999), “alanlar覺n”, yerel ulus-devlet s覺n覺rlar覺n覺 aarak ulusa覺r覺 bir nitelik kazanmalar覺na olanak salamaktad覺r.

‘Ulusa覺r覺 alan’ paradigmas覺 kendinden önce gelen ‘çekici ve itici faktörler’ paradigmas覺 veya ‘Marxist kalk覺nma’ paradigmas覺 eklindeki dier yakla覺mlar gibi, göçmenlik durumunu deimeyen bir statü olarak deerlendirmez ve göçmenlik halini tözselletirmez. Böyle bir anlay覺 yerine, ulusa覺r覺 sosyal alanlar paradigmas覺, göçle birlikte ortaya ç覺kan toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel ilikilerin söz konusu ülkelerin s覺n覺rlar覺 ötesinde/aras覺nda ulusa覺r覺 bir dinamik alan覺n yarat覺ld覺覺n覺 iddia eder. Böyle bir yakla覺m, göçü sadece yap覺sal bir olgu olarak deil, ayn覺 zamanda yap覺 içerisinde yer alan bireylerin (göçmenlerin) kendi rasyonel tercihleriyle ve öznellikleriyle ekillenen bir olgu olduunu bize hat覺rlat覺r. Buna göre göçmenler, indirgemeci bir yakla覺mla sömürgeciliin, kapitalizmin ya da endüstrilemenin edilgen kurbanlar覺 eklinde deil, göç sürecinin karar al覺c覺, etken sosyal aanlar覺 olarak deerlendirilmelidirler.

Son y覺llarda modern ula覺m ve kitle iletiim araçlar覺yla yeniden tan覺mlanan diasporik Çerkes kimlii, sadece anavatandan uzakta yaayan diasporik özneler aras覺nda bir ortak duygu cemaati anlay覺覺n覺n gelimesi ile tan覺mlanamaz. Modern ula覺m ve iletiim kanallar覺n覺n ekillendirdii bu kimlik, ayn覺 zamanda, diasporik özne ile anavatan aras覺ndaki ilikilerin de yeniden tan覺mlanmakta olduu gerçeini gözler önüne sermektedir. Özellikle Souk Sava döneminde egemen olan ideolojik çat覺ma sürecinde Türkiye’de yaayan Çerkes diasporas覺 ile Kuzey Kafkasya aras覺ndaki ilikiler son derece s覺n覺rl覺 olmu ve Türkiye’de yayg覺n olan Sovyet kar覺t覺 propaganda nedeniyle Çerkes diasporas覺 güçlü bir Sovyetler Birlii aleyhtarl覺覺 ile beslenmitir. Anavatan ile iletiim ve ula覺m kanallar覺n覺n s覺n覺rl覺 olduu bu dönemde Çerkes diasporas覺, sadece Kafkasya’dan Çerkes dilinde yay覺n yapan Sovyet radyolar覺ndan anavatanlar覺na dair haberleri alabilmilerdir. Sovyetler Birlii’nin 1990’l覺 y覺llar覺n balang覺c覺nda yaad覺覺 çözülme ile birlikte Kuzey Kafkasya’n覺n d覺 dünya ile ula覺m ve iletiim kanallar覺 aç覺s覺ndan balant覺lar覺n覺n zenginletiini görüyoruz. Bugün Trabzon ve Samsun limanlar覺 ile Soçi ve Sohum limanlar覺 aras覺nda sürekli feribot seferleri ile birlikte 襤stanbul’dan Maykop, Soçi ve Krasnodar havaalanlar覺 aras覺nda düzenli uçak seferleri yap覺lmaktad覺r. Anavatan ile diaspora aras覺nda artan bu balar sadece ula覺m ve iletiim düzeyinde kalmamakta, kültür, eitim ve ticaret alanlar覺nda da görülmektedir. Günümüzde, Türkiye’de yaayan Çerkes diasporas覺 için zaman ve mekân kurgular覺 Souk Sava döneminde olduundan farkl覺 bir ekilde tezahür etmektedir. Kuzey Kafkasya art覺k yak覺n zamana dein olduu gibi ideolojik angajmanlar gerei Türkiye’deki Çerkes diasporas覺 taraf覺ndan ötekiletirilen ve sadece geride b覺rak覺lan o hayali vatan deil, aksine zaman zaman ziyaret edilen, geride b覺rak覺lan yak覺n akrabalar覺n aran覺p bulunduu, iktisadi ve kültürel balar覺n kurulduu gerçek bir corafya olarak alg覺lanmaktad覺r. Dier bir deyile, hayali ülke bundan böyle maddi gerçeklii olan bir uzam haline gelmitir.

Küreselleme Ça覺n覺n Göçmenleri: Transmigrants

Uluslararas覺 göç çal覺malar覺nda kullan覺lan yeni paradigmalar, göçmenlerin küresellemenin bu denli youn olarak yaanmad覺覺 dönemlere oranla günümüzde çok daha farkl覺 nitelikler ta覺d覺覺n覺 ve onlar覺n art覺k geleneksel ‘göçmen’ tan覺m覺na uymad覺klar覺n覺 göstermektedir. Sözgelimi, Almanya’ya giden ve kuaklar boyunca orada yaayan ve diasporay覺 kendine yeni yurt edinen bu insanlar覺n vatan hasretiyle yan覺p tutumad覺klar覺n覺 pek çok çal覺ma sergilemektedir (Vassaf, 1982, Abadan-Unat, 2002; ve Kaya, 2000). Bu tür çal覺malar art覺k göçmenleri, içinde bulunduklar覺 kentsel ve kamusal alanlar覺n d覺覺nda b覺rak覺lan edilgen varl覺klar olarak deil, bu alanlar覺 deitiren ve ekillendiren aktif özneler olarak deerlendirir. Bu nedenledir ki, 襤ngilizce bir kavram olan ‘transmigrant’ (göçmen-ötesi) kavram覺 üretilmitir. Nina Glick-Schiller ve dierleri ‘transmigrant’ kavram覺n覺 ‘günlük hayatlar覺 çok yönlü ulusa覺r覺(transnational) balant覺lara dayal覺 olan ve kamusal kimlikleri birden fazla ulus-devletle olan ilikileri üzerinden tan覺mlanan’ göçmen kökenli insanlar olarak betimlerler (Glick-Schiller ve dierleri1995: 48-63). K覺sacas覺, burada üzerinde durulan ‘ulus-a覺r覺l覺k’ (‘transnationalism’) olgusu göçmenlik dinamiklerinin gelinen ülke s覺n覺rlar覺 içinde bitmediinin anlat覺m覺d覺r. Ulus-a覺r覺l覺k kavram覺, göçmenlerin geldikleri toplum ile geride b覺rakt覺klar覺 toplumu birbirine balant覺land覺ran çok-yönlü toplumsal ilikileri nas覺l meydana ç覺kard覺klar覺n覺 ve gelitirdiklerini anlatan süreci ifade eder.

Linda Basch ve dierlerine göre günümüzde göçmen kökenli topluluklar corafi, kültürel ve politik s覺n覺rlar覺 kesen sosyal alanlar yaratmaktad覺rlar (Bash ve dierleri, 1994: 7). Alessandro Portes ve dierleri ise, politik s覺n覺rlar覺 kesen youn ulus-a覺r覺 alar覺n artan önemine dikkati çekmektedirler. Göçmenler taraf覺ndan ileri-geri hareketlilik her zaman söz konusu olmu olsa da, bu hareketlilik henüz imdi yeni bir sosyal alan覺n ortaya ç覺k覺覺na iaret edecek younlua ve karma覺kl覺a erimitir: “Bu alan ikili hayatlar yaayan, iki dil konuan, iki ülkede de kendilerine ev kuran ve ulus-s覺n覺rlar覺 a覺r覺 nitelikli düzenli ve sürekli iliki formlar覺 sayesinde geçimini salayan, say覺lar覺 giderek artan insanlardan olumaktad覺r” (Portes ve dierleri, 1999: 217). Üretilen “transmigrant” (göçmen-a覺r覺) kavram覺, küresel ça覺n göç deneyiminin, bir yerden kopup baka bir yere asimile olmak anlam覺na gelmediini, geride b覺rak覺lan anavatan覺n hasretinin insanlar覺 yak覺p kavurmad覺覺n覺, geride b覺rak覺lan anavatan覺n düsel bir cennet olarak tasarlanmad覺覺n覺, tüm bunlar覺n tam da aksine göçmena覺r覺 bireylerin anavatan ile diaspora aras覺nda bir yerde kendilerine iki yerden de beslenmek kayd覺yla baka bir alan yaratt覺klar覺n覺, anavatanlar覺n覺 sürekli bir ekilde reel (ucuz uçak seferleri vb. yollar) ve sembolik (internet, televizyon, radyo, video filmleri, sinema endüstrisi, müzik endüstrisi vb.) olarak ziyaret ettiklerini ve anavatanlar覺 ile yeni vatanlar覺 kar覺s覺nda deien aidiyet biçimleri gelitirdiklerini bizlere hat覺rlat覺r. Bu aç覺lardan bak覺ld覺覺nda 襤stanbul, Diyarbak覺r ve Mersin gibi illerde yaayan zorunlu göç madurlar覺n覺n da benzeri süreçler içinde bulunduklar覺 gözlemlenmektedir. Ancak, bu göçmenlerin henüz içinde bulunduklar覺 kentsel alanlara eklemlenebilmeleri için gerekli olan siyasal ve yerel mekanizmalar覺n üretilmedii ve dolay覺s覺yla kentin eteklerinde as覺l覺 kald覺klar覺 gözden uzak tutulmamal覺d覺r. 襤stanbul’un Tarlaba覺, Diyarbak覺r’覺n Gürdoan Mahallesi ve Fatih Mahallesi, Mersin’in Adana-Tarsus aras覺nda s覺k覺m覺 Toroslar ve Selçuklar Mahalleleri gibi semtlerinde zorunlu göç madurlar覺 çanak antenlerden sürekli izledikleri Roj TV, angaje olduklar覺 Kürt Sorunu, konutuklar覺 dil, sürdürdükleri kültürel ritüeller, sürekli olarak memleketlerinden kendilerine kat覺lan veya ziyaret eden misafirleriyle birlikte 襤stanbul’a, Diyarbak覺r’a ve Mersin’e farkl覺 bir kimlik kazand覺r覺rken, kamusal alanda kar覺lat覺klar覺 öteki 襤stanbul, Diyarbak覺r ve Mersin’den etkilenmektedirler (Kaya ve dierleri, 2009).

Baka bir corafyadan vereceim örneklerle bu yeni ulusa覺r覺 aktör tan覺mlamas覺n覺 biraz daha ayr覺nt覺land覺rmak istiyorum. Kuzey Amerika’da yaayan Çin diasporas覺na referansla Aihwa Ong (1999) vatandal覺k halleri konusunda ortaya ç覺kan yeni durumu ‘esnek vatandal覺k’ olarak tan覺mlamaktad覺r. Esnek vatandal覺k, özellikle i çevrelerinin, yöneticilerin, teknokratlar覺n ve benzeri uluslararas覺 aktörlerin farkl覺 ülke vatandal覺k rejimlerinin kendilerine, ailelerine, i alanlar覺na ve yat覺r覺mlar覺na salad覺覺n覺 düündükleri ayr覺cal覺klardan yararlanma konusunda gelitirdikleri stratejileri ihtiva eder (Ong, 1999: 112). Esnek yurttal覺k, siyasal bir tak覺m beklentiler yerine yukar覺da sözü edilen nitelikteki diasporik veya ulus-a覺r覺 aktörlerin kendi ekonomik ç覺karlar覺 dorultusunda gelitirdikleri çoul kültürel aidiyet hallerini kapsar (Ong, 1999: 6). Bu tür ulusa覺r覺 kimliklerin de özellikle gelimekte olan iletiim, üretim ve tüketim teknolojileriyle birlikte tüketim kültürüne ve ulusal aidiyete önem verdikleri de vurgulanmal覺d覺r(Grewal, 2005: 13). Anavatandan uzakta yaayan bu tür ulusa覺r覺 aktörler Aihwa Ong’un deyiiyle “çoklu pasaport sahibi kiiler”, “esnek sermayeli çok kültürlü profesyoneller”, “ulusa覺r覺 alandan ticaret yapan ve oradan oraya uçan astronotlar” eklinde adland覺r覺lmaktad覺rlar (Ong, 1999: 19). Ulusa覺r覺 hareketlilik gelecein trendlerinden biri olarak görülmektedir. Bu tür esnek yurttal覺k veya çoul yurttal覺k rejimlerinin bir tak覺m deien ekonomik ç覺karlar nedeniyle gerek göç alan gerekse göç veren ulus-devletler taraf覺ndan desteklenmeye balad覺覺 da ifade edilmektedir (Ong, 1999: 130).

Sonuç

Günümüzde Kuzey Kafkasya ile Türkiye aras覺nda gerek say覺lar覺 gün geçtikçe artan uçak ve gemi seferleri ve gerekse etkinlii giderek artan iletiim kanallar覺 arac覺l覺覺yla yukar覺da sözü edilen ekilde bir ulusa覺r覺 alan覺n ortaya ç覺kt覺覺 görülmektedir. 襤ki corafya aras覺nda mekik dokuyan yat覺r覺mc覺lar, örenciler, tursitler, eitimciler, folklor sanatç覺lar覺 gazeteciler, arat覺rmac覺lar, ilgili dernek ve vak覺f temsilcileri bu ekilde bir ulusa覺r覺 alan覺n oluumuna katk覺da bulunmaktad覺rlar. Uluslararas覺 ilikilerde yaanan gelimeler, Türkiye’nin kendi bölgesinde giderek bir “yumuak güç” (soft power) haline geliyor olmas覺, gerek Kuzey Kafkasya ile Türkiye aras覺ndaki ilikilerin özellikle Çerkesler arac覺l覺覺yla canlan覺yor olmas覺 ve gerekse Türkiye ve Rusya ilikilerinin ayr覺 bir düzleme girmesi özellikle diasporadaki Çerkeslerin ve benzeri gruplar覺n çoklu vatandal覺k veya esnek vatandal覺k tan覺mlamas覺ndan yararlanabilmesi için gerekli zemini haz覺rlamaktad覺r. Türkiye’de de son y覺llarda gerek Avrupa’da yaayan Türkler gerekse ülkemize giri yapan Bulgaristan-Türklerinin talepleri göz önünde bulundurulmak suretiyle çifte vatandal覺k konusunda bir tak覺m kolaylat覺rmalara gittii görülmektedir.

Dikkate al覺nmas覺 gereken bir dier konu ise özellikle Almanya, Macaristan, Slovakya, Slovenya örneklerinde görüldüü üzere bu tür ülkeler kendi s覺n覺rlar覺 d覺覺nda yaayan soydalar覺n覺 dorudan vatandal覺k ba覺yla kendine balaman覺n yöntemlerini uygulamaktad覺rlar (Bauböck, 2007). Benzeri gelimelerin Rusya ve dolay覺s覺yla Kuzey Kafkasya’da da olaca覺na ilikin iaretler mevcuttur. Yukar覺da da belirtildii üzere özellikle ekonomik ve ticari ç覺karlar nedeniyle modern ulus-devletler bu tür ulusa覺r覺 vatandal覺k pratiklerine daha olumlu bakmaya balam覺lard覺r.

Çal覺may覺 üç gözlemimi sizlerle paylaarak tamamlamak istiyorum. 30 Kas覺m 2010 tarihinde Avrupa Çerkesleri Federasyonu taraf覺ndan Avrupa Parlamentosu’nda düzenlenen Çerkesler Günü etkinliinde AB ülkelerinde yaayan Çerkeslerle Türkiye’de yaayan Çerkeslerin daha etkin bir iletiim içinde olmalar覺 gerektii yönünde bir izlenim edindim. Her ne kadar bugün itibariyle AB büyük bir güç ve presitj kayb覺 ya覺yor olsa da yak覺n zamanda daha güçlü bir tak覺m siyasal liderlerle birlikte yeniden güç kazanaca覺 varsay覺m覺ndan hareketle Bruksel ile ilikilerin daha da derinletirilmesinin faydas覺 olduu kanaatindeyim. Bu çerçevede Avrupa Çerkesleri ile girilecek ibirliklerinin Türkiye’nin demokratikleme sürecine olumlu katk覺da bulunaca覺 inanc覺nday覺m.

Pek çok ülkede geçtiimiz yirmi y覺la damgas覺n覺 vuran kültürelist söylemin büyük oranda geçerliliini yitirdii konusunda elimizde yeterince veri olduunu düünüyorum. Hollanda’da yaanan gelimeler, tolerans (hogörü) konusunda getirilen eletirilerin nitelii ve çok kültürlülük ideolojisinin yaad覺覺 t覺kan覺kl覺k, göçmen gruplar覺n, diasporalar覺n ve az覺nl覺klar覺n kültürelist söylemden uzakla覺rken siyasal alana kat覺l覺m ve sosyo-ekonomik eitlik yönünde söylemler üretmeleri konusunda bizlere bir tak覺m iaretler vermektedir. Bu nedenle, gelecee yönelik projeksiyonlar yapmaya balayan diasporik gruplar, kültürel söylemin yaad覺覺 krizin fark覺nda olarak daha siyasal ve ekonomik söylemler gelitirme yönünde çal覺malar覺n覺 sürdüreceklerdir.

Son olarak bu tür toplant覺lar覺n günümüzdeki önemine vurgu yapmak istiyorum. Çerkesler, Kürtler, Aleviler, Süryaniler, Ermeniler ve daha pek çok farkl覺 etno-kültürel grup son dönemde yeniden kamusal alanda görünür olmaya balad覺lar. Bu sürecin hemen 1999 AB Helsinki Zirvesinden sonra yaanan sürece çok benzedii görülmektedir. O dönemde de bata Kürtler, Aleviler ve Çerkesler olmak üzere kendi kimliklerini kamusal alanda ifade etmeye balam覺lar ve demokratik hak taleplerini ifade etmilerdi. Ancak bu iki süreç aras覺nda çok önemli bir fark olduu kan覺s覺nday覺m. Önceki süreçte Avrupa Birlii ç覺pas覺n覺n belirleyici olduunu ve sözkonusu gruplar覺n AB’den biraz güç almak kayd覺yla taleplerini dile getirdikleri bilinmektedir. Ancak, günümüzde ise AB ç覺pas覺n覺n art覺k görünür olmad覺覺 ve sözkonusu bu tür gruplar覺n kendi dinamikleriyle yeni bir anayasa yap覺m sürecine katk覺da bulunabilmek için kamusal alanda yeniden görünür olduklar覺 kan覺s覺nday覺m. Bu yeni süreç Türkiye demokrasisinin konsolidasyonu aç覺s覺ndan bir test niteliini ta覺maktad覺r. Umar覺m baar覺l覺 oluruz hep birlikte.

Kaynakça

ALANKU, S. (1999), “Kültürel-Etnik Kimlikler ve Çerkesler,” Türkiye Çerkeslerinde Sosyo-Kültürel Deime (Ankara: Kafder Yay覺nlar覺).

ANDERSON, B. (1983), Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (London: Verso).

APPADURAI, A. (1997), Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization(Minnesota: University of Minnesota Press).

ASLAN, C. (1990), Sosyo Kültürel Deiim ve Kuzey Kafkasyal覺lar (Adana: Özden Matbaas覺).

ATACAN, F. (1993), Kutsal Göç: Radikal 襤slamc覺 Bir Grubun Anatomisi (襤stanbul: Balam Yay覺nlar覺).

AYDEM襤R, 襤. (1981), Muhaceretteki Çerkes Ayd覺nlar覺 (Ankara).

AYDEM襤R, 襤. (1988), Kuzey Kafkasyal覺lar覺n Göç Tarihi (Ankara).

BAKHCI, A.K. (1976), “De-industrialization in India in the nineteenth century: Some theoretical implications,” The Journal of Development Studies 12, 2 (Ocak).

BARTH, F. (1994), “Enduring and emerging issues in the analysis of ethnicity,” H. Vermeulen and C. Govers (ed.), The Anthropology of Ethnicity: Beyond ‘Ethnic Groups and Boundaries’(Amsterdam: Het Spinhuis).

BARTH, F. (Der.) (1969), Etnik Gruplar ve S覺n覺rlar覺, Çev. Ayhan Kaya ve Seda Gürkan (Istanbul: Balam Yay覺nlar覺).

Bauböck, Rainer (2007). “Stakeholder citizenship and Transnational Political Participation: A Normative Evaluation of External Voting,” Fordham Law Review, Vol.75: 2393-2447

BHABHA, H. (1990), “The Third Space,” in J. Rutherford (der.), Identity: Community, Culture, Difference (London: Lawrence & Wishard).

BHABHA, H. (1994), The Location of Culture (London: Routledge).

BOYARIN, D. and J. BOYARIN (1993), “Diaspora: Generation and the Ground of Jewish Identity,” Critical Inquiry 19 (Summer), 693-725.

BRAH, A. (1996), Cartographies of Diaspora: Contesting Identities (London: Routledge).

CLIFFORD, J. (1997), Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century(Cambridge: Harvard University Press).

CLIFFORD,  J. (1994), “Diasporas,” Cultural Anthropology 9, No.3, 302-338.

COHEN, R. (1995), “Rethinking ‘Babylon’: iconoclastic conceptions of the diasporic experience,” New Community 21, No.1, ss. 5-18.

COHEN, R. (1996), “From Victims to Challengers”, International Affairs 72, No.3 (Temmuz), ss. 507-520;

COHEN, R. (1997), Global Diasporas: An Introduction (London: UCL Press).

CRANE, D. (1972), Invisible Colleges (Chicago: University of Chicago Press).

DELEUZE, G. and F. GUATTARI (1987), A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, Translated by B. Massumi (Minneapolis: University of Minneasota Press).

DUMONT, P. (1979-1980), “Güney-Dou Anadolu’nun 襤slah覺,” 襤ÜEF Tarih Dergisi, Say覺.10-11.

ERSOY, H. ve A. KAMACI (1993), Çerkes Tarihi (襤stanbul: Tümzamanlar Yay覺nc覺l覺k).

ERTEM, G. (2000), Dancing to Modernity: Cultural Politics of Cherkess Nationhood in the Hearthland of Turkey. Yay覺nlanmam覺 Doktora Tezi (University of Texas at Austin).

FEATHERSTONE, M. (1994), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity(London: Sage Publications).

GANGULY, K. (1992), “Migrant Identities: Personal Memory and the Construction of Selfhood,” Cultural Studies 6, No.1 (June), 27-49.

Grewal, Inderpal (2005). Transnational America: Feminisms, Diasporas, Neoliberalisms. Durham: Duke University Press.

HAB襤ÇOLU, B (1993), Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler (襤stanbul: Nart Yay覺nc覺l覺k).

HALL, S. (1991), “Old and New Identities, Old and New Ethnicities,” Anthony D. King (ed.),Culture, Globalization and the World-System (London: Macmillan Press).

HALL, S. (1993), “The Question of Cultural Identity,” S. Hall et al. (eds.), Modernity and Its Futures (Cambridge: Polity Press), 274-325.

KAYA, A. (2000), Berlin‘deki Küçük 襤stanbul: Diasporada Kimliin Oluumu (Istanbul: Büke Yay覺nlar覺).

KAYA, A. (2001a), Sicher in Kreuzberg. Constructing Diasporas: Turkish Hip-Hop Youth in Berlin (Bielefeld: Transcript Verlag).

KAYA, A. (2001b), “Türkiye’deki Çerkes Diasporas覺 ve Siyasal Kat覺l覺m Stratejileri,” F. Gümüolu (der.), 21. Yüzy覺l Kar覺s覺nda Kent ve 襤nsan (Istanbul: Balam Yay覺nlar覺).

LEVINAS, E. (1986),  “The Trace of the Other,” çev., A. Lingis, M. Taylor (der.),Deconstruction in Context (Chicago: University of Chicago Press).

LEVINAS, E. (1987), Collected Philosophical Papers, çev., A. Lingis (The Netherlands: Kluwer Academic Publishers).

MAUSS, M. (1990), The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies(London: Norton).

NAGEL, J. (1994). “Constructing Ethnicity: Creating Recreating Ethnic Identity and Culture,”Social Problems 41, No. 1 (February): 152-176.

Ong, Aihwa (1999). Flexible Citizenship: The Cultural Logic of Transnationality. Durhan&London: Duke University Press.

RUSHDIE, S. (1990), “In Good Faith”, Independent on Sunday (4 ubat).

RUSHDIE, S.(1991), Imaginary Homelands (London: Granta).

SAFRAN, W. (1991),. “Diasporas in Modern Societies: Myths of Homeland and Return,”Diaspora 1, No.1 (襤lkbahar), ss. 83-84.

SHAMI, S. (1995), “Disjuncture in Ethnicity: Negotiating Circassian Identity in Jordan, Turkey and the Caucasus, New Perspectives on Turkey.

EN, Ö. (1994), “19. Yüzy覺lda Osmanl覺 Devleti’ndeki Köle Ticaretinde Kafkasya Göçmenlerinin Rolü,” Toplum ve Ekonomi, 6 (May覺s).

EN, Ö. (1997), “Osmanl覺 Devleti’nde Kafkas Göçmenleri Sorunu 1834-1870,” Toplum ve Ekonomi, 10 (Temmuz).

TAYLOR, C. (1994), “The Politics of Recognition,” A. Gutmann (ed.), Multiculturalism(Princeton: Princeton University Press).

TAYMAZ, E. (2000),  “Kuzey Kafkas Dernekleri,” Stefanos Yerasimos et. alTürkiye’de Sivil Toplum ve Milliyetçilik (襤stanbul: 襤letiim Yay覺nlar覺).

TOLEDANO, E.R. (1994), Osmanl覺’da Köle Ticareti 1840-1890 (襤stanbul).

TOLEDANO, E.R. (1998), Slavery in the Ottoman Middle East (Seattle: University of Washington Press).

TOUMARKINE, A. (2001), “Kafkas ve Balkan Göçmen Dernekleri: Sivil Toplum ve Milliyetçilik,” Turkiye’de Sivil Toplum ve Milliyetçilik (襤stanbul: 襤letiim Yay覺nlar覺).

TÖLÖLIAN, K. (1991), “The Nation State and its Others: In Lieu of a Preface,” Diaspora 1, No.1, 3-7.

VERTOVEC, S. (1997). “Diaspora”, in E.Cashmore (ed.), Dictionary of Race and Ethnic Relations (London: Routledge).

VICZIANY, M. (1978), “The Dindustrialization in India in the Nineteenth Centruy: A Methodological Critique of Amiya Kumar Bagchi,” The Indian Economic and Social History Review, Vol. XVI, No. 2.

VIRILIO, P. (1999), The Politics of Very Worst (New York: Semiotext)

 

 


 

[1] Diasporalar覺n s覺n覺fland覺r覺lmas覺 konusunda ayr覺nt覺l覺 bilgi için bkz. Kaya (2000; ve 2001a).

[2] Bu cümlede kullan覺lan ‘Diaspora’ sözcüündeki ‘D’ harfi, blinçli olarak büyük harf eklinde yaz覺lm覺t覺r. Burada, bu tür diasporik oluumlar覺n, geleneksel diaspora olgusuyla örtütüü anlat覺lmak istenir.

[3] Bu konuda ayr覺nt覺l覺 bilgi için bkz., Kaya (2000; ve 2001a)

[4] Britanya 襤mparatorluu’nun özellikle Kuzey Amerika, Karayibler ve Güney Afrika’da çal覺t覺rmak üzere ald覺覺 sözlemeli içiler konusunda ayr覺nt覺l覺 bilgi için bkz., Bakhci (1976), ve Vicziany (1978).

[5] Çerkes Diasporas覺 hakk覺nda son dönemde ç覺kan baz覺 çal覺malar için bkz., Himayawa (2001), Alanku (1999); Aslan (1992); Aydemir (1981; ve 1988); Ersoy ve Kamac覺 (1993);Ertem (2000); Habiçolu (1993); Shami (1995); en (1994; ve 1997); Taymaz (2000); Toledano (1994; ve 1998).

[6] ‘Görünmez okullar’ (‘invisible colleges’) konusunda ayr覺nt覺l覺 bilgi için bkz., Diane Crane (1972).

[7] Çerkes dernek ve vak覺flar覺 hakk覺nda daha ayr覺nt覺l覺 bilgi için bkz., Kaya (2001b); Toumarkine (2001); ve Taymaz (2001).

 

 

Kaffed'den

  • Son Eklenenler
  • ok Okunanlar
  • Rastgele